Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्माहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील तेरावा अध्याय समाप्त झाला. नैमिषारण्यातील ऋषी म्हणाले—हे सूत! वैवस्वत मन्वंतरात देव, दानव, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांची उत्पत्ती आम्हाला विस्ताराने सांग।

Verse 2

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्

हे राजन्! प्राचेतसपुत्र दक्षाला पूर्वी शंभूंनी शाप दिला होता. हे महाबुद्धिमान! त्यानंतर त्याने काय केले, हे आम्हाला आता ऐकायचे आहे।

Verse 3

सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् / त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्

सूत म्हणाला—नारायणाने सांगितलेले, पूर्वकल्पांशी निगडित, त्रिकालबद्ध, पापघ्न आणि प्रजासृष्टीचा विस्तार सांगणारे उपदेश मी यथावत् सांगतो।

Verse 4

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्

प्राचेतसपुत्र राजा दक्ष, जो पूर्वी शंभूने शापित केला होता, तोच जुने वैर मनात ठेवून निंदा करीत गंगाद्वारी भव (शिव) यांची पूजा करू लागला।

Verse 5

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह / सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः

आपापल्या भागासाठी विष्णूसह बोलावलेले सर्व देव आले; तसेच सर्व मुनिंसह मुनिपुंगवही तेथे उपस्थित झाले।

Verse 6

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् / दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

शंकराविना आलेला सर्व देवसमूह पाहून, दधीचि नावाच्या विप्रर्षींनी तेव्हा प्राचेतस (दक्ष) यांस म्हणाले।

Verse 7

दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः / स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

दधीचि म्हणाले—ब्रह्मादि देवांपासून पिशाचांपर्यंत सर्वजण ज्याच्या आज्ञेचे अनुयायी आहेत; तोच देव आता रुद्ररूपाने आहे—मग विधीनुसार त्याची पूजा का करू नये?

Verse 8

दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः / न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते

दक्ष म्हणाला—सर्व यज्ञांत शंकरासाठी कोणताही भाग ठरवलेला नाही; तसेच पत्नीसमवेत मंत्रांनी शंकराची पूजा केली जात नाही।

Verse 9

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

मग महामुनी—हसत असूनही क्रुद्ध होऊन—दक्षाला शब्दांनी उत्तर देऊ लागला; सर्व देव ऐकत होते. तो स्वतः सर्वज्ञतेचे मूर्तिमंत रूप होता।

Verse 10

दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः / संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः

दधीची म्हणाला—ज्याच्यापासून सर्व विश्वांची प्रवृत्ती होते आणि जो त्यांचा परमेश्वर आहे; त्याला असे जाणून लोक खरोखर सर्व यज्ञांनी शंकराची सम्यक् पूजा करतात।

Verse 11

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः / नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते

कारण मी (फक्त) संहारक रुद्र-शंकर, तामसी ‘हर’ एवढाच नाही. विश्वात्म्याला नग्न, कपालधारी किंवा विकृत रूपाचा मानणे योग्य नाही।

Verse 12

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् / सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

नारायणच ईश्वर—जगाचा स्रष्टा, प्रभू आणि स्वराज. तो भगवान सत्त्वस्वरूप आहे; सर्व कर्मकांडांत त्याचीच पूजा होते।

Verse 13

दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते / सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

दधीच म्हणाला—तुला हा सहस्रकिरणी भगवान् सूर्य का दिसत नाही? तोच कालस्वरूप परमेश्वर, सर्व लोकांचा एकमेव संहारकर्ता आहे।

Verse 14

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः / सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः

ज्यांचे येथे विद्वान, धर्मनिष्ठ व ब्रह्मवादी सतत स्तवन करतात—तोच साक्षी आहे; तीव्र तेजस्वी, कालस्वरूप, आणि शांकर (शिव) देहधारी।

Verse 15

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः / आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

हाच रुद्र महादेव—कपर्दी, घृणी आणि हर। हाच आदित्य, भगवान् सूर्य—नीलग्रीव आणि विलोहितही आहे।

Verse 16

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः / पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्

सहस्रांशु (सूर्य) याची स्तुती सामगायक, अध्वर्यु व होतृ करतात. त्याला पाहा—विश्वकर्मा, रुद्रमूर्ती, आणि वेदत्रयीमय।

Verse 17

दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः / सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः

दक्ष म्हणाला—यज्ञभाग घेण्यासाठी आलेले हे बारा आदित्य सर्व ‘सूर्य’च समजावेत; कारण त्याच्याव्यतिरिक्त दुसरा रवी नाही।

Verse 18

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः / बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

हे बोलले गेले तेव्हा पाहण्याची उत्कंठा असलेले मुनी एकत्र आले. त्यांनी “बाढम्—तथास्तु” असे म्हणून त्याचे वचन मान्य केले व त्याचे सहाय्यक झाले.

Verse 19

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् / सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते

ज्यांचे मन तमसाने व्यापले आहे ते वृषध्वज (शिव) यांचे दर्शन घेत नाहीत. उलट तो पुन्हा पुन्हा—हजारो व शेकडो वेळा—निंदिला जातो.

Verse 20

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् / अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया

विष्णूच्या मायेमुळे मोहित होऊन त्यांनी वैदिक मंत्रांची निंदा केली आणि सर्वभूतपति हर (शिव) यांचे पूजन केले नाही. त्यांनी दक्षाच्या वचनाप्रमाणे वागून उपासना थांबवली.

Verse 21

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः / नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

इंद्रादी सर्व देव आपापला भाग मिळावा म्हणून आले; पण नारायण हरि यांशिवाय दुसरा कोणताही परमेश्वर—ईशान—त्यांना दिसला नाही.

Verse 22

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत

हिरण्यगर्भ—भगवान ब्रह्मा, ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ—सर्वांच्या पाहता पाहता क्षणातच अंतर्धान पावले.

Verse 23

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् / रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

भगवान अंतर्धान पावल्यावर दक्ष स्वतः जगतांचा रक्षक देव—नारायण हरि—यांच्या शरणास गेला।

Verse 24

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः / रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः

मग निर्भय होऊन दक्षाने तो यज्ञ प्रवर्तिला; कारण शरणागतांचा रक्षक भगवान विष्णूच रक्षण करतो।

Verse 25

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः / संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

मग भगवान ऋषी दधीचीने पुन्हा दक्षाला सांगितले; आणि सर्व ऋषिगण व देवांना पाहून ब्रह्मद्वेष्ट्यांना उद्देशून बोलला।

Verse 26

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने / नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः

जो अयोग्याचे पूजन करतो आणि पूज्यांचे पूजन करत नाही, तो मनुष्य महान पापास पात्र होतो—यात संशय नाही।

Verse 27

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना / दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

जिथे दुष्टांचा पक्ष घेतला जातो आणि सज्जनांचा अपमान होतो, तिथे देवकृत भयंकर दंड तत्क्षणी कोसळतो।

Verse 28

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः / समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः

असे बोलून त्या विप्रऋषींनी ईश्वरद्वेषी—दक्षाचे साहाय्य करण्यास जमलेले ते ब्राह्मण—यांना शाप दिला।

Verse 29

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः / विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः

तुम्ही वेदांना दूर सारले म्हणून लोकवंदित परमेश्वर—महादेव शंकर—यांची निंदा केली आहे।

Verse 30

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः / निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः

तुम्ही सर्वजण त्रयी-वेदाबाह्य व्हाल; तुम्ही सर्व ईश्वरद्वेषी बनाल—कुशास्त्रांत आसक्त मनाने प्रभूच्या मार्गाची निंदा कराल।

Verse 31

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः / प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः

त्यांचा आचार मिथ्या-अध्ययनाने घडेल आणि ते खोट्या ‘ज्ञानाचा’ प्रलाप करतील; घोर कलियुगात जाऊन ते कलिज दोषांनी व कलिजनांनी पीडित होतील।

Verse 32

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः / भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः

संपूर्ण तपोबल टाकून तुम्ही पुन्हा नरकांत जाल; आणि हृषीकेश—ज्याला तुम्ही आश्रय म्हणता—तोही तुमच्यापासून पराङ्मुख होईल।

Verse 33

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः / जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्

असे बोलून तपोनिधी ब्रह्मर्षी मौन झाले; आणि मनानेच सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या रुद्राकडे गेले।

Verse 34

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् / पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्

याच वेळी सर्वदर्शिनी देवीने त्यांना महादेव, महेश्वर, पति व पशुपती देव म्हणून ओळखून हे वचन उच्चारले।

Verse 35

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि / विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर

देवी म्हणाली—पूर्वजन्मी माझे पिता दक्ष यज्ञ करीत होते; हे शंकर, त्यांनी तुमच्या दिव्य भावाची आणि स्वतःच्या आत्म्याचीही निंदा केली.

Verse 36

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः / विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्

तेथे देव आणि ऋषी सहायक म्हणून उपस्थित होते. “तो यज्ञ त्वरित नष्ट करा; मी हाच एक वर मागते.”

Verse 37

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः / ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

देवीने असे निवेदन केल्यावर देवांतील श्रेष्ठ प्रभूने दक्षयज्ञाचा नाश करण्याच्या हेतूने तत्क्षणी रुद्राची सृष्टी केली.

Verse 38

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् / सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्

तो सहस्र शिर व पादांनी युक्त, सहस्र नेत्रांचा, महाबाहु आहे; सहस्र हस्तांचा, अजिंक्य, आणि युगान्ताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित आहे।

Verse 39

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् / दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

तो दंष्ट्रांनी विकराळ, पाहणे कठीण; शंख-चक्र-गदा धारण करणारा; हातात दंड घेऊन महागर्जना करणारा, शार्ङ्गधारी, आणि भस्मालाच भूषण मानून विभूषित असा प्रकट झाला।

Verse 40

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् / स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः

तो ‘वीरभद्र’ म्हणून ख्यात झाला, देवाधिदेवाच्या सामर्थ्याने युक्त; आणि जन्मताच देवेशाजवळ जाऊन, हात जोडून, भक्तिभावाने उपासना करू लागला।

Verse 41

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति / विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

तो मला म्हणाला—‘शिवस्वरूप होऊन दक्षाचा यज्ञ नष्ट कर।’ पण ज्याने माझी निंदा केली, तोच गंगाद्वारी पूजन करतो, हे गणेश्वर!

Verse 42

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया / वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः

त्यानंतर बंधूंनी प्रेरित केलेल्या एका सिंहानेच, वीरभद्राने जणू क्रीडेसारखे, दक्षाचा क्रतू (यज्ञ) विनाशास नेला।

Verse 43

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी / तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

क्रोधातून आणि उमेपासून महेश्वरी भद्रकाली प्रकट झाली. तिच्यासह गणसमूह वृषभावर आरूढ होऊन निघाला.

Verse 44

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता / रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः

त्या धीमान प्रभूने आणखी हजारो रुद्र निर्माण केले. ते ‘रोमज’ म्हणून प्रसिद्ध असून त्याचे सहाय्यक आहेत.

Verse 45

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा / कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

त्यांच्या हातात शूल, शक्ति व गदा होत्या; तसेच दंड व दगडही. कालाग्निरुद्रासारखे भासून ते गर्जना करून दहा दिशा निनादित करीत होते.

Verse 46

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः / समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

ते सर्व वृषभावर आरूढ, अत्यंत भीषण आणि पत्नींसह होते. गणश्रेष्ठाला वेढून ते दक्षाच्या यज्ञाकडे निघाले.

Verse 47

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् / ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः

ते सर्व ‘गंगाद्वार’ म्हणून प्रसिद्ध त्या प्रदेशात पोहोचले. तेथे त्यांनी अमित तेजस्वी दक्षाचे यज्ञस्थान पाहिले.

Verse 48

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् / वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

ती दिव्य सभा सहस्र देवांगनांनी परिपूर्ण होती; अप्सरांच्या गीतनादांनी निनादित. वीणा-वेणूच्या मधुर स्वरांनी समृद्ध आणि वेदवाक्यांच्या गंभीर पठणाने प्रतिध्वनित होती।

Verse 49

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् / उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव

ऋषी व देवांसह सभेत आसनस्थ प्रजापतीला पाहून, रुद्रांसह आलेला वीरभद्र जणू स्मित करत, शुभ पण दृढ धैर्याने वचन बोलला।

Verse 50

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः / भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्

आम्ही सर्वे अमिततेजस्वी शर्व (शिव) यांचे अनुचर आहोत. आमच्या योग्य यज्ञभागाच्या अभिलाषेने आलो आहोत; आम्हांस अभिप्रेत भाग प्रदान करा।

Verse 51

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः / भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् / तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

हे मुनि-देवोत्तमांनो, जर ही कुणाची आज्ञा असेल—‘भाग तुम्हांला द्यावा, आम्हांला नाही’—तर तो आदेश देणारा कोण आहे ते सांगा. ज्याला आम्ही जाणू, त्यानुसार आम्ही यथोचित वागू।

Verse 52

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः / देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

गणेशाने प्रजापतीच्या सभेसमोर असे म्हटल्यावर, देवांनी प्रभूस सांगितले—“यज्ञभागाच्या बाबतीत मंत्र तसे सांगत नाहीत।”

Verse 53

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः / ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

मंत्र म्हणाले—“हे देवांनो, तुमची बुद्धी तमाने ग्रासली आहे; कारण अध्वर-यज्ञाचा राजाधिराज महेश्वर याची तुम्ही पूजा करीत नाही।”

Verse 54

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः / पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः

ईश्वर सर्वभूतांचा स्वामी आहे; हरि सर्वभूतांच्या देहरूपानेच स्थित आहे. तो सर्व यज्ञांत पूज्य आहे, कारण तो सर्व अभ्युदय व सिद्धी देतो।

Verse 55

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः / न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्

असे सांगितले तरी मायेमुळे त्यांची बुद्धी नष्ट झाली; त्यांनी ईशानाला ओळखले नाही. देवांना सोडून ते मंत्रधारी आपल्या धामास निघून गेले।

Verse 56

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः / स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

मग भगवान रुद्र पत्नीसमवेत व गणेश्वरांनी वेढलेला, दोन्ही हातांनी ब्रह्मर्षी दधीचीला स्पर्श करून देवांना म्हणाला।

Verse 57

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः / यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त होऊन तुम्ही मंत्रांना प्रमाण मानले नाही; म्हणून मी तुम्हाला बलपूर्वक दाबून आज तुमचा गर्व नष्ट करीन।

Verse 58

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः / गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

असे बोलून शिवगणांतील श्रेष्ठाने ती यज्ञशाळा जाळून टाकली; आणि क्रुद्ध गणेश्वरांनी यूपस्तंभ उपटून दूर फेकून दिले।

Verse 59

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः / गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः

मग भयानक रूपधारी गणेश्वरांनी प्रस्तोता व होता पुरोहितांसह यज्ञाचा अश्व पकडून गंगेच्या प्रवाहात फेकून दिला।

Verse 60

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् / व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

तेव्हा दीप्तात्मा वीरभद्राने शक्र (इंद्र) याचा उचललेला हात रोखला; आणि न डगमगता इतर देवांचेही हात तसेच आवरले।

Verse 61

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया / निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्

त्याने लीलया नखांच्या टोकाने भगाचे डोळे उपटले; आणि मग मुठीने पूषाचे दात फोडून त्याला तसाच पाडला।

Verse 62

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया / धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

तसेच बलवान गणेश्वराने स्मितहास्य करत, लीलया पायाच्या अंगठ्याने चंद्रदेवाला दाबून अपमानित केले।

Verse 63

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया / जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

अग्नीचे दोन्ही हात छेदून आणि त्याची जिव्हा लीलया उपटून, मुनीश्वर त्या प्रभूने मुन्यांच्याही मस्तकी पायाने प्रहार केला।

Verse 64

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः / विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

मग गरुडासह पुढे येणाऱ्या विष्णूंना पाहून, त्या महाबलवानाने सुदर्शनाला स्तंभित करून तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना विद्ध केले।

Verse 65

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् / जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

गण पाहताच महाबाहु गरुड धावून आला आणि क्षणार्धात पंखांनी त्या दलावर प्रहार करू लागला; तो समुद्रासारखा गर्जला।

Verse 66

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् / वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

त्यानंतर त्या भद्राने स्वतः हजारो गरुड निर्माण केले—वैनतेयापेक्षाही अधिक सामर्थ्यवान—आणि ते गरुड गरुड (वैनतेय) कडे धावले।

Verse 67

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः / विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्

त्यांना पाहून धीमान गरुड महावेगाने पळून गेला; वेगाच्या भरात त्याने माधवाला सोडून दिले, आणि ते सर्व अद्भुतच भासले।

Verse 68

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः / आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

वैनतेय (गरुड) अंतर्धान पावल्यावर भगवान पद्मसंभव (ब्रह्मा) तेथे आले आणि वीरभद्र व केशव—दोघांनाही आवरले।

Verse 69

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः / संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्

परमेष्ठिनांविषयी गौरवाने त्याने त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला; स्तुती करून मग भगवान ईश—सांब—स्वतः तेथे आले।

Verse 70

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् / तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

सर्व गणांनी वेढलेल्या देवाधिदेव सांबाला पाहून भगवान ब्रह्मा, दक्ष आणि सर्व देवांनी त्याची स्तुती केली।

Verse 71

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् / स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

विशेषतः दक्षाने हात जोडून प्रणाम केला आणि ईश्वराच्या अर्धशरीररूपिणी देवी पार्वतीची नानाविध स्तोत्रांनी स्तुती केली।

Verse 72

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् / प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

त्यानंतर करुणानिधी भगवती देवी हसत हसत, प्रसन्नचित्ताने महेश्वर रुद्राला वचन बोलल्या।

Verse 73

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः / अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः

हे भगवन्! आपणच जगाचे स्रष्टा, शासक व रक्षक आहात. देवांतील कुशल दक्षही आपल्या अनुग्रहावरच अवलंबून आहे.

Verse 74

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः / उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः

तेव्हा हसत हसत भगवान्—कपर्दी, नीललोहित, हर—प्राचेतसासह, प्रणाम केलेल्या देवांना म्हणाले.

Verse 75

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् / संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

हे सर्व देवतांनो! आता जा; मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. सर्व यज्ञांत माझे विधिपूर्वक पूजन व्हावे; मला विशेषतः निंदू नये.

Verse 76

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् / त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः

आणि तूही, हे दक्ष! सर्वथा रक्षण करणारे माझे वचन ऐक—लोकप्रतिष्ठेची ही आसक्ती सोडून प्रयत्नपूर्वक माझा भक्त हो.

Verse 77

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम / तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

माझ्या अनुग्रहाने कल्पान्ती तू गणांचा अधिपती (गणेश) होशील. तोपर्यंत माझ्या आज्ञेने आपल्या अधिकारक्षेत्रात शांत व तृप्त राहा.

Verse 78

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः / अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

असे बोलून तो भगवान् पत्नीसह व अनुचरांसह, अमित तेजस्वी दक्षाच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावला।

Verse 79

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः / व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्

महादेव शंकर अंतर्धान पावल्यानंतर, पद्मसंभव ब्रह्मदेवांनी स्वतः दक्षाला समस्त जगाच्या हितासाठी उपदेश केला।

Verse 80

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे / यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः

ब्रह्मा म्हणाले—हे वृषभध्वज! (देव) प्रसन्न झाल्यावर तुझा मोह दूर झाला काय? देवाने स्वतः जे सांगितले आहे, ते तो अखंड व निष्काळजीपणा न करता पाळो व रक्षो।

Verse 81

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः / पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

सर्व प्राण्यांच्या हृदयातच ईश्वर वास करतो. ब्रह्मरूप झालेले विद्वान, वेदवादिन, त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन करतात।

Verse 82

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः / स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः

तोच सर्वभूतांचा आत्मा आहे; तोच बीज व परम गती आहे. देवदेव महेश्वराची स्तुती वैदिक मंत्रांनी केली जाते।

Verse 83

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

जो आपल्या आत्म्यात स्थित एक सनातन रुद्राचे भावयुक्त चित्ताने पूजन करतो, तो परम पदास प्राप्त होतो।

Verse 84

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् / कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

म्हणून आदि-मध्य-अंत रहित परमेश्वरास जाणून, कर्माने, मनाने व वाणीने यत्नपूर्वक त्याची आराधना कर।

Verse 85

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् / भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

ईशाची निंदा—जी आत्मविनाश करणारी आहे—यत्नाने टाळा; कारण निंदकाची कृत्येच सर्वदोषांचे कारण ठरतात।

Verse 86

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः / स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः

जो तुझा रक्षक आहे—अव्यय महायोगी विष्णू—तोच देवदेव भगवान महादेव आहे; यात संशय नाही।

Verse 87

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् / मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

जे मोह व अविद्येच्या निष्ठेमुळे जगद्योनि विष्णूला ईश्वरापासून भिन्न मानतात, ते नरकास जातात।

Verse 88

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा / एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते

जे वेदमार्गाचे अनुसरण करतात, ते रुद्रदेव व नारायण यांना एकाच तत्त्वस्वरूपाने पाहतात; ते मोक्षाचे भागीदार होतात।

Verse 89

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः / इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

जो विष्णु तोच रुद्र, आणि जो रुद्र तोच जनार्दन—असे जाणून जो देवाची उपासना करतो, तो परम गतीला पोहोचतो।

Verse 90

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः / इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्

विष्णु हे सर्व जग निर्माण करतात आणि ईश्वर (रुद्र) त्याचे निरीक्षण व अधिष्ठान करतात; म्हणून हे सर्व जग रुद्र-नारायणोद्भव आहे।

Verse 91

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः / समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

म्हणून हरिची निंदा सोडून, विष्णूमध्येही एकाग्र राहून, ब्रह्मवाद्यांचा शरण्य महादेव यांचे आश्रय घ्यावे।

Verse 92

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः / जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांचे वचन ऐकून प्रजापतीने तेव्हा देव—गोपती, भूतगणांचा अधिपती, कृत्तिवास शिव—यांची शरण घेतली।

Verse 93

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः / द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ

दधीचीशी संबद्ध असे ते अन्य महर्षी शापाग्नीने दग्ध होऊन मोहग्रस्त झाले; देवाचा द्वेष करीत त्यांनी पुढे कलियुगाचा स्वभाव धारण केला।

Verse 94

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः / पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह

विप्रऋषींच्या कुलात जन्मलेले ते, पूर्वसंस्कारांच्या महात्म्यामुळे आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनाने, येथे आपले सर्व तपोबल त्यागून बसले।

Verse 95

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु / निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् / ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

त्यानंतर ते सर्व शापमुक्त होऊन, कल्पान्ती काळाने रौरव इत्यादी नरकांत टाकले जात असतानाही, आदित्यसदृश तेज प्राप्त करून, स्वयंभूच्या अनुमतीने जगताचा ईश्वर ब्रह्मदेव यांना प्राप्त झाले।

Verse 96

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् / भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

तपो व योगाचा अधिपती, देवांचा स्वामी ईशान (शिव) याची यथाविधी आराधना करून, शंकराच्या कृपेने ते पूर्ववत होतील।

Verse 97

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् / शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

दक्षयज्ञाचा नाश हे सर्व मी तुम्हांला सांगितले; आता दक्षाच्या सर्व कन्यांची संतती—वंशपरंपरा—ऐका।