Adhyaya 9
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
या अध्यायात भगवान् मानससृष्टीची सुरुवात करून प्रजांचे धारण व नियमन करण्यासाठी पाच ‘कर्तृ’ तत्त्वे—रुद्र, धर्म, मन, रुची आणि आकृती—प्रकट करतात। धर्म व्यवस्था टिकवतो, मन ज्ञानास कारणीभूत ठरते, आकृती रूप-सौंदर्य देते आणि रुची श्रद्धा/अनुराग निर्माण करते। यज्ञ व छंद (गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती) यांच्या संदर्भाने रुद्राला त्र्यम्बक असे संबोधले आहे। पुढे सृष्टीतील प्राणी वाढत नाहीत; स्रष्टा विवेकबुद्धीने पाहतो की तमोगुणाचा प्रवाह रजस व सत्त्व दाबत आहे। दूर झालेल्या तमसापासून आवरण-विघ्नलक्षण ‘मिथुन’ उत्पन्न होते, जे अधर्माचाराशी जोडले जाऊन हिंसा व शोक निर्माण करते। अखेरीस प्रजावृद्धी व सृष्टीच्या प्रवाहासाठी स्रष्ट्याच्या देहातून शतरूपा नावाचे स्त्रीतत्त्व प्रकट होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा / पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या वायुप्रोक्त पूर्वभागातील द्वितीय अनुशङ्गपादात ‘मानससृष्टिवर्णन’ नावाचा आठवा अध्याय। सूत म्हणाले—तेव्हा प्रभूने मनाने रुद्र, धर्म, मन, रुची आणि आकृती असे पाच कर्ते उत्पन्न केले।
Verse 2
एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः / औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः
हे सर्व महाबाहु प्रजांच्या स्थितीचे कारण आहेत; रुद्र पुन्हा पुन्हा क्षीण होऊन औषधींना पुनः संधारित करतो।
Verse 3
प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः / त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये
औषधींचे फल प्राप्त करून फलार्थींनी देवाचे यथाविधि यजन केले. औषधीक्षयकाळी त्र्यंबकाचे याग फक्त तीन कपालांनीच होतो.
Verse 4
इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते / गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः
ज्याचा मुनी यजन करतात म्हणून तो ‘त्र्यंबक’ म्हणून ओळखला जातो. गायत्री, त्रिष्टुप् आणि जगती—हे छंद स्मृत आहेत.
Verse 5
अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः / ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः
अंबिकांच्या योनी मी वनस्पतीस्वरूप म्हणून सांगितल्या आहेत. त्या स्ववीर्याने त्रिविध असूनही एकत्वरूप झालेल्या आहेत.
Verse 6
त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः / त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः
तीन साधनांनी युक्त पुरोडाश ‘त्रिकपाल’ म्हणून स्मृत आहे. तोच पुरोडाश ‘त्र्यंबक’ आहे; म्हणून येथे त्याला त्र्यंबक म्हटले आहे.
Verse 7
धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् / आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः
धर्म सर्व प्रजांना धारण करतो; मन ज्ञान निर्माण करणारे स्मृत आहे. आकृती म्हणजे सुंदर रूप, आणि रुची श्रद्धा उत्पन्न करणारी स्मृत आहे.
Verse 8
एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः / अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये
अशा रीतीने हे प्रजापालक प्रजांच्या स्थितीचे कारण आहेत. मग त्याने प्रजांच्या वृद्धीसाठी सृष्टीचा क्रम निर्माण केला.
Verse 9
न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्
कुठल्याही कारणाने त्या सृष्टीत प्रजा वाढल्या नाहीत. तेव्हा त्याने अर्थनिश्चयाकडे नेणारी बुद्धी प्रस्थापित केली.
Verse 10
अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् / रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः
मग त्याने स्वतःमध्ये तमोमात्रा विचरताना पाहिली; ती रज व सत्त्व सोडून स्वकर्मानुसार प्रवृत्त होती.
Verse 11
ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः / तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्
तेव्हा जगत्पतीने त्या दुःखातून शोक निर्माण केला. नंतर त्याने तम दूर करून रजाने आच्छादित केले.
Verse 12
तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत / अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत
ते तम प्रतिनुत्त होऊन एक मिथुन उत्पन्न करू लागले. त्याच्या अधर्माचरणातून हिंसा व शोक जन्मले.
Verse 13
ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके / ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये
मग त्या वरस्वरूप मिथुनाचा उदय होताच भगवान् अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्याचाच आश्रय घेऊन स्थित झाले।
Verse 14
एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता / नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा
अशा रीतीने प्रसन्नचित्त त्या भगवानाच्या स्वतःच्या देहाच्या अर्धभागातून परमकल्याणी, सर्वभूतांना मोहित करणारी नारी प्रकट झाली।
Verse 15
सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी / शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः
ती कामस्वरूपाने सृष्ट, प्रकृतीतून उत्पन्न व सुरूपिणी होती; तिला ‘शतरूपा’ असे म्हटले गेले—तेच नाव पुन्हा पुन्हा उच्चारले गेले।
Verse 16
ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
मग प्रजा उत्पन्न झाल्या, जसे मी पूर्वी सांगितले होते; हे महात्मन्, त्रेतायुगाच्या मध्यभागी तुला ज्या प्रक्रियेचे वर्णन केले होते, त्याप्रमाणेच।
Verse 17
यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः / ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत
जेव्हा त्या प्रजा सृष्ट होऊनही त्या धीमानाच्या द्वारा वाढल्या नाहीत, तेव्हा त्याने स्वतःसारखे अन्य मानसपुत्र निर्माण केले।
Verse 18
भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्
ब्रह्म्याने भृगु, अङ्गिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ—हे सर्व मानसपुत्र म्हणून निर्माण केले।
Verse 19
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्
पुराणांमध्ये निश्चयाने सांगितले आहे की हे ‘नव ब्रह्मा’ आहेत; आणि ब्रह्मा हा स्वतःच्या स्वरूपातून उत्पन्न झालेल्या सर्व आत्मयोनिंचा आदिम मूल आहे।
Verse 20
ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् / प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ
त्यानंतर ब्रह्म्याने पुन्हा सर्व प्राण्यांना सुख देणारा धर्म निर्माण केला; आणि प्रजापती रुची यालाही—जो पूर्वजांचाही पूर्वज—उत्पन्न केले।
Verse 21
बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् / मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः
ब्रह्म्याने आपल्या बुद्धीतून सर्व प्राण्यांना सुख देणारा धर्म निर्माण केला; आणि मनातून ‘रुची’ नावाचा प्रजापती उत्पन्न झाला, ज्याचा जन्म अव्यक्तातून आहे।
Verse 22
भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः / प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्
भृगु ऋषी ब्रह्म्याच्या हृदयातून उत्पन्न झाले, ज्यांची योनी जलतत्त्वाशी संबंधित होती; ब्रह्म्याने प्राणातून दक्षाला आणि नेत्रांतून मरीचिला निर्माण केले।
Verse 23
अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् / शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च
अभिमानस्वरूप रुद्र, नीललोहित याची त्याने निर्मिती केली। शिरापासून अंगिरस आणि कर्णापासून अत्रि यांनाही तसाच उत्पन्न केले।
Verse 24
पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः / समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्
उदानापासून पुलस्त्य, आणि व्यानापासून पुन्हा पुलह याची निर्मिती केली। समानापासून वसिष्ठ उत्पन्न झाला, आणि अपानापासून क्रतु निर्माण केला।
Verse 25
इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः / धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै
अशा रीतीने प्रजासृष्टीच्या आरंभी ब्रह्म्याचे हे बारा पुत्र मानले गेले. त्यांतील प्रथमज धर्म असून तो देवतांमध्येही स्मरणीय मानला आहे.
Verse 26
भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः / गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः
भृगु इत्यादी जे सृष्ट झाले, ते ब्रह्मर्षी म्हणून स्मृत आहेत. ते गृहमेधी-परंपरेचे प्राचीन होते; धर्म त्यांनी पूर्वीच प्रवर्तित केला.
Verse 27
द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः / तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः
हे बारा जण कल्पोकल्पी पुन्हा पुन्हा प्रजांचा प्रसव करतात. त्यांचेही बारा दिव्य वंश आहेत, जे देवगुणांनी युक्त आहेत.
Verse 28
क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः / यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः
ते कर्मशील व प्रजासंपन्न होते, महर्षींनी अलंकृत. जेव्हा येथे त्या महर्षींनी धर्म इत्यादींची सृष्टी केली.
Verse 29
सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः / तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै
सृजित होत असलेल्या प्रजाही त्या धीमानाची वाढ करू शकल्या नाहीत. तो केवळ तमाने आच्छादित झाला आणि शोकानेही बाधित झाला.
Verse 30
यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः / पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्
जसा तो ब्रह्मा तमोमात्रेने आच्छादित झाला, तशीच ती तमोमात्रा पुन्हा त्याच्या पुत्रांतूनही दुसऱ्या रूपाने निघून आली.
Verse 31
प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका / ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके
अधर्म हा प्रतिप्रवाहस्वरूप होता आणि हिंसा ही अशुभस्वरूपिणी होती. मग त्याचे ते आवरणस्वरूप भाव प्रतिहत होऊन प्रकट झाले.
Verse 32
स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् / द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्
तेव्हा ब्रह्म्याने आपली तेजस्वी तनू दूर केली. स्वतःचे देह दोन भागांत करून, अर्ध्या भागाने तो पुरुषरूप झाला.
Verse 33
अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत / प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः
त्याच्या अर्ध्या अंशापासून ती स्त्री शतरूपा उत्पन्न झाली. सृष्टी करणाऱ्या प्रभूच्या इच्छेने तीच प्रकृती, भूतधात्री, प्रकट झाली.
Verse 34
सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता / ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः
ती आपल्या महिमेने स्वर्ग व पृथ्वी व्यापून स्थिर झाली. ती ब्रह्माची आद्य तनू होती, जी आकाशाला आच्छादून स्थित होती.
Verse 35
या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत / सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्
जी अर्धांशातून सृजिलेली स्त्री शतरूपा उत्पन्न झाली, त्या देवीने अत्यंत दुश्चर असे परम तप नियुत काळपर्यंत केले.
Verse 36
भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत / स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
तिने दीप्त यशस्वी त्या पुरुषाला पती म्हणून प्राप्त केले. तोच आद्य स्वायंभुव पुरुष ‘मनु’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 37
तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते / लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्
त्याचे मन्वंतर येथे एकाहत्तर युगांचे सांगितले आहे. आणि त्या पुरुषाने अयोनिजा शतरूपा हिला पत्नी म्हणून प्राप्त केले.
Verse 38
तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते / प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत
तो तिच्यासह रमतो; म्हणून ती ‘रति’ असे म्हणतात. तो पहिला संयोग कल्पाच्या आरंभी घडला.
Verse 39
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् / सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः
ब्रह्म्याने विराजाची सृष्टी केली; तो विराट् पुरुष झाला. तो सम्राट् व शतरूपही होता; आणि वैराज हाच मनु मानला जातो.
Verse 40
स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः / वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत
तो वैराज मनु-पुरुषाने प्रजासृष्टी निर्माण केली. वैराज पुरुषापासून वीर्यरूपे शतरूपा उत्पन्न झाली.
Verse 41
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ / कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः
प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र, पुत्रवतांमध्ये श्रेष्ठ होते. तसेच दोन परम भाग्यवती कन्या होत्या; ज्यांच्यापासून या प्रजा उत्पन्न झाल्या.
Verse 42
देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे / स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः
त्या शुभ कन्यांपैकी एकीचे नाव देवी, आणि दुसऱ्या आकूती व प्रसूती होत्या. प्रभु स्वायंभुव मनूने प्रसूतीला दक्षास अर्पण केले.
Verse 43
रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्
प्रजापती रुचीने आकूतीला स्वीकारले. आकूतीपासून रुचीच्या मानस-संकल्पातून एक शुभ युगल उत्पन्न झाले.
Verse 44
यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः / यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे
ते युगल यज्ञ आणि दक्षिणा असे झाले. आणि यज्ञाच्या पत्नी दक्षिणेपासून बारा पुत्र जन्मले.
Verse 45
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे / यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः
स्वायंभुव मन्वंतरातील ते देव ‘यामा’ म्हणून ओळखले गेले. ते यज्ञाचे पुत्र असल्याने त्यांना ‘यामा’ असे स्मरतात.
