Adhyaya 16
Virocana–Bali, Aditi’s Tapas, and the Vāmana–Trivikrama Episode
अंधकाच्या निग्रहानंतर दैत्यवंशाची कथा पुढे जाते. प्रह्लादपुत्र विरोचन त्रैलोक्यावर विलक्षण धर्मनीतीने राज्य करतो. विष्णूच्या प्रेरणेने सनत्कुमार येऊन या दुर्मिळ दैत्य-धर्मनिष्ठेचे स्तवन करतात व आत्मज्ञानरूप परमगुह्य धर्म उपदेशतात; विरोचन वैराग्य घेऊन राज्य बळीला सोपवतो. बळी इंद्राला जिंकून देवांना विष्णूच्या शरण नेतो. अदिती वासुदेवाचे हृदयकमलात ध्यान करून कठोर तप करते; विष्णू प्रकट होऊन तिची स्तुती स्वीकारतात—ज्यात ते काळ, नरसिंह, शेष, कालरुद्र तसेच शंभू/शिव म्हणूनही एकत्वाने स्तुत आहेत—आणि पुत्र होण्याचा वर देतात. बळीच्या नगरीत अपशकुन दिसताच प्रह्लाद विष्णू-अवताराचे रहस्य सांगून शरणागतीचा उपदेश करतो; बळी शरण मागूनही धर्माने प्रजापालन करीत राहतो. विष्णू उपेंद्ररूपे जन्म घेऊन वेदाध्ययन व सदाचाराचा आदर्श ठेवतात; नंतर यज्ञात वामन होऊन तीन पावलांची भूमी मागतात. त्रिविक्रम होऊन पृथ्वी-अंतरिक्ष-स्वर्ग व्यापतात, ब्रह्मांडावरण भेदतात आणि गंगेचा अवतार होतो—ब्रह्मा तिला नाव देतो. बळी स्वतःला अर्पण करतो; विष्णू त्याला पाताळात पाठवून प्रलयकाळी परमैक्याचे वचन देतात, इंद्राचे राज्य पुनःस्थापित करतात, आणि जग भक्ति-योगाच्या ‘महायोगा’चे स्तवन करते—पुढे बळीची भक्ती व प्रह्लाद-निर्दिष्ट कर्मविधीची दिशा सूचित होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच अन्दके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः / विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील पंधरावा अध्याय समाप्त. श्रीकूर्म म्हणाले—अंधकाचा निग्रह झाल्यावर महात्मा प्रह्लादाचा विरोचन नावाचा पुत्र पूर्वी जन्मला; तो राजा झाला.
Verse 2
देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान बहून् वर्षान् महासुरः / पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम्
इंद्रासह देवांना जिंकून त्या महासुराने अनेक वर्षे धर्माने त्रैलोक्य—चराचरसहित—पालन केले।
Verse 3
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः / सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः
तो असा राज्य करीत असताना, कधीतरी विष्णूच्या प्रेरणेने भगवान् महामुनी सनत्कुमार त्या नगरात आले।
Verse 4
दृष्ट्वा सिहासनगतो ब्रह्मपुत्रं महासुरः / ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
ब्रह्मपुत्र सिंहासनावर आरूढ झालेला पाहून तो महासुर उठला; मस्तक झुकवून नमस्कार करून, हात जोडून असे वचन बोलला.
Verse 5
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि संप्राप्तो मे पुरातनः / योगीश्वरो ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम्
मी धन्य आहे, माझ्यावर कृपा झाली. आज माझ्याकडे तो पुरातन भगवान्—योगींचा ईश्वर—आला आहे; कारण तो स्वतः ब्रह्मज्ञ आहे.
Verse 6
किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः / ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम्
हे ब्रह्मन्! कोणत्या कारणासाठी आपण आला आहात? आपण तर स्वतः देव-पितामह ब्रह्मा आहात. हे ब्रह्मपुत्र, सांगा—मी कोणते कार्य करावे?
Verse 7
सो ऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् / द्रष्टुमभ्यागतो ऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि
तेव्हा भगवान् देव धर्मयुक्त त्या महासुराला म्हणाले—“मी तुला पाहण्यासाठीच आलो आहे; तू खरोखर भाग्यवान आहेस.”
Verse 8
सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम / त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते
हे दैत्यश्रेष्ठ! दैत्यांमध्ये अशी धर्मयुक्त नीति अत्यंत दुर्मिळ आहे. खरोखर त्रिलोकीत तुझ्यासारखा दुसरा धर्मात्मा नाही.
Verse 9
इत्युक्तो ऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम् / धर्माणां परमं धर्मं ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम
असे सांगितल्यावर असुरराजाने पुन्हा त्या महामुनींना म्हटले— “हे ब्रह्मवेत्त्या! धर्मांतील परम धर्म, सर्व धर्मांचा सर्वोच्च तत्त्व मला सांगा।”
Verse 10
सो ऽब्रवीद् भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मने / सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम्
तेव्हा भगवान योगी महात्मा दैत्येंद्राला म्हणाले— “मी तुला सर्वांत गूढ असा परम धर्म सांगतो: आत्मज्ञान, जे अनुत्तम आहे।”
Verse 11
स लब्ध्वा परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् / निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतो ऽभवत्
त्याने परम ज्ञान प्राप्त करून आणि गुरुदक्षिणा अर्पण करून, राज्य पुत्राकडे सोपवले व तो योगाभ्यासात तल्लीन झाला।
Verse 12
स तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः / ब्रह्मण्यो धार्मिको ऽत्यर्थं विजिग्ये ऽथ पुरन्दरम्
त्याचा पुत्र ‘बली’ नावाचा बुद्धिमान महासुर होता— ब्राह्मणभक्त व अत्यंत धर्मनिष्ठ; आणि मग त्याने पुरंदर (इंद्र) याला जिंकले।
Verse 13
कृत्वा तेन महद् युद्धं शक्रः सर्वामरैर्वृतः / जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम्
त्याच्याशी महायुद्ध करून, सर्व देवांनी वेढलेला शक्र (इंद्र) पराभूत होऊन अच्युत देव विष्णूच्या शरण गेला।
Verse 14
तदन्तरे ऽदितिर्देवी देवमाता सुदुः खिता / दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम्
दरम्यान देवमाता देवी अदिती अत्यंत दुःखी झाली. तिने स्वतः संकल्प केला—“दैत्येंद्रांच्या वधासाठी माझा एक पुत्र जन्मावा.”
Verse 15
तताप सुमहद् घोरं तपोराशिस्तपः परम् / प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम्
तिने अत्यंत महान व घोर तप—परम तपोराशी—आचरले. अव्यक्त विष्णू, हरि—शरणागतांचा शरण्य—यांच्या चरणी शरणागती पत्करली.
Verse 16
कृत्वा हृत्पद्मकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम् / वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम्
हृदयकमळाच्या केसरांत निष्कल परम पद स्थिर करून, अनादि-अंतहीन वासुदेवाचे ध्यान करावे—जो केवळ व्योमस्वरूप, शुद्ध आनंद आहेत.
Verse 17
प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः / आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः
प्रसन्न होऊन भगवान विष्णू—शंख, चक्र व गदा धारण करणारे—प्रकट झाले. योगस्वरूप हरि देवमातेपुढे आविर्भूत झाले.
Verse 18
दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता / मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम्
समोर आलेल्या विष्णूंना पाहून भक्तियुक्त अदितीने स्वतःला कृतार्थ मानले आणि केशवाला प्रसन्न करण्यास लागली.
