Adhyaya 15

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा / ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील चौदावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—पूर्वी स्वयंभू ब्रह्माने “प्रजा सृज” अशी आज्ञा दिल्यावर दक्षाने देव, गंधर्व, ऋषी तसेच असुर व नाग यांची सृष्टी केली।

Verse 2

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः / तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः

तो सृष्टी करीत असतानाही प्रजा वाढत नव्हत्या; तेव्हा त्याने धर्मानुसार मैथुनाद्वारेच भूतांची उत्पत्ती केली।

Verse 3

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः / सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्

वीरण प्रजापतीची धर्मयुक्त कन्या असिक्नी हिच्यात दक्षाने एक हजार पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 4

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः / षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः

नारदाच्या मायेमुळे ते पुत्र नष्ट झाल्यावर त्या प्रजापती दक्षाने वैरण्या हिच्यापासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या।

Verse 5

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश / विंशत् सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने

त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला (चंद्राला) आणि चार अरिष्टनेमीला दिल्या।

Verse 6

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते / द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम्

बहुपुत्राला दोन कन्या, धीर कृशाश्वाला दोन, आणि त्याचप्रमाणे अंगिरसाला दोन दिल्या गेल्या. आता त्यांच्या वंशपरंपरेचा क्रमाने निरूपण करतो.

Verse 7

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती / संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

अरुंधती, वसु, जामी, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा आणि भामिनी—ही तिची पवित्र नावे आहेत.

Verse 8

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत / विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्

या धर्माच्या दहा पत्नी आहेत; आता त्यांच्या पुत्रांना जाणून घ्या. विश्वापासून विश्वदेव उत्पन्न झाले आणि साध्यापासून साध्यगण जन्मले.

Verse 9

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः / भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत उत्पन्न झाले; वसूपासून आठ वसु पुत्ररूपाने झाले. भानूपासून भानव झाले; आणि मुहूर्तापासून मुहूर्तगण जन्मले.

Verse 10

लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा / पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत / संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः

लम्बापासून घोष उत्पन्न झाला, आणि जामीजापासून नागवीथी. अरुंधतीपासून पृथ्वीविषयाचा सर्व विस्तार प्रकट झाला. संकल्पापासून संकल्प जन्मला—हे धर्माचे दहा पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 11

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

आप, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष आणि प्रभास—हे आठ वसु म्हणून प्रकीर्तित आहेत, जे जग धारण करणारे देव आहेत।

Verse 12

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा / ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

आपाचा पुत्र वैतण्ड्य; तसेच श्रम, श्रान्त आणि धुनि. आणि ध्रुवाचा पुत्र भगवान् काल, जो लोकांचे नियमन व मापन करणारा आहे.

Verse 13

सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः / पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा

सोमाचा (दिव्य नाम) ‘वर्चा’ आहे. धराचा ‘द्रविण-सुत’ असा उल्लेख आहे. अनिलाचा ‘पुरोजव’ तसेच ‘अविज्ञात-गति’ असेही म्हटले जाते.

Verse 14

कुमारो ह्यनलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः / देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः / विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः

अनलाचा पुत्र कुमार, जो देवसेनेचा सेनापती म्हणून स्मृत आहे. प्रत्यूषाचा पुत्र भगवान योगी देवल झाला. आणि प्रभासाचा पुत्र विश्वकर्मा—शिल्पकर्ता प्रजापती—दिव्य कारागीर आहे.

Verse 15

अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा / सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा / कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत

अदिती, दिती, दनु; तसेच अरिष्टा व सुरसा; सुरभि व विनता; ताम्रा, क्रोधवशा, इरा आणि कद्रू—हे धर्मज्ञ मुने, आता त्यांच्या पुत्रांना जाणून घे.

Verse 16

अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा / विवस्वान् सविता पूषा ह्यंशुमान् विष्णुरेव च

अंश, धाता, भग, त्वष्टा, मित्र, वरुण व अर्यमा; विवस्वान्, सविता, पूषा आणि अंशुमान—हेच आदित्य होत, आणि त्यांच्यामध्ये विष्णूही विराजमान आहे.

Verse 17

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः

पूर्वी चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात ते देव ‘तुषित’ या नावाने प्रसिद्ध होते. सध्याच्या वैवस्वत मनूच्या मन्वंतरात ते अदितीचे पुत्र ‘आदित्य’ म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 18

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् बलसंयुतम् / हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम्

दितीने कश्यपापासून बलवान असे दोन पुत्र प्राप्त केले—ज्येष्ठ हिरण्यकशिपु आणि दुसरा हिरण्याक्ष.

Verse 19

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः / आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / दृष्ट्वालेभेवरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै

महाबल-पराक्रमी दैत्य हिरण्यकशिपूने तपस्येने परमेष्ठी देव ब्रह्माची आराधना केली. दर्शन घेऊन, विविध स्तोत्रांनी स्तुती करून, त्याने दिव्य वर प्राप्त केले.

Verse 20

अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः / बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम्

मग त्याच्या बळामुळे पीडित व ताडित झालेले सर्व देव आणि देवर्षी—सर्वजण—देवदेव पितामह ब्रह्माकडे शरण जाण्यास गेले.

Verse 21

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम् / ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम् / कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम्

मी त्या शरण्य देव शंभूचा आश्रय घेतो—जो सर्व जगतामध्ये व्याप्त आहे; जो ब्रह्मा रूपाने लोककर्ता, त्राता, परम पुरुष आहे; कूटस्थ, सर्वांचा एक आधार, पुरातन पुरुषोत्तम आहे।

Verse 22

स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः / सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः

देवश्रेष्ठ व मुनी—हे मुनीश्वर—यांनी विनविल्यावर, सर्व देवांच्या हितासाठी कमलासन ब्रह्मा निघाले।

Verse 23

संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि / क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः

प्रणत मुनीश्रेष्ठ व देवांनी सतत स्तुती करत असताना, ते क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी पोहोचले, जिथे ईश्वर हरि वास करतात।

Verse 24

दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम् / ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत

जगद्योनि देव—विष्णू, जो विश्वगुरु आणि शिवस्वरूप आहेत—त्यांना पाहून, त्याने मस्तकाने चरण वंदिले; मग कृताञ्जली होऊन बोलला।

Verse 25

ब्रह्मोवाच त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः / व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः

ब्रह्मा म्हणाले: आपणच सर्व भूतांची गति व परम आश्रय आहात—अनंत, या अखिल जगताचे आत्मस्वरूप। सर्वव्यापी, सर्व देवांचे वपु धारण करणारे, आपण सनातन महायोगी आहात।

Verse 26

त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा / वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः

तुम्ही सर्वभूतांचे आत्मा; तुम्हीच प्रधान आणि परा प्रकृती आहात। वैराग्य व ऐश्वर्यात स्थित, तुम्ही रागातीत व पूर्ण निरंजन आहात।

Verse 27

त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम् / त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः

तुम्हीच कर्ता व भर्ता, तसेच देवद्वेष्ट्यांचा संहारक आहात। हे अनंतेश! आम्हांला रक्षण करणे तुम्हालाच शोभते; कारण परमेश्वरच खरा त्राता आहे।

Verse 28

इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा संप्रबोधितः / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः

अशा रीतीने ब्रह्म्याने जागविलेल्या भगवान विष्णूंनी सांगितले—ज्यांचे पद्मनेत्र निद्रेतून पूर्ण उघडले होते, जे पीतांबरधारी व असुरद्वेषी आहेत।

Verse 29

किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः / इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः

हे सुमहावीर्य देवांनो! प्रजापतींसह तुम्ही या देशी कशासाठी आला आहात? आणि तुमच्यासाठी मी कोणते कार्य करावे?

Verse 30

देवा ऊचुः हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः / बाधते भगवन् दैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः

देव म्हणाले—हे भगवन्! ब्रह्माच्या वराने दर्पित झालेला हिरण्यकशिपु नावाचा दैत्य, ऋषींसह सर्व देवांना बाधा देत आहे।

Verse 31

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम / हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय

हे पुरुषोत्तम! तुझ्यावाचून सर्वभूतांमध्ये खरोखर कोणीही अवध्य नाही; परंतु सर्वांच्या हितासाठी दुष्टांचा संहार करण्यास योग्य तूच आहेस, कारण तू जगन्मय होऊन रक्षक आहेस।

Verse 32

श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः / वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

देवतांनी सांगितलेले ऐकून, लोकांचे पालनकर्ता विष्णूने दैत्यांच्या प्रमुखाच्या वधासाठी स्वतः एक दिव्य पुरुष प्रकट केला।

Verse 33

मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम् / शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः

तेव्हा शंख, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या गरुडध्वजाने त्या पुरुषाला संबोधिले—ज्याचे शरीर मेरुपर्वतासारखे विशाल, रूप अत्यंत घोर व भयावह होते।

Verse 34

हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः / इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात्

त्या दैत्यराज हिरण्यकशिपूचा वध करून, मग आपल्या पौरुषबलाने शीघ्रच या देशात परत येणे तुला उचित आहे।

Verse 35

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् / महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम्

वैष्णव वचन ऐकून त्याने पुरुषोत्तम—महापुरुष, अव्यक्त—यांना प्रणाम केला आणि मग दैत्यांच्या महान नगरीकडे प्रस्थान केले।

Verse 36

विमुञ्चन् भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः / आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः

भैरव गर्जना करीत शंख-चक्र-गदा धारण करणारा भगवान गरुडावर आरूढ झाला; तो जणू दुसरा महामेरूच भासला।

Verse 37

आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम् / समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात्

महामेघगर्जनेसारखा तो नाद ऐकून, दैत्यश्रेष्ठ दैत्यपतीच्या भयाने तत्क्षणी त्या ध्वनीकडे सावध झाले।

Verse 38

असुरा ऊचुः कश्चिदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः / विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन

असुर म्हणाले—देवांनी प्रेरित केलेला एक महान पुरुष येत आहे, भैरव नाद सोडीत आहे; आम्ही त्याला ओळखतो—तो अमरांचा संहारक आहे।

Verse 39

ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ

मग हिरण्यकशिपु स्वतः असुरश्रेष्ठांसह, प्रह्लादादी पुत्रांसह, शस्त्रसज्ज व युद्धासाठी संनद्ध होऊन निघाला।

Verse 40

दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् / पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्

गरुडावर बसलेला, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, पर्वताकार तो महापुरुष पाहून ते त्याला जणू दुसराच नारायण मानू लागले।

Verse 41

दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः / अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः

काही जण पळून गेले, तर काही घाबरलेल्या नजरेने गोंधळून ओरडले—“हा तोच देव—नारायण—देवतांचा रक्षक आणि शत्रूंचा शत्रु!”

Verse 42

अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः / इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते / तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया

“खचितच आपला अव्यय—किंवा त्याचा पुत्र—आला आहे!” असे म्हणत त्यांनी त्या परम पुरुषावर शस्त्रवृष्टी केली; पण प्रभूने केवळ लीलया ती सर्व शस्त्रे पूर्णतः नष्ट केली।

Verse 43

तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः / पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः / प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च

तेव्हा हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र—प्रसिद्ध पराक्रमी—मेघगर्जनेसारखा नाद करीत, नारायणोद्भूत त्या अवताररूपाशी युद्ध करू लागले: प्रह्लाद, अनुह्लाद, संह्लाद आणि ह्लाद।

Verse 44

प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम् / संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च

प्रह्लादाने ब्राह्म (ब्रह्मासंबंधी) अस्त्र सोडले; मग अनुह्लादाने वैष्णव। संह्लादाने कौमार, आणि ह्लादाने आग्नेय अस्त्र प्रेषित केले।

Verse 45

तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् / न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा

त्या परम पुरुषापाशी पोहोचूनही ती चार वैष्णव अस्त्रे कोणत्याही प्रकारे विष्णु—वासुदेव—यांना बाधू शकली नाहीत।

Verse 46

अथासौ चतुरः पुत्रान् महाबाहुर्महाबलः / प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च

मग तो महाबाहु, महाबलवान् त्याने आपल्या चार पुत्रांना हातांनी पायांनी धरून दूर फेकले आणि मोठ्याने गर्जना केली।

Verse 47

विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम् / पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली

पुत्र सुटल्यावर, महाबली हिरण्यकशिपूने स्वतः मोठ्या वेगाने पायाने त्याच्या उरावर प्रहार केला।

Verse 48

स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः / अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः / गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा

गरुडाने अत्यंत पीडित झालेला तो वेगवान् अदृश्य होऊन त्वरित प्रभू नारायण जिथे होते तिथे गेला; आणि घडलेले सर्व तसेच निवेदन केले।

Verse 49

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः / नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा

मग सर्वज्ञस्वरूप, निर्मळ देवाने मनात विचार करून आपल्या देहाचा अर्धा भाग नराचा आणि अर्धा भाग सिंहाचा असा केला।

Verse 50

नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे / आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्यपुङ्गवान्

हिरण्यकशिपूच्या नगरीत प्रभू नृसिंहवपु—पूर्वी अव्यक्त—अचानक प्रकट झाले आणि दैत्यांतील श्रेष्ठाला मोहात पाडले।

Verse 51

दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः / समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम् / भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः

दंष्ट्रांनी भयानक, योगात्मस्वरूप, युगान्ताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित—स्वतःच्या सर्वसंहारकारिणी शक्तीवर आरूढ अनंत नारायण मध्यान्हीच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासतो।