Verse 46
अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ / यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः
अजित आणि शुक्र हे ब्रह्माचे दोन गण मानले गेले. जे यामा पूर्वी परिक्रमा करून गेले, त्यांची संज्ञा ‘दिवौकस’ अशी झाली.
Verse 47
स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः / तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
स्वायंभुवाची कन्या प्रसूती हिच्यात लोकमाता प्रकट झाल्या. त्याच प्रसूतीमध्ये प्रभू दक्षाने चोवीस कन्या उत्पन्न केल्या.
Verse 48
सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः / योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः
त्या सर्व महाभाग्यशालिनी, कमलनेत्रा आहेत; त्या सर्व योगपत्नी आणि योगमाता आहेत.
Verse 49
सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः / श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया
त्या सर्व ब्रह्मवादिनी, विश्वाच्या माता आहेत—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, तुष्टी, पुष्टी, मेधा तसेच क्रिया.
Verse 50
बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश / पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
बुद्धी, लज्जा, वसु, शांती, सिद्धी व कीर्ती—या तेराही दाक्षायणींना प्रभु धर्माने पत्नी म्हणून स्वीकारले.
Verse 51
द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा / यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
हीच त्याची द्वारे स्वयंभूने ठरविली; उरलेल्या कनिष्ठाच्या अकरा सुलोचना कन्या होत्या.
Verse 52
सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
सती, ख्याती, संभूती, स्मृती, प्रीती, क्षमा; तसेच सन्नती, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा व स्वधा.
Verse 53
तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः / रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः
तेव्हा त्या कन्यांना पुन्हा इतर महर्षींनी स्वीकारले—रुद्र, भृगु, मरीचि, अङ्गिरा, पुलह आणि क्रतु।
Verse 54
पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च / सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा
पुलस्त्य, अत्रि, वसिष्ठ, पितरगण आणि अग्नी यांनीही—सती भवाला (शिवाला) दिली आणि ख्याति भृगूला दिली।
Verse 55
मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ / प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च
मरीचिला संभूति, अङ्गिराला स्मृती; पुलस्त्याला प्रीती आणि पुलहाला क्षमा देण्यात आली।
Verse 56
क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये / ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ
क्रतुला ‘संतती’ नावाची, अत्रिला अनसूया; वसिष्ठाला ऊर्जाः आणि अग्नीला स्वाहा देण्यात आली।
Verse 57
स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु / एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः
आणि पितरांना स्वधा देण्यात आली; आता त्या पत्न्यांपासून झालेली संतती माझ्याकडून ऐका। या सर्व महाभाग प्रजा परंपरेने प्रवाहित होऊन स्थिर झाल्या आहेत।
Verse 58
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् / श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः
सर्व मन्वंतरांत, महाप्रलय येईपर्यंत, श्रद्धेने कामास जन्म दिला; आणि लक्ष्मीचा पुत्र ‘दर्प’ म्हणून स्मृत आहे.
Verse 59
धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते / पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा
धृतीचा पुत्र ‘नियम’ म्हणून सांगितला आहे; तुष्टीचा ‘संतोष’ म्हणतात. पुष्टीचा पुत्र ‘लाभ’ही आहे; तसेच मेधेचा पुत्र ‘श्रुत’ प्रसिद्ध आहे.
Verse 60
क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च / बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ
क्रियेचे दोन पुत्र सांगितले आहेत—‘दम’ आणि ‘शम’. बुद्धीचा पुत्र ‘बोध’ही आहे; तसेच ‘अप्रमाद’ही—हे दोघे.
Verse 61
लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः / क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत
लज्जेचा पुत्र ‘विनय’ आहे; आणि वसूचा पुत्र ‘व्यवसाय’ आहे. शांतीचा पुत्र ‘क्षेम’ही आहे; आणि सिद्धीपासून ‘सुख’ उत्पन्न झाले.
Verse 62
यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः / कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत
कीर्तीचा पुत्र ‘यश’ही आहे—हे सर्व धर्माचे पुत्र आहेत. आणि कामाचा पुत्र ‘हर्ष’ देवी सिद्धीपासून उत्पन्न झाला.
Verse 63
इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः / जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते
असा धर्माचा हा सात्त्विक सर्ग सुखफल देणारा आहे; परंतु अधर्मापासून हिंसा उत्पन्न झाली आणि कपट व असत्यही जन्मले।
Verse 64
निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च / माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः
कपट व असत्य यांपासून भय आणि नरक उत्पन्न झाले; आणि त्यांच्या युगलरूपाने माया व वेदनाही प्रकट झाल्या।
Verse 65
मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् / वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्
मायेतून पुढे माया उत्पन्न झाली आणि भूतांचे अपहरण करणारा मृत्यूही; तसेच वेदनेतून रौरवाशी संबंधित दुःख जन्मले।
Verse 66
मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे / दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः
मृत्यूपासून व्याधी, जरा, शोक, क्रोध आणि असूया उत्पन्न झाले; हे सर्व दुःख वाढविणारे व अधर्माची लक्षणे मानली आहेत।
Verse 67
तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः / इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः
त्यांची पत्नी व पुत्रही आहेत, आणि ते सर्व अविनाशी मानले गेले आहेत; अशा प्रकारे हा तामस सर्ग उत्पन्न झाला, जो धर्माचे नियमन करणारा आहे।
Verse 68
प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
ब्रह्माने “प्रजा सृज” असा आदेश दिल्यावर नीललोहिताने सती पत्नीचे ध्यान करून आत्मसम्भव प्रजांची निर्मिती केली।
Verse 69
नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् / सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः
ते न अधिक न हीन—मानसोत्पन्न आणि स्वतःसमान. कृतिवासाने सहस्रांच्या सहस्र, असंख्य प्रजा निर्माण केल्या।
Verse 70
तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः / पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्
कपर्दी नीललोहिताने सर्वांना स्वतःसमानच घडविले—रूप, तेज, बळ व श्रुतीत; पिंगलवर्ण आणि निषंग (तूणीर) सहित।
Verse 71
विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः / महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः
ते शिखारहित, अल्पकेशी आणि दृष्टी हरपविणारे; कपालधारी होते. कोणी महारूप, कोणी विरूप, तर कोणी विश्वरूप असे रूपवान होते।
Verse 72
रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः / सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्
ते रथी, वर्मधारी, धनुर्धर आणि वरूथयुक्त (दलासह) होते; सहस्र-शत बाहू असलेले, दिव्य—भूमी व अंतरिक्षात संचार करणारे।
Verse 73
स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् / अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा
ते स्थूलशिर, दंष्ट्रारहित, द्विजिह्वा व त्रिलोचन होते; अन्नभोजी, मांसभोजी, घृतपान करणारे तसेच सोमपान करणारेही होते।
Verse 74
अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् / सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः
अतिमेढ्र, उग्रकाय, शितिकण्ठ व उग्रक्रोधी; तरकस व कवचयुक्त धनुर्धर, तसेच तलवार व ढाल धारण करणारेही होते।
Verse 75
आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् / अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा
कोणी बसलेले, कोणी धावणारे, कोणी जांभई देणारे व आसनस्थ; कोणी अध्ययनरत, कोणी जप करणारे, कोणी योगयुक्त व कोणी ध्यानमग्न.
Verse 76
ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् / बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः
कोणी ज्वलंत, कोणी वर्षा करणारे, कोणी तेजस्वी व कोणी धूप-धुराने आच्छादित; कोणी बुद्ध, कोणी अतिबुद्धिमान, ब्रह्मस्वरूप व ब्रह्मदर्शी होते।
Verse 77
नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् / अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः
ते नीलग्रीव, सहस्रनेत्र आणि सर्वच क्षमाशील आचरण करणारे; सर्व प्राण्यांना अदृश्य, महायोगी व महातेजस्वी होते।
Verse 78
रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः / अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्
रडत व धावत, अशा प्रकारे सहस्रशः युक्त झालेले—रुद्राने हे अयातयाम (अक्षय) सुरोत्तम उत्पन्न केले।
Verse 79
दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः / न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा
हे पाहून ब्रह्मा त्याला म्हणाले—“अशा प्रजा निर्माण करू नकोस; स्वतःच्या स्वरूपातून अशी प्रजा सृष्टीस योग्य नाही, तसेच उचितही नाही.”