Verse 19
अदितिरुवाच जयाशेषदुः खौघनाशैकहेतो जयानन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त / जयानादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते जयाशेषकल्पामलानन्दरूप
अदिती म्हणाली—तुला जय असो, सर्व दुःखप्रवाह नाश करणारा एकमेव हेतु तू; तुला जय असो, योगयुक्त व अनंत माहात्म्याने युक्त तू। तुला जय असो, आदि-मध्य-अंत व्यापणारी सर्वज्ञ चैतन्यमूर्ती; तुला जय असो, सर्व कल्पांत निर्मळ आनंदस्वरूप तू।
Verse 20
नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् / नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते
तुला नमस्कार, हे विष्णु—कालरूपा; तुला नमस्कार, हे नरसिंहा; तुला नमस्कार, हे शेषा। तुला नमस्कार, हे कालरुद्रा—संहारकर्ता; तुला नमस्कार, हे वासुदेवा—तुला प्रणाम।
Verse 21
नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् / नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते
तुला नमस्कार, विश्वमायेचे विधान करणाऱ्या; तुला नमस्कार, योगाने गम्य अशा सत्याला। तुला नमस्कार, धर्म व विवेकज्ञानात निष्ठ असणाऱ्या। हे वराहा, तुला नमस्कार—पुन्हा पुन्हा नमस्कार।
Verse 22
नमस्ते सहस्त्रार्कचन्द्राभमूर्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य / नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोने ऽथ भूयो नमस्ते
तुला नमस्कार, सहस्र सूर्य-चंद्रासारखी दीप्त मूर्ती असणाऱ्या; तुला नमस्कार, वेद, ज्ञान व धर्माने गम्य असणाऱ्या। तुला नमस्कार—देवांचा देव, देवांतील आदिदेव। हे प्रभो, विश्वयोनी, तुला पुन्हा नमस्कार।
Verse 23
नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम् / नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते
तुला नमस्कार, हे शंभो—सत्यनिष्ठ; तुला नमस्कार, हे हेतु—विश्वरूप। तुला नमस्कार, योगपीठाच्या अंतरात वास करणाऱ्या। हे शिव, एकरस अविभाज्य स्वरूपा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार।
Verse 24
एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः / तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव
अशा रीतीने देवमात्र व जगन्मय भगवान श्रीकृष्ण प्रसन्न होऊन, जणू मंद हास्य करीत, त्यांना वरदान देऊ लागले।
Verse 25
प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वब्रे वरमुत्तमम् / त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम्
ती भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम करून म्हणाली—“मी उत्तम वर मागते: देवांच्या हितासाठी तुम्हालाच पुत्ररूपाने वरण करते।”
Verse 26
तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः / दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत
शरणागतवत्सल भगवान म्हणाले, “तथास्तु।” आणि अपार वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावले।
Verse 27
ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् / दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम्
नंतर बराच काळ गेल्यावर, देवांची माता स्वतः नारायण—भगवान जनार्दन—यांना गर्भात धारण करू लागली।
Verse 28
समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् / उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे
हृषीकेश देवमातेच्या उदरात प्रविष्ट होताच, बलि वैरोचनाच्या नगरीत भयंकर उत्पात घडू लागले।
Verse 29
निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् दैत्येन्द्रो भयविह्वलः / प्रह्लादमसुरं वृद्धं प्रणम्याह पितामहम्
सर्व अपशकुन पाहून दैत्यांचा अधिपती भयाने व्याकुळ झाला। त्याने वृद्ध असुर प्रह्लादाला नमस्कार करून ‘पितामह’ म्हणत संबोधिले।
Verse 30
बलिरुवाच पितामह महाप्राज्ञ जायन्ते ऽस्मत्पुरे ऽधुना / किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः
बली म्हणाला— हे पितामह, हे महाप्राज्ञ! आमच्या नगरीत आता अपशकुन उत्पन्न होत आहेत. हे कोणते उत्पात आहेत? आम्ही काय करावे, आणि यांचे कारण काय?
Verse 31
निशम्य तस्य वचनं चिरं ध्यात्वा महासुरः / नमस्कृत्य हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत्
त्याचे वचन ऐकून महाअसुराने दीर्घ काळ चिंतन केले। मग हृषीकेशाला नमस्कार करून तो असे बोलला।
Verse 32
प्रह्लाद उवाच यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् / दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम्
प्रह्लाद म्हणाला— जो विष्णु यज्ञांनी पूजिला जातो आणि ज्याचे हे सर्व जगत आहे, त्या प्रभूला देवांचे रक्षण व असुरांचा नाश करण्यासाठी देवमातेने धारण केले।
Verse 33
यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते यो ऽखिलादपि / स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत्
ज्याच्यापासून अखंड सर्व विश्व भिन्न-भिन्न रूपांनी प्रकट होते, आणि जो सर्वांच्या पलीकडे असूनही सर्वत्र व्याप्त आहे— तोच वासुदेव देवमातेच्या देहात प्रविष्ट झाला।
Verse 34
न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः / स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाद्य समाविशत्
ज्याचे परमार्थस्वरूप देवांनाही यथार्थतः कळत नाही, तोच विष्णु स्वेच्छेने आज अदितीच्या देहात प्रविष्ट झाला आहे।
Verse 35
यस्माद् भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् / सो ऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः
ज्याच्यापासून सर्व भूतांची उत्पत्ती होते आणि प्रलयकाळी ज्याच्यातच लय पावतात—तो महायोगी, पुराणपुरुष हरि अवतीर्ण झाला आहे।
Verse 36
न यत्र विद्यते नामजात्यादिपरिकल्पना / सत्तामात्रात्मरूपो ऽसौ विष्णुरंशेन जायते
जिथे नाम, जाति इत्यादींची कल्पना नाही, तिथे केवळ सत्तामात्र आत्मस्वरूप असलेला तो प्रभु विष्णूच्या अंशरूपाने प्रकट होतो।
Verse 37
यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी / माया भगवती लक्ष्मीः सो ऽवतीर्णो जनार्दनः
ज्याची शक्ती ही जगन्माता असून त्याचा धर्म धारण करणारी आहे—तीच भगवती माया लक्ष्मी; आणि तोच जनार्दन अवतीर्ण झाला आहे।
Verse 38
यस्य सा तामसी मूर्तिः शङ्करो राजसी तनुः / ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनैकेन सत्त्वभृत्
ज्याची तामसी मूर्ती शंकर आहे, राजसी तनू ब्रह्मा आहे; आणि सत्त्व धारण करणारा विष्णूही त्या परमाच्या एका अंशापासून उत्पन्न होतो।
Verse 39
इत्थं विचिन्त्य गोविन्दं भक्तिनम्रेण चेतसा / तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम्
अशा रीतीने भक्तीने नम्र झालेल्या चित्ताने गोविंदाचे चिंतन करून, केवळ त्याच्याच शरण जा; मग तुला शांती व परम निर्वृती प्राप्त होईल।
Verse 40
ततः प्रह्लादवचनाद् बलिर्वैरोचनिर्हरिम् / जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः
त्यानंतर प्रह्लादाच्या वचनाने विरोचनपुत्र बळीने हरिची शरण घेतली; आणि धर्मानुसार त्याने संपूर्ण विश्वाचे पालन केले।
Verse 41
काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् / असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम्
नियत काळ येताच देवमाता अदितीने कश्यपापासून देवांचा हर्ष वाढविणाऱ्या महाविष्णूला स्वतः जन्म दिला।
Verse 42
चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् / नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्
त्याचे ध्यान करावे—जो चतुर्भुज, विशाल नेत्रांचा, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह धारण करणारा; निळ्या मेघासारखा तेजस्वी आणि श्री (लक्ष्मी)ने वेढलेला आहे।
Verse 43
उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः / उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः
उपेन्द्र (विष्णू)ची सेवा करण्यास सर्व देव आले; सिद्ध, साध्य आणि चारणही उपस्थित राहिले. इंद्रप्रमुख देवाधिपती तसेच ऋषिगणांनी वेढलेला ब्रह्मादेवही त्यांच्या समीप आला।
Verse 44
कृतोपनयनो वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः / समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन्
उपनयन संस्कार करून भगवान् हरिने वेदाध्ययन केले; आणि भरद्वाजांकडून सदाचार शिकून तो त्रिलोकांना आचरणरूपाने दाखविला।
Verse 45
एवं हि लौकिकं मार्गं प्रदर्शयति स प्रभुः / स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
अशा रीतीने तो प्रभू लौकिक जीवनाचा योग्य मार्ग दाखवितो; तो जे प्रमाण ठरवितो, लोक तेच अनुसरतात।
Verse 46
ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् / यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम्
नंतर योग्य काळी बुद्धिमान विरोचनपुत्र बलीने स्वतः यज्ञांच्या द्वारा सर्वव्यापी यज्ञेश्वर विष्णूची आराधना केली।
Verse 47
ब्राह्मणान् पूजयामास दत्त्वा बहुतरं धनम् / ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः
त्याने विपुल धन देऊन ब्राह्मणांचा सत्कार केला; आणि त्या महात्म्याच्या यज्ञवाटेत ब्रह्मर्षी एकत्र जमले।
Verse 48
विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः / आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत्
परिस्थिती जाणून, भरद्वाजांच्या प्रेरणेने, भगवान विष्णूंनी वामनरूप धारण केले आणि मग यज्ञस्थळी आले।
Verse 49
कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः / ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः
कृष्णाजिन परिधान केलेला, यज्ञोपवीतधारी, दंडाने शोभित, जटाधारी, भस्मविभूषित आणि निरंतर वेदघोष करणारा ब्राह्मण तपोदीप्त तेजाने प्रकट झाला।
Verse 50
संप्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः / स्वपादैर्विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः
असुरराजाच्या समीप जाऊन, भिक्षुक-रूप धारण केलेल्या हरिने बलिकडे आपल्या पावलांनी मोजता येईल अशी भूमी—तीन पावले—दान म्हणून मागितली।
Verse 51
प्रक्षाल्य चरणौ विष्णोर्बलिर्भासमन्वितः / आचामयित्वा भृङ्गारमादाय स्वर्णनिर्मितम्
भगवान विष्णूचे चरण प्रक्षाळून, भक्तितेजाने उजळलेला बलीने आचमन केले आणि सुवर्णनिर्मित भृंगार (जलपात्र) हातात घेतले।
Verse 52
दास्ये तवेदं भवते पदत्रयं प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः / विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे निपातयामास जलं सुशीतलम्
“सेवाभावाने तुझ्या चरणांसाठी ही तीन पावले अर्पण करतो; अव्ययस्वरूप देव हरि प्रसन्न होवो।” असे चिंतून त्याने देवाच्या कोमल बोटांच्या टोकांवर अतिशय शीतल जल हळुवार ओतले।
Verse 53
विचक्रमे पृथिवीमेष एता- मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः / व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम्
तो आदिदेव (वामन-विष्णू) प्रथम पृथ्वीवर, मग अंतरिक्षात आणि नंतर स्वर्गात पाऊल टाकून व्यापून गेला; रागरहित होऊन शरण आलेल्या त्या दितिजेश्वर बलिचा अंत करण्याची इच्छा त्याला होती।
Verse 54
आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम / प्रणेमुरादित्यसहस्त्रकल्पं ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः
त्रैलोक्य आक्रमून ईशपाद प्रभू प्राजापत्य लोकातून ब्रह्मलोकास गेले। तेथे वसणाऱ्या सिद्धांनी सहस्र-सूर्यसम तेजस्वी, कल्पपर्यंत अनंत प्रभूला नमस्कार केला॥
Verse 55
अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहास्तोषयामास विष्णुम् / भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः
मग अनादि भगवानाची यथाविधी उपासना झाली; पितामह ब्रह्म्याने स्तुतीने श्रीविष्णूला संतुष्ट केले। त्या ब्रह्मांड-अंडाच्या वरच्या कपालासारख्या आवरणाला भेदून तो पुन्हा दिव्य आवरणांतून पुढे गेला॥
Verse 56
अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं तत् पुण्यकृद्भिश्चजुष्टम् / प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था
मग अंडभेद झाल्यावर ते शीतल महाजल खाली कोसळले, जे पुण्यकर्म करणाऱ्यांना प्रिय व आश्रयभूत आहे। तेव्हाच श्रेष्ठ नदी प्रवाहित झाली; आकाशस्थ त्या धारेला ब्रह्म्याने ‘गंगा’ असे नाव दिले॥
Verse 57
गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम् / अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति
महत्, प्रकृती व प्रधान यांना ओलांडून, स्वबीज असलेल्या एक पुरुषरूप एकमेव ब्रह्माला जाणून तो ईश्वराच्या त्या अव्यय पदात स्थिर झाला। त्या परम अवस्थेला पाहून देव सर्वत्र स्तुती करीत आहेत॥
Verse 58
आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम् / ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः
विश्वदेह त्या पुरुष—विष्णू—ला पाहून महान् बलीने भक्तियोगाने नमस्कार केला। स्वचित्ताने त्याने एक, अव्यय नारायणाची उपासना केली, ज्यांना देवही प्रणाम करतात॥
Verse 59
तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः / ममैव दैत्याधिपते ऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम्
तेव्हा आदिकर्ता भगवान वासुदेव पुन्हा वामनरूप धारण करून म्हणाले— “हे दैत्याधिपती! आता तुझ्या भक्तीने व शुद्ध संकल्पाने हे त्रैलोक्य मला अर्पण झाले आहे.”
Verse 60
प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव दैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे / दास्ये तवात्मानमनन्तधाम्ने त्रिविक्रमायामितविक्रमाय
दैत्याने पुन्हा मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि दानविधीत हाताच्या अग्रभागातून जल अर्पण केले. तो म्हणाला— “हे अनंतधाम, अमितविक्रम त्रिविक्रम! मी माझे आत्मस्वरूप तुझ्या दास्यसेवेत अर्पित करीत आहे.”
Verse 61
प्रगृह्य सूनोरपि संप्रदत्तं प्रह्लादसूनोरथ शङ्खपाणिः / जगाद दैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः
तेव्हा जगदंतरात्मा शंखपाणि विष्णूंनी प्रह्लादपुत्राच्या पुत्रानेही अर्पण केलेले दान स्वीकारून दैत्याला म्हटले— “पुन्हा पाताळाच्या मुळाशी प्रवेश कर.”
Verse 62
समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् / ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्
तू तेथे नित्य वास कर आणि देवांनाही न मिळणारे भोग भोग. तरी भक्तियोगाने सदैव माझे ध्यान कर; कल्पदाहाच्या वेळी तू पुन्हा माझ्यात प्रवेश करशील.
Verse 63
उक्त्वैवं दैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः / पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः
अशा रीतीने त्या दैत्यसिंहाला सांगून, सत्यपराक्रमी उरुक्रम विष्णूंनी पुरंदर (इंद्र) याला त्रैलोक्याचे राज्य परत दिले.
Verse 64
संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः / ब्रह्मा शक्रो ऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः
सिद्ध, देवर्षी व किन्नर त्या महायोगाची स्तुती करीत; तसेच ब्रह्मा, शक्र (इंद्र), भगवान् आणि रुद्र-आदित्य-मरुतांचे गणही त्याची वंदना करीत।
Verse 65
कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् / पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत
हे अद्भुत कर्म करून वामनरूपधारी विष्णु, सर्वांच्या पाहता-पाहता त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले।
Verse 66
सो ऽपि दैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः / प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः
तो श्रीमान् दैत्यश्रेष्ठही प्रेरित होऊन पाताळात गेला—प्रह्लाद, असुरश्रेष्ठ आणि स्वयं विष्णु यांच्या प्रेरणेने; त्याचे मन पूर्णतः विष्णुपरायण होते।
Verse 67
अपृच्छद् विष्णुमाहात्मयं भक्तियोगमनुत्तमम् / पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः
त्याने भगवान् विष्णूचे माहात्म्य, अनुत्तम भक्तियोग आणि पूजाविधी विचारला; तेव्हा प्रह्लादाने सांगितले, आणि त्याने त्याप्रमाणे आचरण केले।
Verse 68
अथ रथचरणासिशङ्खपाणिं सरसिजोलचनमीशमप्रमेयम् / शरणमुपपयौ स भावयोगात् प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम्
मग भावयोगाने तो त्या अप्रमेय ईश्वराच्या शरण गेला—कमलनेत्र, शंख व खड्ग धारण करणारा, ज्याचे चरण रथावर स्थित; प्रणतीला गती मानून त्याने कर्मयोगात दृढ स्थापना केली।
Verse 69
एष वः कथितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः / स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः
हे विप्रहो, वामनाचा पराक्रम तुम्हांला असा सांगितला. तोच पुरुषोत्तम सदैव देवकार्ये सिद्ध करीतो.
Frequently Asked Questions
It is presented as the most secret dharma—ātma-jñāna—given by Sanatkumāra, culminating in renunciation of kingship and disciplined yoga practice, indicating liberation-oriented dharma beyond mere political righteousness.
Prahlāda emphasizes Viṣṇu as the all-pervading source from whom beings arise and into whom they return, while also pointing to a supramental reality beyond name-and-form constructions; devotion and surrender become the practical means by which the finite aligns with the Supreme Puruṣa.
Aditi’s hymn addresses the appearing Lord as Viṣṇu and also as Śambhu/Śiva and Kāla-Rudra, while affirming one supreme consciousness behind multiple cosmic functions—maintenance, dissolution, and time—thus modeling the Purāṇa’s integrative devotional grammar.
Bali exemplifies karma-yoga through yajña, dāna, and righteous rule, yet the climax is śaraṇāgati—self-offering to Trivikrama—showing karma purified and completed by bhakti-yoga (bhāva-yoga) rather than opposed to it.