Verse 52

दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम् / वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः

नृसिंहस्वरूप धारण केलेला आपला ज्येष्ठ पुत्र प्रह्लाद पाहून, नरसिंहाविषयी वैरामुळे त्या असुराने प्रह्लादाच्या वधासाठी प्रेरणा दिली।

Verse 53

इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद् बहुशक्तिकम् / सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः

“हा नृसिंहदेहधारी—जो पूर्वीपेक्षा अधिक शक्तिमान झाला आहे—त्याच्या सर्व अनुज सहकाऱ्यांसह त्वरित नष्ट करा; ही माझी आज्ञा आहे।”

Verse 54

तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम् / युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः

त्या नियतिसंयोगामुळे असुर प्रह्लादाने अव्यय विष्णूशी सर्व प्रयत्नांनी युद्ध केले; पण नरसिंहाने त्याला पराजित केले।

Verse 55

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः / ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च

मग प्रेरित होऊन दैत्य हिरण्याक्ष—अनुजासह—पशुपती (शिव) यांचे अस्त्र ध्यान करून ते सोडले आणि मोठ्याने गर्जला।

Verse 56

तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः

देवाधिदेव, अमित तेजस्वी विष्णूवर ते अस्त्र काहीही हानी करू शकले नाही; जसे त्रिशूलधारी देव शंकरावरही ते निष्फळ ठरले।

Verse 57

दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात् / मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम्

त्वष्ट्याचे अस्त्र निष्फळ झालेले पाहून, आपल्या सौभाग्याच्या गौरवामुळे प्रह्लादाने सनातन वासुदेवाला सर्वांचा अंतरात्मा-स्वरूप देव मानले।

Verse 58

संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा / ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

सर्व शस्त्रे बाजूला ठेवून, सत्त्वयुक्त चित्ताने त्याने मस्तक झुकवून त्या देवाला नमस्कार केला, जो योग्यांच्या हृदयात वास करतो।

Verse 59

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः / निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत्

ऋग्-यजुः-सामोत्पन्न स्तोत्रांनी नारायणाची स्तुती करून, पिता व भावांना आवरून, त्याने मग हिरण्याक्षाला संबोधले।

Verse 60

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः / पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः

हा नारायण अनंत आहे—शाश्वत, भगवान, अज। तोच पुराणपुरुष देव, महायोगी, आणि संपूर्ण जगत् व्यापून जगन्मय आहे।

Verse 61

अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः / प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः

हा धाता व विधाता आहे; स्वयंप्रकाश व निरंजन आहे. तोच प्रधान-पुरुषतत्त्वाची परम सत्यता, अव्यय मूलप्रकृती आहे.

Verse 62

ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः / गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम्

तो सर्वभूतांचा ईश्वर, अंतर्यामी व गुणातीत आहे. त्याच्याच शरण जा—अव्यक्त व अव्यय विष्णूच्या.

Verse 63

एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया

असे सांगितल्यावर, अतिदुर्बुद्धी हिरण्यकशिपू स्वतः—विष्णुमायेने मोहित होऊन—पुत्राशी दीर्घ बोलला.

Verse 64

अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः / समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः

‘हा नरसिंह सर्वथा वध करण्याजोगा; याचे पराक्रम अल्प आहे. काळाच्या प्रेरणेने तो आता आपल्या भवनातच आला आहे.’

Verse 65

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः / मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम्

पित्याकडे हसून, महामती पुत्र म्हणाला—‘त्याची निंदा करू नका; तो ईशान आहे, सर्व भूतांचा एकमेव अव्यय प्रभू।’

Verse 66

कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः / कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्

महादेव हा देव शाश्वत व कालातीत कसा, आणि तरीही कालात्मा व कालरूपधारी विष्णू कालाने हत होतो असे कसे म्हणतात?

Verse 67

ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः / निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम्

मग दुरात्मा सुवर्णकशिपु विधीने प्रेरित होऊन, पुत्राने रोखले तरीही अव्यय हरिशी युद्ध करू लागला।

Verse 68

संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम् / नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः

धर्मक्रोधाने रक्त नेत्र असलेला, स्तंभातील अंतःस्थित प्रभू, प्रह्लाद पाहत असतानाच, हिरण्यनयनाच्या अग्रजाला नखांनी विदीर्ण करू लागला।

Verse 69

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः / विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः

हिरण्यकशिपु हत झाल्यावर, महाबली हिरण्याक्ष भयाने व्याकुळ होऊन पुत्र प्रह्लादाला सोडून पळून गेला।

Verse 70

अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः / नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम्

अनुह्रादादी पुत्र आणि इतर शेकडो असुर, नृसिंहाच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या सिंहांनी हाकलून यमालयाकडे नेले गेले।

Verse 71

ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः / स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम्

तेव्हा प्रभु हरि—नारायण—ने धारण केलेले ते रूप संहृत करून, ‘नारायण’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या आपल्या परम स्वरूपात परत गेला।

Verse 72

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः / अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्

नारायण निघून गेल्यावर, असुरांतील श्रेष्ठ दैत्य प्रह्लादाने विधिपूर्वक अभिषेक करून हिरण्याक्षाला राज्यपदावर प्रतिष्ठित केले।

Verse 73

स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीनपि / लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम्

त्याने रणात देवांना जिंकून त्यांना त्रास दिला, आणि मुनींनाही पीडा केली। तसेच तपस्येने शंकराची आराधना करून त्याने महान पुत्र अंधक प्राप्त केला।

Verse 74

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वाच धरणीमिमाम् / नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

इंद्रासह देवांना जिंकून त्याने ही पृथ्वी बांधली; आणि तिला रसातळात नेऊन, कमलप्रभा धरणीला जणू बंदिनी केले।

Verse 75

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः / गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम्

तेव्हा ब्रह्मासह देव, ज्यांच्या मुखावरील शोभा म्लान झाली होती, हरिमंदिरात जाऊन विष्णूस विनयपूर्वक निवेदन करू लागले।

Verse 76

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः / सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे

तेव्हा अव्यय विश्वात्म्याने विचार करून त्याच्या वधाचा उपाय योजिला; आणि सर्वदेवमय, शुभ्र तेजस्वी वराहवपु धारण केले।

Verse 77

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः / दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम्

हिरण्यनयनाजवळ जाऊन त्याचा वध करून, पुरुषोत्तमाने कल्पाच्या आरंभी आपल्या दंष्ट्रांनी हीच पृथ्वी उचलून धरली।

Verse 78

त्यक्त्वा वराहसंस्थानं संस्थाप्य च सुरद्विजान् स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्

वराहदेह त्यागून, देव व द्विजांना त्यांच्या योग्य क्रमाने प्रतिष्ठित करून, विष्णू आपल्या दिव्य प्रकृतीत परत जाऊन परम पदास पोहोचला।

Verse 79

तस्मिन् हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः / अपालयत् स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम्

देवांच्या त्या शत्रूचा वध झाल्यावर, विष्णुपरायण प्रह्लादाने तेव्हा आसुरी भाव टाकून आपल्या राज्याचे पालन केले।

Verse 80

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रतः / निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात्

तो विधिपूर्वक देवांचे यजन करीत असे आणि विष्णूच्या आराधनेत रत असे; विष्णुवैभवामुळे तेव्हा त्याचे राज्य निष्कंटक व निरुपद्रव झाले।

Verse 81

ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम् / तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया

तेव्हा एकदा त्या असुराने माया-मोहाच्या अधीन होऊन आपल्या घरी आलेल्या ब्राह्मण तपस्व्याचा सत्कार केला नाही; आणि त्या भ्रमाने देवतांचाही अवमान केला।

Verse 82

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः / शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः

त्या अत्यंत मोहित असुराकडून फार अपमानित झालेल्या तपस्व्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले आणि त्याने असुरराजाला शाप दिला।

Verse 83

यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे / सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति

ज्या (केवळ) बळाच्या आधारावर तू ब्राह्मणांचा अवमान करतोस, तीच दिव्य वैष्णवी भक्ती तुला विनाशाकडे नेईल।

Verse 84

इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद् द्विजः / मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात् ततः

असे बोलून तो द्विज प्रह्लादाच्या घरातून त्वरेने निघून गेला. नंतर त्या शापाच्या बळाने राज्यासक्त प्रह्लादही मोहग्रस्त झाला।

Verse 85

बाधयामास विप्रेन्द्रान् न विवेद जनार्दनम् / पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति

तो श्रेष्ठ ब्राह्मण-ऋषींना त्रास देऊ लागला आणि जनार्दन (प्रभू) उपस्थित आहे हे ओळखू शकला नाही. पित्याच्या वधाचे स्मरण करून त्याने हरिप्रती क्रोध केला।

Verse 86

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः

त्या दोघांत अत्यंत घोर व रोमांचकारी युद्ध झाले—देवेश नारायण आणि अमरांचा द्वेष करणारा असुर प्रह्लाद यांच्यात।

Verse 87

कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः / पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ / संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

अतिमहान युद्ध करून तो त्या विष्णूने पराजित झाला. पण पूर्वसंस्कारांच्या माहात्म्याने परम पुरुष हरि विषयी त्याच्यात विवेक जागा झाला आणि तो शरण्य—त्या शरण—यांच्या शरणी गेला।

Verse 88

ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन् / नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे

तेव्हापासून दैत्येंद्राने एकनिष्ठ भक्ती धारण करून पुरुषोत्तम नारायणात महायोग प्राप्त केला।

Verse 89

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि / अवाप तन्महद् राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः

हिरण्यकशिपूच्या पुत्राचे चित्त योगात आसक्त झाले असता, असुरांतील श्रेष्ठ अंधकाने ते विशाल राज्य मिळविले।

Verse 90

हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः / मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम्

हिरण्यनेत्राचा पुत्र—जो शंभूच्या देहातून उत्पन्न झाला—मंदर पर्वतावर वसणारी पर्वतात्मजा देवी उमा हिला इच्छू लागला।

Verse 91

पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः / ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः

पूर्वी पुण्य दारुवनात गृहस्थ मुनि—सहस्रोंच्या संख्येने—ईश्वराराधनेसाठी तपश्चर्या करू लागले।

Verse 92

ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा / अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी

मग एका वेळी महान कालयोगाने दुस्तर अशी अत्यंत उग्र अनावृष्टी झाली, जी प्राण्यांचा विनाश करणारी होती।

Verse 93

समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् / अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम्

तेव्हा सर्व मुनि एकत्र येऊन तपोनिधी गौतमाकडे गेले आणि क्षुधेने व्याकुळ होऊन प्राणधारणेसाठी आहार मागितला।

Verse 94

स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः / सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा

मग त्या बुधाने त्यांना रुचकर व भरपूर अन्न दिले; आणि ते सर्व ब्राह्मण मुनि निःशंक मनाने भोजन करू लागले।

Verse 95

गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी / बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत्

द्वादश वर्षे गेल्यावर शङ्करीने—जणू कल्पान्ताची शक्ती—महान वृष्टी केली; आणि जगत् पूर्ववत झाले।

Verse 96

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम् / महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः

तेव्हा सर्व मुनिवर परस्पर सल्लामसलत करून महर्षी गौतमांना म्हणाले— “चला, जाऊया”; आणि ते वेगाने निघाले।

Verse 97

निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम् / उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः

आणि त्यांनी त्यांना काही काळ आदराने थांबवले, जेणेकरून ते सुखाने राहतील। “माझ्या घरी नक्की मुक्काम करून मगच प्रस्थान करा,” असे त्यांनी पंडितांना सांगितले।

Verse 98

ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते / समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः

मग त्यांनी सर्वांनी मायेने एक कृश (दुर्बल) गाय निर्माण करून ती महात्मा गौतमांच्या जवळ आणली।

Verse 99

सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः / गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा

ती पाहून ते करुणेने भरून गेले आणि तिचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने गोठ्यात बांधले; पण स्पर्श होताच ती मरण पावली।

Verse 100

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः / न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन्

शोकाने व्याकुळ झालेल्या त्या महामुनींना तत्क्षणी काय करावे आणि काय करू नये हे कळेना; त्यांची अशी अवस्था पाहून मुनि बोलू लागले।

Verse 101

गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीरगा / तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि

हे द्विजश्रेष्ठ! जोपर्यंत तुझ्या देहात गोवधाचे पाप वास करते, तोपर्यंत तुला अन्न भक्षण करू नये; आम्हीच खरे तर तुझ्यापासून निघून जातो।

Verse 102

तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम् / जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा

त्यामुळे आनंदित झालेले ते साधुजन शुभ देवदारुवनात गेले; पापाच्या वशाने नेले जाऊन, पूर्वीप्रमाणे पुन्हा तपश्चर्या करण्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 103

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः / केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः

त्यांच्या मायेमुळे झालेला गोवध कोणत्यातरी कारणाने जाणून, मुनि गौतम अत्यंत क्रोधाने त्यांना शाप देऊ लागले।

Verse 104

भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः / बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः

ते वेदत्रयीच्या बाहेर पडून महापातक्यांसमान होतील; आणि त्या शापामुळे ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊ लागले।

Verse 105

सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् / अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ

ते सर्व देवेश—अव्यय शंकर, जो विष्णूच आहेत—यांच्याजवळ जाऊन लौकिक स्तोत्रांनी स्तुती करू लागले; जणू सर्व प्रकारच्या गायी उच्छिष्ट अर्पित करीत आहेत।

Verse 106

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ / कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः

हे देवदेव, हे दोन्ही महादेव—भक्तांची आर्तता नाश करणारे! हे महायोगी, कृपावश वर देण्यास प्रवृत्त होणारे—कृपा करून आम्हांला पापातून तारावे।

Verse 107

तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः / किमेतेषां भवेत् कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति

तेव्हा वृषभध्वज (शिव) यांनी बाजूस उभ्या असलेल्या विष्णूकडे पाहून विचारले—“या पुण्येच्छुकांसाठी काय करावे?”

Verse 108

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः / गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिः

त्यानंतर शरण्य, भक्तवत्सल भगवान विष्णु—हरि—यांनी प्रणाम केलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋषींना पाहून गोपतीस उद्देशून सांगितले।

Verse 109

न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर / संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

हे शंकर! जो पुरुष वेदबाह्य आहे, त्याच्यात पुण्याचा लवलेशही टिकत नाही. हे महादेव! कारण धर्म स्वतः वेदातूनच प्रकट झाला आहे.

Verse 110

तथापि भक्तवात्सल्याद् रक्षितव्या महेश्वर / अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि

तथापि, हे महेश्वर! भक्तवात्सल्यामुळे यांचे रक्षण करणे आवश्यक आहे; अन्यथा आम्ही सर्वजण येथे नरकांनाही जाणारे ठरू.

Verse 111

तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् / विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज

म्हणून वेदाबाह्य पापी जनांचे रक्षण व्हावे आणि त्यांना वेदमर्गापासून विमोहित करावे म्हणून, हे वृषध्वज (शिवा)! आम्ही शास्त्रे रचू।

Verse 112

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा / चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः

माधव मुरारि यांनी असे संबोधिल्यावर रुद्राने मोहशास्त्रे रचली; आणि शिवाच्या प्रेरणेने केशवानेही ती (दैवी योजनेनुसार) प्रवर्तित केली।

Verse 113

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् / पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः

कापाल, नाकुल, वाम, भैरव, पूर्व व पश्चिम परंपरा; पाञ्चरात्र व पाशुपत—तसेच अशा हजारो अन्य मतप्रणाली।

Verse 114

सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् / पतन्तो निरये घोरे बहून् कल्पान् पुनः पुनः

ती निर्माण करून चार देव म्हणाले—“शास्त्रप्रेरणेने कर्म करत असतानाही जे दुष्कर्म करतात, ते घोर नरकात पुन्हा पुन्हा अनेक कल्प पडतात।”

Verse 115

जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः / ईश्वराराधनबलाद् गच्छध्वं सुकृतां गतिम् / वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः

पुन्हा मनुष्यलोकी जन्म घेऊन तुमचा पापसंचय क्षीण होईल; ईश्वराराधनेच्या बळाने तुम्ही पुण्यजन्य शुभ गतीला जाल। माझ्या प्रसादात स्थित राहा—यावाचून तुमची खरी निष्कृती नाही।

Verse 116

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः / आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः

अशा रीतीने ईश्वर (शिव) व विष्णू यांच्या प्रेरणेने ते महर्षी असुरविद्वेषीच्या आज्ञेला शिर नतमस्तक करून मान्य करू लागले।

Verse 117

चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः / शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु

ते पुन्हा पुन्हा विविध शास्त्रांत रत होऊन अनेक ठिकाणी इतर ग्रंथ रचू लागले; आणि फल दाखवून शिष्यांना अध्यापन करू लागले।

Verse 118

मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले / चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह

पृथ्वीवर अवतरून हा लोक मोहवित शंकराने या द्विजांसह त्यांच्या परम हितासाठी भिक्षावृत्ती स्वीकारली।

Verse 119

कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः / विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः

कपालमाळ धारण करून, प्रेतभस्माने आच्छादित आणि जटांच्या विशाल मंडलाने विभूषित होऊन तो हा सर्व लोक विमोहित करीत आहे।

Verse 120

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि / नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे

देवी पार्वतीला अमित तेजस्वी विष्णूकडे सोपवून, (शिवाने) आपल्या अंगातून उत्पन्न रुद्र—भैरव—यास दुष्टांच्या निग्रहासाठी नियुक्त केले।

Verse 121

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम् / संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान्

देवीला नारायणास अर्पण करून आणि कुलनंदन नंदिनालाही देऊन, त्याने तेथे शिवगणांचे गणप तसेच इंद्र-आदी देवांना प्रतिष्ठित केले।

Verse 122

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम् / स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्

मग महादेव निघून गेल्यावर, विश्वतनु विष्णू स्वतः स्त्रीरूप धारण करून, नित्य निष्ठेने महेश्वरी देवीची सेवा करू लागला।

Verse 123

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः / सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः

ब्रह्मा, हुताशन (अग्नी), शक्र (इंद्र), यम आणि इतर श्रेष्ठ देव सुंदर स्त्रीवेष धारण करून महादेवीची सेवा करू लागले।

Verse 124

नन्दीश्वरश्च भगवान् शंभोरत्यन्तवल्लभः / द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत

आणि शंभूचा अत्यंत प्रिय भगवान नंदीश्वर, द्वाराजवळ गणाध्यक्ष म्हणून, पूर्वीप्रमाणेच उभा राहिला।

Verse 125

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः / आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम्

याच दरम्यान, दुर्मती दैत्य अंधक—गिरिजेला पळवून नेण्याच्या इच्छेने—मंदर पर्वतावर आला।

Verse 126

संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः / न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः

अंधक जवळ येताना पाहून शंकर—कालभैरव—अमेय आत्मा, काळरूप धारण करणारा हर यांनी त्याला आवरून रोखले।

Verse 127

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः

दोघांत अत्यंत घोर, अंगावर काटा आणणारे युद्ध झाले। तेव्हा वृषध्वज (शिव) यांनी त्रिशूळाने त्या दैत्याच्या उरावर घाव घातला।

Verse 128

ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान् / नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः

मग त्या दैत्याने हजारोंच्या संख्येने ‘अंधक’ नावाचे प्राणी उत्पन्न केले. आणि नंदिषेण आदि त्या दैत्य-अंधकांनी पूर्णपणे जिंकून टाकले।

Verse 129

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः / विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः

घंटाकर्ण, मेघनाद, चंडेश, चंडतापन, विनायक, मेघवाह, सोमनंदी आणि वैद्युत—हे रुद्राचे उग्र गण (प्रसिद्ध) आहेत।

Verse 130

सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः / युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः

ते सर्व अतिबलवान होऊन दैत्यश्रेष्ठ अंधकाजवळ येऊन त्रिशूळ, शक्ती, ऋष्टि, पर्वतशिखरे व परशू यांनी त्याच्याशी युद्ध करू लागले।

Verse 131

भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः / दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम्

मग अतिबलवान दैत्येंद्राने दोन्ही हातांनी त्यांचे दोन्ही चरण पकडून फिरविले आणि त्यांना पूर्ण शंभर योजन दूर फेकून दिले।

Verse 132

ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः / कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः

नंतर अंधकाने सोडलेले ते शेकडो, मग हजारो, प्रलयकाळच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन भैरवावर धावून आले।

Verse 133

हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः / युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम्

‘हा! हा!’ असा अतिभयंकर, महान् नाद उठला. तेव्हा भैरव-रुद्राने भीषण त्रिशूल उचलून युद्ध केले।

Verse 134

दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः / जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

अंधक अत्यंत बलवान व दुर्जय आहेत असे पाहून, आव्हानित झालेला हर (शिव) अज, विभु देव वासुदेवाच्या शरण गेला।

Verse 135

सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम् / देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम्

तेव्हा भगवान विष्णूंनी देवतुल्य उत्तम अशा शंभर देव्या प्रकट केल्या; आणि देवीच्या पार्श्वात उभा असलेला देव अमरद्वेष्ट्यांच्या (असुरांच्या) विनाशासाठी प्रवृत्त झाला।

Verse 136

तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम् / नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे

तसेच रणांगणात देविंनी केशवाच्या माहात्म्य-प्रभावाने केवळ लीलामात्रे अंधकाचे हजार योद्धे यमसदनी पाठविले।

Verse 137

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः / पराङ्मुखोरणात् तस्मात् पलायत महाजवः

आपले सैन्य पूर्णपणे पराभूत झालेले पाहून महाबली असुर अंधकही त्या रणातून तोंड फिरवून अतिवेगाने पळून गेला।

Verse 138

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् / हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्

त्यानंतर महादेवांनी बारा वर्षांची दिव्य लीला करून, लोकहित व भक्तांच्या अनुग्रहासाठी, मंदर पर्वतावर आगमन केले।

Verse 139

संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः / समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः

ईश्वर आले आहेत हे जाणून सर्व गणेश्वर एकत्र येऊन त्यांच्या सेवेत उभे राहिले—जसे द्विज तेजस्वी सूर्याभोवती जमतात।

Verse 140

प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् / ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः

असंयमी जनांस दुर्गम अशा त्या पवित्र भवनात प्रवेश करून शिवांनी देव नंदी, भैरव आणि केशव यांचे दर्शन घेतले।

Verse 141

प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम् / आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे

तेव्हा प्रणामास सदैव प्रवृत्त अशा त्या देवाला नंदिनावर अनुग्रह करून ईशान (शिव) यांनी त्याच्या मस्तकावर स्नेहाने घ्राण/चुंबन करून केशव (विष्णू) यांना आलिंगन दिले।

Verse 142

दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा / ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा

महादेवांना पाहताच देवीचे नेत्र आनंदाने विस्फारले; मग तिने मस्तक झुकवून त्या ईश्वराच्या चरणी प्रणाम केला।

Verse 143

निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी / भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत्

तो विजयाची वार्ता शंकरांना निवेदून, शंकरी (पार्वती)ही तिथे राहिली; आणि भैरव प्रणाम करून बाजूला उभा राहून विष्णूची महिमा सांगू लागला।

Verse 144

श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च / समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने

तो विजय आणि केशवाचा पराक्रम ऐकून, भगवान ईश (शंभू) देवीसह उत्तम आसनावर विराजमान राहिले।

Verse 145

ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः / आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम्

मग सर्व देवगण आणि मरीचि-प्रमुख द्विज ऋषी, देवदेव त्रिलोचन (शिव) यांचे दर्शन घेण्यासाठी मंदर पर्वतावर आले।

Verse 146

येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम् / समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया

ज्याने पूर्वी देवीनांच्या त्या श्रेष्ठ शंभरांच्या समूहास जिंकले होते, त्याच्यामुळे आता दैत्यसेना ईश्वरदर्शनाच्या आकांक्षेने एकत्र आली आहे।

Verse 147

दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम् / प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः

उत्तम आसनावर विराजमान, चंद्रभूषणधारिणी देवीला पाहून देव्या आदराने प्रणाम करू लागल्या आणि भक्तीलालसेने तिचे स्तुतिगान गाऊ लागल्या।

Verse 148

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः / देवासनगतं देवं नारायणमनामयम्

त्यांनी पिनाकी (शिव) यांच्या वामपार्श्वस्थ गिरिजा देवीला प्रणाम केला आणि देवासनावर विराजमान, निरामय नारायणदेवालाही नमस्कार केला।

Verse 149

दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च / प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः

देवी व नारायण यांच्यासह सिंहासनावर विराजमान ईशानदेवाला पाहून त्या वराङ्गना प्रणाम करून मग त्यांना प्रश्न विचारू लागल्या।

Verse 150

कन्या ऊचुः कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा / को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः

कन्या म्हणाल्या—आपण कोण, जे अशा कान्तिने उजळता? ही कोण, जिनची प्रभा नवउदित सूर्याप्रमाणे आहे? आणि हा कमलनयन, तेजस्वी रूपधारी कोण—आपला वंश कोणता?

Verse 151

निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः / व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः

त्यांचे वचन ऐकून श्रेष्ठ वृषभवाहन, महायोगी, भूताधिपती अव्यय प्रभूने प्रत्युत्तर दिले।

Verse 152

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी / विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः

मी नारायण आहे; मीच गौरी, जगन्माता सनातनी आहे. एकच ईश्वर स्वात्म्याचे विभाजन करून अनेक रूपांनी स्थित राहतो।

Verse 153

न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः / एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च

माझे परम तत्त्व देवगणांनाही ठाऊक नाही, महर्षींनाही नाही. हा एकच विश्वात्मा जाणतो—तोच भवानी आणि तोच विष्णूही।

Verse 154

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः / मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम्

मीच निष्क्रिय, शांत, एकमेव (अद्वितीय) आणि निरपरिग्रह आहे. मलाच केशव देव म्हणतात आणि मलाच देवी अंबिकाही म्हणतात।

Verse 155

एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च / कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

तोच धाता व विधाता; तोच कारण आणि कार्यही. विष्णूच कर्ता व प्रेरक असून भोग व मोक्ष—दोन्हींचे फल देतो।

Verse 156

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् / स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः

तो भोक्ता, अपरिमेय पुरुष आहे; काळरूप धारण करणारा संहर्ता. तोच स्रष्टा व पालक—वासुदेव, विश्वात्मा, ज्याचे मुख सर्व दिशांना आहे.

Verse 157

कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम् / तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्

तो कूटस्थ, अक्षर व सर्वव्यापी आहे; परम योगी स्वयं नारायण आहे. तोच तारक, परम पुरुष, आत्मा—अद्वितीय, परम पद आहे.

Verse 158

सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना / सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः

हीच माहेश्वरी गौरी—माझी निर्मळ शक्ति आहे. ती शान्त, सत्य, सदानंदमयी; श्रुती तिलाच परम पद म्हणते.

Verse 159

अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति / एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः

हिच्यापासून हे सर्व जग उत्पन्न झाले आणि हिच्यातच लय पावेल. सर्व भूतांच्या सर्व गतिंमध्ये तीच उत्तम गती आहे.

Verse 160

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः / पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते

त्या देवीशी संयुक्त होऊन मी एकाकी, निष्कल, परात्पर राहतो; हे समस्त विश्व मी निरवशेष पाहतो. जो ते तत्त्व जाणतो तो मुक्त होतो.

Verse 161

तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम् / एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

म्हणून आदिरहित, अद्वैत, परमात्मा व ईश्वर अशा विष्णूला एकमेव जाणावे; त्या ज्ञानाने तुम्ही परम शांती व मोक्ष पावाल।

Verse 162

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः / ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः

जे श्रद्धायुक्त होऊन विष्णूला अव्यक्त परमात्मा मानतात, पण भिन्नदृष्टीने ईशान (शिव) यांची पूजा करतात—असे उपासक मला प्रिय नाहीत।

Verse 163

द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु / पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि

जे मोहाने जगताची जननी/मूळ कारण यांचा द्वेष करतात, ते रौरव इत्यादी नरकांत भाजले जात असूनही कोट्यवधी कल्पांपर्यंत मुक्त होत नाहीत।

Verse 164

तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः / यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः

म्हणून अव्यय विष्णूच सर्व भूतांचा रक्षक आहे. हे येथे यथार्थ जाणून, प्रत्येक संकटात त्या प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 165

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः / नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्

भगवंतांचे वचन ऐकून देव्या आणि सर्व गणांचे अधिपती—नारायण देवाला तसेच हिमशैलजा देवीला नमस्कार करू लागले।

Verse 166

प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये / भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे

तिने भक्तजनप्रिय परमेश्वरास प्रार्थना केली—“भवानीच्या चरणयुगुली आणि नारायणाच्या कमळचरणी मला प्रेममय भक्ती दे.”

Verse 167

ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च / न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत्

त्यानंतर देव नारायण, गणेशगण आणि मातृकाही जगत्सूती (जगज्जननी)ला पाहू शकले नाहीत; ते अत्यंत अद्भुत वाटले।

Verse 168

तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः / मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ

दरम्यान महादैत्य अंधक कामाच्या उद्वेगाने पीडित होऊन मोहित झाला आणि गिरिजा देवीचे हरण करण्यासाठी पर्वताकडे गेला।

Verse 169

अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः / तत्रैवाविरभूद् दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः

मग अनंतस्वरूप, श्रीमान, निर्मळ योगी नारायण—पुरुषोत्तम—दैत्यांशी युद्ध करण्यासाठी तेथेच प्रकट झाले।

Verse 170

कृत्वाथ पार्श्वे भगवन्तमीशो युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः / शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः

मग ईशाने युद्धासाठी भगवान विष्णूला आपल्या पार्श्वे ठेवून, गणदेवांचे प्रमुख, शिलादपुत्र आणि मातृकांसह तो देव कालरुद्र पुढे गेला।

Verse 171

त्रिशूलमादाय कृशानुकल्पं स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् / तमन्वयुस्ते गणराजवर्या जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः

अग्निसमान तेजस्वी त्रिशूळ हातात घेऊन देवाधिदेव अग्रभागी निघाले। त्यांच्या मागे गणांचे श्रेष्ठ नायक चालले आणि सहस्रबाहु देवही सोबत गेला।

Verse 172

रराज मध्ये भगवान् सुराणां विवाहनो वारिदवर्णवर्णः / तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ- स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः

देवांच्या मध्यभागी गरुडवाहन, मेघवर्णी भगवान् अत्यंत शोभून दिसले. मग सुमेरूच्या शिखरावर आरूढ होऊन त्रैलोक्याकडे दृष्टि टाकीत ते स्वयं सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित झाले।

Verse 173

जगत्यनादिर्भगवानमेयो हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत् / त्रिशूलपाणिर्गगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः

तेव्हा जगाचा अनादी, अमेय भगवान् हर सहस्र रूपांनी प्रकट झाले. त्रिशूलधारी ते आकाशात मंगलघोष करीत प्रकट झाले आणि देवांवर पुष्पवृष्टी पडू लागली।

Verse 174

समागतं वीक्ष्य गणेशराजं समावृतं देवरिपुर्गणेशैः / युयोध शक्रेण समातृकाभि- र् गणैरशेषैरमपप्रधानैः

देवशत्रूंच्या गणेशांनी वेढलेला गणराज येताना पाहून शक्र (इंद्र) मातृकांसह आणि अमरांच्या नेतृत्वाखालील सर्व गणांसह त्याच्याशी युद्ध करू लागला।

Verse 175

विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे शंभुमनन्तधाम / समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः

युद्धात बाहुबळाने सर्वांना जिंकून तो अनंतधाम शंभूकडे पोहोचला, जिथे धैर्यहीन कालरुद्र विमानावर आरूढ झाला होता।

Verse 176

दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान् गरुडध्वजः / व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्

अंधकाचा विनाशकाळ जवळ आला असे पाहून गरुडध्वज भगवान् महादेव—भैरव, भस्मविभूषित—यांस उद्देशून बोलले।

Verse 177

हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् / त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते

लोकांचा काटा असलेल्या दैत्येश अंधकाचा वध करण्यास योग्य केवळ आपणच आहात। आपल्यावाचून, हे भगवान्, त्याचा वध करणारा दुसरा कोणी समर्थ नाही।

Verse 178

त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः

आपण सर्व लोकांचे संहारकर्ता; आपणच कालात्मा, ऐश्वर्ययुक्त दिव्य तनू आहात. विवेकी वेदवेत्ते विविध मंत्रांनी आपली स्तुती करतात.

Verse 179

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः / निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ

वासुदेवाचे वचन ऐकून भगवान् हर (शिव) यांनी विष्णूकडे पाहून दैत्येंद्राच्या वधाचा निश्चय केला।

Verse 180

जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम् / स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः

देवतांची सेना पुढे निघाली आणि गणांमध्ये परम हर्ष उसळला. अंतरिक्षात विचरणारे जन भैरव देवाची स्तुती करू लागले।

Verse 181

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन / त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः

जय हो अनंत महादेव, कालमूर्ती सनातन! तूच सर्वभूतांच्या अंतरीचा अग्नी आहेस; नित्य त्यांच्या अंतःकरणात वावरतोस व वसतोस।

Verse 182

त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः / त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्

तू यज्ञक्षेत्राचा ज्ञाता आहेस, तूच वषट्कार आहेस. तूच धाता—अव्यय हरि आहेस. तू ब्रह्मा, तू महादेव; तूच परम धाम, परम पद आहेस।

Verse 183

ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः / महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते

जय हो त्या प्रभूची, ज्याचे रूप ओंकार आहे, ज्याची आत्मा योग आहे; ज्याचे त्रयी-नेत्र वेदत्रय आहेत, तो त्रिलोचन आहे. महाविभूतीयुक्त देवेश, अशेष जगत्पते, तुझा जयजयकार असो।

Verse 184

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः / त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः

मग कालाग्निरुद्र—स्वतः ईश्वर शिव—याने अंधकाला पकडून त्रिशूलाच्या अग्रभागांवर ठेवले आणि विजयाने नृत्य केले; तोच सत्पुरुषांची शरण व परम गती आहे।

Verse 185

दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः / प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम्

अंधक त्रिशूलावर भेदलेला पाहून देवगण आणि पितामह ब्रह्मा यांनी, भवबंधनमोचक भैरवरूप ईश्वरदेवाला प्रणाम केला।

Verse 186

अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः / अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः

सिद्ध मुनींनी स्तुती केली, गंधर्व व किन्नरांनी गान केले; आणि आकाशमध्यी मनोहर अप्सरांचे समूह रम्य नृत्य करू लागले.

Verse 187

संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः / उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम्

मग अंधकाला त्रिशूलाच्या अग्रावर स्थापिले; त्याची पापे दग्ध झाली. सर्व ज्ञान प्रकट होऊन त्याने परमेश्वराची स्तुती केली.

Verse 188

अन्धक उवाच नमामि मूर्ध्ना भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम् / पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कालं कविं योगवियोगहेतुम्

अंधक म्हणाला—मी मस्तक नतमस्तक करून त्या एक भगवंताला नमस्कार करतो, ज्याला समाहित चित्त असलेले ईश्वरतत्त्व म्हणून जाणतात—जो पुरातन, पवित्र, अनंतरूप; काळस्वरूप, कवि-ऋषि, आणि योगातील संयोग-वियोगाचा हेतु आहे.

Verse 189

दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् / सहस्त्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम्

दंष्ट्रांनी कराल, दिव्यात नृत्य करणारा, अग्निमुख व ज्वलंत सूर्यसम तेजस्वी; सहस्र पाय, नेत्रे व शिरे धारण करणारा—त्या एक रुद्राला मी प्रणाम करतो.

Verse 190

जयादिदेवामरपूजिताङ्घ्रे विभागहीनामलतत्त्वरूप / त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप

जय हो, आदिदेवा! देव व अमरांनी पूजिलेले तुझे चरण! तू विभागरहित, निर्मळ तत्त्वस्वरूप आहेस. तू एकच अग्नी आहेस; पण वायू इत्यादी भेदांनी सर्वात्मरूप होऊन अनेक प्रकारे पूजिला जातोस.

Verse 191

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराणम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् / त्वं पश्यसीदं परिपास्यजस्त्रं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः

तुलाच एकमेव पुरातन परम पुरुष म्हणतात—सूर्यवर्ण, तमाच्या पलीकडे. तू हे सर्व विश्व पाहतोस व अखंड त्याचे पालन करतोस; तूच अंतक आहेस, योगिगणांनी पूज्य व आश्रित.

Verse 192

एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः / त्वमात्मशब्दं परमात्मतत्त्वं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित्

एकच अंतरात्मा अनेक प्रकारे देहांत निवास करतो, तरी देहादी भेदांपासून निराळा आहे. ‘आत्मा’ या शब्दाने दर्शविलेले परमात्मतत्त्व तूच आहेस; म्हणून काही जण तुलाच शिव म्हणतात.

Verse 193

त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र- मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् / त्वमीश्वरो वेदपदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः

तू अक्षर परब्रह्म आहेस—परम पवित्र, आनंदस्वरूप, प्रणव ‘ॐ’ या नामाने अभिहित. वेदवाक्यांत सिद्ध ईश्वर तूच; स्वयंप्रकाश प्रभू, सर्व उपाधिभेदरहित.

Verse 194

त्वमिन्द्ररूपो वरुणाग्निरूपो हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः / प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः

तू इंद्ररूप आहेस, वरुण व अग्निरूपही. तू हंस आहेस, प्राण आहेस, मृत्यु व अंतही; तूच यज्ञस्वरूप. तू प्रजापती, तू भगवन् एकरुद्र—नीलग्रीव—आहेस; वेदवेत्ते तुला स्तुती करतात.

Verse 195

नारायणस्त्वं जगतामथादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च / वेदान्तगुह्योपनिषत्सु गीतः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

तू नारायण आहेस, सर्व जगतांचा आदिकारण. तू पितामह (ब्रह्मा) आणि प्रपितामहही आहेस. वेदान्ताच्या गूढ हृदयातील—गुप्त उपनिषदांत—तुझा गान आहे. तू सदाशिव; तू परमेश्वर आहेस.

Verse 196

नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपदान्तराय / त्रिशक्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय

तमसाच्या पलीकडे, परमाहूनही परे त्या परात्म्यास नमस्कार—जो पंचपदांपलीकडे, त्रिशक्ती (गुण) अतीत, निरंजन असून सहस्र शक्तींच्या आसनावर विराजमान आहे।

Verse 197

त्रिमूर्तये ऽनन्दपदात्ममूर्ते जगन्निवासाय जगन्मयाय / नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय

त्रिमूर्ती, आनंदपदात आत्ममूर्ती, जगन्निवास व जगन्मय प्रभूस नमस्कार। ज्यांचे नेत्र ललाटावर अर्पित आहेत आणि जे सर्वांच्या हृदयात संस्थित आहेत—त्यांना नमस्कार।

Verse 198

फणीन्द्रहाराय नमो ऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म / ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय

फणींद्रहारधारी, ज्यांच्या चरणयुग्माची मुनींद्र व सिद्धजन पूजा करतात—आपल्याला नमस्कार। ऐश्वर्य व धर्माच्या आसनावर स्थित, परात्पर, हे भवोद्भव—आपांस नमः।

Verse 199

सहस्त्रचन्द्रार्कविलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय

सहस्र चंद्र-सूर्यांसारखे नेत्र असलेल्या, सुमध्यम हे सोम—आपल्याला नमस्कार। हे देव, हिरण्यबाहो (सुवर्णभुज)—आपल्याला नमस्कार। अंबिकेचे पती, मृड (कल्याणमय रुद्र)—आपांस नमः।

Verse 200

नमो ऽतिगुह्याय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय / त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

अतिगुह्य, हृदयगुहेतील अंतर्यामी, वेदान्तविज्ञानाने सुनिश्चित प्रभूस नमस्कार। त्रिकालापलीकडील निर्मळ तेजाच्या धामस्वरूपास नमस्कार। महेशास नमः, शिवास नमः।