Shloka 17
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः / ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत
Transliteration
yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ / tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata
Translation
जेव्हा त्या प्रजा सृष्ट होऊनही त्या धीमानाच्या द्वारा वाढल्या नाहीत, तेव्हा त्याने स्वतःसारखे अन्य मानसपुत्र निर्माण केले।
Word by Word
यदाwhen
यदा:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (when)
प्रजाःcreatures
प्रजाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, विरोध/पक्षान्तर (but/indeed)
ताःthose
ताः:
कर्ता (Apposition to subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (referring to प्रजाः)
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) → सृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with प्रजाः)
नnot
न:
सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय (negation)
व्यवद्धतarranged/ordered
व्यवद्धत:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवि+अव+धा/धि (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘set in order/arranged/divided’
धीमतःof the wise (one)
धीमतः:
सम्बन्ध (Genitive/Agent)
TypeNoun
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘of the wise one’ (agent/possessor)
ततःthen
ततः:
सम्बन्ध/कालाधिकरण (Temporal relation)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, ‘then’
अन्यान्other
अन्यान्:
कर्मविशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (qualifying पुत्रान्)
मानसान्mind-born
मानसान्:
कर्मविशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘mental/mind-born’ (qualifying पुत्रान्)
पुत्रान्sons
पुत्रान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
आत्मनःof himself
आत्मनः:
सम्बन्ध (Genitive/possessor)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
सदृशःsimilar (to him)
सदृशः:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसदृश (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘similar’ (qualifying implied subject सः)
असृजत्created
असृजत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद