Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘व्यासशिष्योत्पत्तीवर्णन’ नावाचा चौतीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—देवमित्र आणि शाकल्य, महात्मा द्विजपुंगव, बुद्धिमान व वेदांचा श्रेष्ठ ज्ञाता, यांनी पाच संहिता रचल्या.

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

त्याचे पाच शिष्य होते—मुद्गल, गोखल, खलीयान, सुतपा, वत्स आणि पाचवा शैशिरेय.

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

द्विजश्रेष्ठ शाक वैण रथीतर यांनी तीन संहिता सांगितल्या आणि नंतर चौथे निरुक्तही पुन्हा रचले।

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

त्याचे चार शिष्य होते—पैल, इक्षलक, धीमान तबलाक आणि गज—हे सर्व द्विजोत्तम होते।

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

भरद्वाज बाष्कली यांनी तीन संहिता सांगितल्या; त्यांचे तीन शिष्य झाले, जे महात्मे व गुणसंपन्न होते।

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

धीमान, आपनाप, बुद्धिमान पान्नगारी आणि तिसरा आर्जव—हे तपस्येमुळे प्रशंसित व्रतधारी होते।

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

ते विरक्त, महातेजस्वी आणि संहिता-ज्ञानात पारंगत होते; ज्यांनी संहिता प्रवर्तित केल्या, त्यांनाच बहूवृच असे म्हटले आहे।

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

वैशंपायनाच्या त्या शिष्याने यजुर्वेदाची विधिपूर्वक रचना केली. त्याने यजुषांच्या छ्याऐंशी शुभ संहिता सांगितल्या.

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

त्याने त्या संहिता शिष्यांना दिल्या आणि त्यांनी विधिपूर्वक स्वीकारल्या. तेथे एक महातपस्वी याज्ञवल्क्य परित्यक्त झाला.

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

तसेच छ्याऐंशी शिष्य संहितांचे विविध पाठ तयार करणारे झाले. त्या सर्वांचे तीन प्रकारचे भेद प्रसिद्ध सांगितले आहेत.

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

या शुभ नवव्या वेदभेदात ते तीन प्रकारचे भेद आहेत—उदीच्य, मध्यदेशीय आणि प्राच्य—हे वेगवेगळ्या पद्धतीचे आहेत.

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

उदीच्यांमध्ये श्यामायनि प्रधान झाला. आणि मध्यदेशाची प्रतिष्ठा करणारा आसुरी प्रथम म्हणून स्मरला जातो.

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

प्राच्यांचे आलंबिर इत्यादी व त्रयोदेश्य इत्यादी—हे सर्व ‘चरक’ म्हणून सांगितले गेले; ते संहिता-वक्ते द्विज होते.

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

ऋषी म्हणाले—हे सूत! चरक-अध्वर्यु कोणत्या कारणाने झाले, ते तत्त्वतः सांग. त्यांनी काय आचरले, किंवा कोणत्या हेतूने चरकत्व स्वीकारले?

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

सूत म्हणाला—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! ऋषींचे एक कार्य होते. ते मेरुपृष्ठावर जाऊन तेव्हा परस्पर ‘त्व’ असे म्हणत मंत्रणा करू लागले.

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

जो येथे सात रात्रींत येणार नाही, तो द्विजश्रेष्ठ असला तरी ब्रह्महत्येचा दोष करील—हा आमचा ठरलेला समय जाहीर केला आहे.

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

मग ते सर्वजण आपल्या गणांसह, वैशंपायनाला वगळून, सात रात्रींत त्या ठिकाणी गेले जिथे संधी (समझोता) झाला होता.

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

ब्राह्मणांच्या वचनानुसार त्याने ब्रह्महत्येचे प्रायश्चित्त स्वीकारले. मग शिष्यांना बोलावून वैशंपायन म्हणाला.

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, माझ्यासाठी तुम्ही ब्रह्महत्येचे प्रायश्चित्त करा. तुम्ही सर्वजण एकत्र येऊन इच्छेनुसार हितकारक वचन बोला.

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

याज्ञवल्क्य म्हणाला—मी एकटाच हे प्रायश्चित्त करीन; हे मुनि येथेच राहोत. स्वतःच्या तपाने भावित होऊन मी बळाने ते उचलून धरीन.

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

असे म्हटल्यावर तो क्रुद्ध होऊन याज्ञवल्क्याला त्यागून म्हणाला—तू जे काही अध्ययन केले आहेस ते सर्व मला परत दे.

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

असे सांगितल्यावर त्याने यजुर्मंत्र त्यांच्या स्वरूपासह गुरूला परत दिले; आणि ते श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ते शिष्य रक्तासह ओकून ते बाहेर काढून देऊ लागले.

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

मग त्या द्विजाने ध्यान धारण करून सूर्यदेवाची आराधना केली. सूर्यांत जे ब्रह्म उत्पन्न झाले आहे, त्याच्याकडे जाऊन तो स्थिर झाला.

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

मग आदित्य-मंडलाच्या वर गेलेली जी यजुः-मंत्रे होती, ती प्रसन्न झालेल्या सूर्यदेवाने ब्रह्मरातीला दिली.

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

मार्तंड सूर्याने अश्वरूप धारण करून धीमान याज्ञवल्क्याला ती यजुः दिली; जी कोणताही ब्राह्मण अध्ययन करतो.

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

अश्वरूपाला दिल्यामुळे ते वाजिन (शाखा/पाठ) वाचले. आणि ज्यांनी ब्रह्महत्येचे प्रायश्चित्त केले, ते चरणापासून ‘चरक’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

हे चरक वैशंपायनाचे शिष्य म्हणून सांगितले गेले. असे हे ‘चरक’ म्हटले; आता ‘वाजिन’ विषयीही जाणून घ्या.

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

याज्ञवल्क्यांचे शिष्य असे—कण्व व बौधेय; तसेच मध्यंदिन, सापत्य, वैधेय आणि अद्धबौद्धक हेही.

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

तापनीय व वत्स; तसेच जाबालक—ते दोघे; आणि आवटी, पुण्ड्र, वैणोय व पराशरसहित (इतरही).

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

अशा रीतीने हे वाजिन (शाखा) सांगितले—पंधरा आणि सात, म्हणजे बावीस; आणि यजुषांचे विकल्पकार एकशे एक असे जाणावे.

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

जैमिनीने आपल्या पुत्र सुमंतूला अध्ययन करविले; आणि सुमंतूनेही आपल्या पुत्र सुत्वानाला पुन्हा अध्ययन करविले.

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

त्यानंतर सुन्वानने आपल्या पुत्र सुकर्माला अध्ययन करविले; आणि सुकर्माने शीघ्रच सहस्र (पाठ) अध्ययन करून संहिताही आत्मसात केल्या.

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

मग सहस्राचा सूर्यतेजस्वी सुकर्मा बोलला; अनध्यायाच्या वेळीही अध्ययन करणाऱ्यांना शतक्रतु (इंद्र) यांनी ठार केले.

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

मग शिष्याच्या कारणाने त्याने प्रायोपवेश केला; त्याला क्रुद्ध पाहून शक्र (इंद्र) यांनी पुन्हा वर दिला.

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

भविष्यात तुझे दोन शिष्य महावीर्य व अतुल तेजस्वी होतील; ते दोघे महाप्राज्ञ होऊन सहस्र संहिता अध्ययन करतील.

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

हे द्विजश्रेष्ठ! हे महाभाग देव अत्यंत क्रुद्ध आहेत—असे म्हणून श्रीमान वासव (इंद्र) यांनी यशस्वी सुकर्माला सांगितले.

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

क्रोध शांत झालेला तो द्विज पाहून प्रभू तत्क्षणी अंतर्धान पावला; त्याचा शिष्य बुद्धिमान पौष्यञ्जि झाला, हे द्विजश्रेष्ठ.

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

कौशलदेशीय हिरण्यनाभ हा दुसरा नृप झाला. पौष्यञ्जीने शिष्यांना ‘तु-संहिता’च्या सहस्रार्ध (पाचशे) संहिता अध्यापन केल्या।

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

ते पौष्यञ्जीचे शुभ शिष्य ‘उदीच्यसामान’ या नावाने प्रसिद्ध होते. कौशिल्याने संहितांचे पाच ‘सत्त्व’ (मुख्य विभाग) अध्ययन केले.

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

हिरण्यनाभाचे शिष्य ‘प्राच्यसामग’ म्हणून स्मरणात आहेत—लौगाक्षि, कुशुमि, कुशीदि आणि लाङ्गलि. तसेच पौष्यञ्जीचेही चार शिष्य होते; त्यांच्या भेद (परंपरा) ऐका.

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

लौगाक्षीच्या परंपरेचे भेद असे—नाडायनीय, सहतण्डीचा पुत्र; त्याच्यापासून अनोवैन नावाचा सुविद्वान; पुढे सकोतीचा पुत्र; सुसहा आणि सुनामा. हे लौगाक्षी-शाखाभेद जाणावे.

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

कुशुमीचे तीन शिष्य होते; त्यांपैकी पराशर हा त्याचा औरस (स्वतःचा पुत्र) होता.

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

नाभिर्वित्त नावाचे तेजस्वी मुनी होते; कौशुम परंपरेचे तीन भेद स्मृत आहेत. शौरिषु आणि शृङ्गिपुत्र—हे दोघेही चिरव्रतधारी तपस्वी होते.

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

राणायनीयि आणि सौमित्रि—हे दोघेही सामवेदात पारंगत होते. त्या महात्मा शृङ्गिपुत्रांनी संहितांचे प्रवचन केले.

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

वैन, प्राजीनयोग आणि सुराल—हे श्रेष्ठ द्विज होते. पाराशर्य कौथुम यांनी सहा संहितांचे प्रवचन केले.

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

आसुरायण आणि वैशाख्य—हे दोघे वेदवृद्धांच्या परायण होते. तसेच प्राचीनयोगपुत्र बुद्धिमान पतञ्जलि होते.

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

कौथुमचे भेद आणि पाराशर्याचेही सहा स्मृत आहेत. पुढे लाङ्गल आणि शालिहोत्र यांनी सहा संहितांचे उपदेश केले.

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

हालिनिर्ज्या, महानिश्च, जैमिनि, लोमगायनि, कण्डु आणि कोहल—हे सहाजण ‘लाङ्गल’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

हे लाङ्गलि यांचे शिष्य; ज्यांनी संहिता प्रवर्तित केल्या. त्यांपैकी एक हिरण्यनाभाचा शिष्य—राजपुत्र—नियुक्त झाला.

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

त्या श्रेष्ठ पुरुषाने चोवीस संहिता रचल्या; आणि ज्या शिष्यांना त्या सांगितल्या, त्यांचीही माहिती जाणून घ्या.

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

राडि, राडवीय, पञ्जम, वाहन, तलक, माण्डुक, कालिक आणि राजिक—ही नावेही (शिष्यांमध्ये) सांगितली आहेत.

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

त्यानंतर गौतम, आजबस्त, सोमराजायन, पुष्टि, परिकृष्ट आणि उलूखलक—ही नावेही (शिष्यांमध्ये) सांगितली आहेत.

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

यवीयस, शालीरांगुलीय कौशिक, शालिमंजरीपाक, शधीय आणि कानिनी—हे (सामग) म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

‘पाराशर्य धर्मात्मा’—असे सामग प्रसिद्ध झाले; सामगांमध्ये सर्वांत श्रेष्ठ असे दोन जण सांगितले आहेत.

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

पौष्यंजी आणि कृत—संहितांचे विभाग करणारे होते; हे द्विजांनो, सुमंतुने अथर्ववेद दोन भाग करून दिला.

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

पुन्हा कबंधाला कृष्ण (अथर्व) देण्यात आला; तो श्रुताप्रमाणे विद्वान होता. कबंधाने ते दोन भाग करून एक भाग पथ्याला पुन्हा दिला.

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

दुसरा भाग देवदर्शाला (मिळाला); प्रभूने तो चार भाग केला—मोद, ब्रह्मबल आणि पिप्पलाद असेही (त्यात होते).

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

शौल्कायनि धर्मज्ञ होते आणि तपात स्थित चौथे होते। देवदर्शाचे हे चार शिष्य दृढव्रती होते.

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

पुन्हा पथ्यांचे उत्तम तीन भेद जाण—जाजलि, कुमुदादि आणि तिसरा शौनक म्हणून स्मृत आहे.

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

शौनकांनी ते दोन भाग करून एक बभ्रूला दिले; दुसरी संहिता त्या धीमानाने सैन्धवायन नावाच्या शिष्याला दिली.

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

सैन्धव आणि मुञ्जकेश्य यांनी ती भिन्न परंपरा पुन्हा दोन भागांत मांडली; नक्षत्रकल्प व वैतान हे तिसरे संहिता-विधान आहे.

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

चौथा आंगिरस कल्प आणि पाचवा शांतिकल्प आहे. हे अथर्वण संहितांचे श्रेष्ठ विकल्पकर्ते मानले जातात.

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

हे ऋषिसत्तमांनो! मी खड्गासारखे तीक्ष्ण करून हे पुराण योजिले; आत्रेय, धीमान् सुमति आणि काश्यप (अकृतव्रण) [याचे अधिकारी] आहेत.

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

भारद्वाज, अग्निवर्चा, वासिष्ठ आणि मित्रयु; तसेच सावर्णि, सोमदत्त, सुशर्मा व शांशपायन।

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

हे माझे शिष्य म्हणून सांगितले गेले, पुराणांमध्ये दृढव्रती; तेथे त्या तिघांनी पुन्हा तीन संहिता रचल्या।

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

काश्यप संहितेचा कर्ता; सावर्णि आणि शांशपायन [इतर कर्ते]। माझी (मामिकी) चौथी—या चार मूलसंहिता आहेत।

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

त्या सर्व चतुष्पाद आहेत आणि सर्वांचा अर्थ एकच आहे; पाठभेदात त्या वेदशाखांसारख्या तसेच व्यर्थ भिन्न भासतात।

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

शांशपायनिक अमृत-पाठात या सर्वच चार-सहस्रिक आहेत। मूळ परंपरा लौमहर्षणिक असून त्यानंतर काश्यपिक परंपरा श्रेष्ठ मानली आहे।

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

तिसरी सावर्णिक परंपरा सरळ वाक्यांच्या अर्थाने अलंकृत आहे. दुसरी शांशपायनिक परंपरा प्रेरक अर्थाने विभूषित आहे।

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

ऋचांची संख्या आठ सहस्र आणि त्यासोबत सहाशेही आहे. यांव्यतिरिक्त आणखी पंधरा, आणखी दहा, तसेच दहासह दहा असे सांगितले आहे।

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

वालखिल्यांसह हे सात समूह ‘सुपर्ण’सहित प्रसिद्ध आहेत. सामांची आठ सहस्र संख्या आणि आणखी चौदा सामगान सांगितली आहेत।

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

‘सारण्यक’ आणि ‘सहोह’ हे सामग गातात. ‘आध्वर्यव’ छंद द्वादश सहस्र असा स्मृत आहे।

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

यजुर्वेदाच्या ब्राह्मणग्रंथांचेही व्यासांनी तसेच नियोजन केले; आणि त्यातून ग्राम्य व आरण्यक भाग मंत्रांसहित यथाविधी रचले.

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

यानंतरचे कथन ‘पूर्वा’ या विशेषणाने सांगितले आहे; मंत्रांसहित ते ग्राम्य-आरण्यक ऋक्, ब्राह्मण आणि यजुः असे स्मरण केले जाते.

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

तसेच हारिद्रवीर्य शाखेचे खिल व उपखिल आहेत; आणि तैत्तिरीय शाखेचे ते ‘परक्षुद्रा’ असे स्मृत आहेत.