Verse 80
अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः / नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः
तुझे कल्याण असो—मृत्यूसंयुक्त अशा अन्य प्रजा तू निर्माण कर; कारण ज्यांना मृत्यु नाही, अशा प्रजा कर्मास आरंभच करत नाहीत.
Verse 81
एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो
असे सांगितल्यावर तो म्हणाला—“तुझे कल्याण असो; मी मृत्यु व जरा-युक्त प्रजा निर्माण करणार नाही. मी स्थिर आहे; हे प्रभो, तूच सृजन कर.”
Verse 82
एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः / सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः
हेच ते, जे मी निर्माण केले—विरूप, नील-लोहित; माझ्या स्वतःच्या आत्मस्वरूपातून ते सहस्रांच्या सहस्र रूपांनी निःसृत झाले आहेत.
Verse 83
एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः / पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः
हे देव पुढे ‘रुद्र’ नावाने महाबलवान होतील; पृथ्वी व अंतरिक्षात त्या रुद्राण्याही प्रसिद्ध असल्याचे सांगितले आहे.
Verse 84
शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः / यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह
शतरुद्रात ज्यांचा उल्लेख आहे ते येथे यज्ञयोग्य होतील; सर्व देवगणांसह ते यज्ञाचे भागीदार होतील.
Verse 85
मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः / तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्
मन्वंतरांत जे छंदोजात देव येथे होतील, त्यांच्या सहित पूजिले गेलेले ते युगाच्या क्षयापर्यंत येथे स्थिर राहतील.
Verse 86
एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः / प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः
महादेवाने असे सांगितल्यावर प्रभु ब्रह्मा—प्रजापती—भीमाकडे पाहत तसाच प्रत्युत्तर देऊ लागला.
Verse 87
एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो / ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल
असेच होवो; तुझे कल्याण असो, प्रभो—जसे तू सांगितलेस. ब्रह्माने अनुमती दिल्यावर मग सर्व काही तसेच घडले.
Verse 88
ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः / ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
तेव्हापासून तो देव प्रजा उत्पन्न करीना. ऊर्ध्वरेता होऊन स्थाणु रूपाने तो महाप्रलयापर्यंत स्थित राहिला.
Verse 89
यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः / ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च
तो म्हणाला—“मी स्थित आहे”, म्हणून ज्ञानीजनांनी त्याला ‘स्थाणु’ म्हटले. ज्ञान, तप, सत्य, ऐश्वर्य आणि धर्म—हे सर्व त्याच्यात आहे.
Verse 90
वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे / सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह
वैराग्य आणि आत्मबोध—हे सर्व शंकरामध्ये पूर्ण आहे; तसेच देव, ऋषी आणि असुरांसह जे सर्व एकत्र झाले होते, त्यांच्यातही ते आहे.
Verse 91
अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः / अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्
तो देव तेजाने सर्वांना मागे टाकतो, म्हणून ‘महादेव’ म्हणून स्मरणात आहे. ऐश्वर्याने तो देवांनाही आणि बलाने महासुरांनाही अतिक्रमित करतो.
Verse 92
ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः / एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः / प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह
ज्ञानाने तो सर्व मुनींना आणि योगाने सर्व भूतांना सर्वथा अतिक्रमित करतो. अशा प्रकारे सर्व देवांनी नमस्कार केलेला महादेव प्रजांसाठी द्यावा (लोकव्यवस्था) निर्माण करून सृष्टीकार्यापासून निवृत्त झाला.
Frequently Asked Questions
Five functional agents are projected—Rudra, Dharma, Manas, Ruci, and Ākṛti—each serving as a stabilizing cause for creatures (order, cognition, form, and affective inclination/faith), setting conditions for the world’s maintenance and growth.
The chapter links the epithet to triadic sacrificial/metrical structures (e.g., threefold implements/“kapālas” and the Vedic meters gāyatrī, triṣṭubh, jagatī), presenting Tryambaka as a ritual-cosmological designation rather than a purely mythic nickname.
Beings do not proliferate; the creator observes a tamas-dominant movement, repels it, and from that repulsion arises a paired emergence associated with adharma leading to hiṃsā and śoka. Subsequently a feminine generative principle—Śatarūpā—manifests, indicating the needed complement for increase of beings.