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

वाजसनेय वेदात दोन सहस्रांहून शंभर कमी (म्हणजे १९००) ऋग्गम मोजले गेले आहेत; आणि ब्राह्मणभाग त्याच्या चौपट आहे असे सांगितले आहे.

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

आठ सहस्र आणि शत, किंवा त्यावर आणखी अठ्ठ्याऐंशी अधिक—हेच यजुः व ऋचांचे प्रमाण आहे; शुक्रीयासहित, खिलांसहित—हे याज्ञवल्क्य परंपरेचे मानले जाते.

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

तसेच चारणविद्यांचे प्रमाणासहित वर्णन ऐक. ऋचांची संख्या सहा सहस्र सांगितली आहे, आणि पुन्हा छब्बीस ऋचा आहेत.

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

यापेक्षा काही अधिक त्यांचे यजुःही सांगितले जाईल. ऋचा अकरा सहस्र आहेत, आणि अन्य ऋचा दहापेक्षा अधिक आहेत.

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ऋचा दहा सहस्र आहेत, आणि खरे तर ऐंशी व तीसही. प्रमाणानुसार मंत्रांच्या ऋचा एक सहस्र सांगितल्या आहेत.

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

ऋचिचा विस्तार इतकाच; आणि अथर्विक भागही पुष्कळ आहे. अथर्वणाच्या ऋचा पाच सहस्र—हा निश्चय आहे.

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

आणखी एक सहस्र जाणावे, पण ऋषींचे वीस वगळून. हे अंगिरसांचे सांगितले आहे; आणि पुन्हा त्यांचे आरण्यकही आहे.

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

अशा रीतीने शाखाभेदांची संख्या मोजून सांगितली; तसेच त्या शाखांचे कर्ते आणि भेदांची कारणेही कथन केली।

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

सर्व मन्वंतरांत अशाच प्रकारे शाखाभेद प्रचलित राहिले. प्राजापत्य श्रुती नित्य आहे; हे भेद तिचेच विकल्प मानले गेले आहेत.

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

देवांच्या अनित्यभावामुळे मंत्रांची उत्पत्ती पुन्हा पुन्हा होते; आणि द्वापर युगांत श्रुतींचे भेदही पुनः पुनः सांगितले गेले आहेत.

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

अशा प्रकारे त्या वेळी भगवान श्रेष्ठ ऋषींनी वेद (व्यवस्थित करून) शिष्यांना दिला आणि तप करण्यासाठी वनात गेले।

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

त्याच्या शिष्य-प्रशिष्यांनी हे शाखाभेद केले. तसेच वेदांची अंगे, चार वेद, मीमांसा आणि न्यायाचा विस्तारही (वर्णिला गेला)।

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

धर्मशास्त्र व पुराण, तसेच चौदा विद्या सांगितल्या आहेत; आणि आयुर्वेद, धनुर्वेद व गांधर्व—हे तीनही मानले जातात।

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

अर्थशास्त्र हे चौथे; अशा रीतीने विद्या निश्चयाने अठरा होतात। प्रथम ब्रह्मर्षी जाणावेत, आणि त्यांच्यानंतर देवर्षी।

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

पुन्हा त्यांच्यापासून राजर्षी; आणि ऋषींच्या प्रकृती तीन प्रकारच्या—काश्यप, वसिष्ठ, तसेच भृगु, अंगिरस व अत्रि यांच्या वंशांत।

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

या पाच गोत्रांत ब्रह्मवादिन् जन्मतात। कारण ते ब्रह्मा/ब्रह्माचे दर्शन करतात, म्हणून त्यांना ब्रह्मर्षी असे म्हणतात।

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

धर्म, पुलस्त्य, क्रतु, पुलह, प्रत्यूष देव आणि कश्यप—यांचाही (वंश/परंपरा) उल्लेख केला आहे।

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

ते देवर्षी त्यांचे पुत्र आहेत; त्यांची नावे ऐका। धर्माचे पुत्र असे ते दोन देवर्षी—नर व नारायण—आहेत.

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

वालखिल्य हे क्रतुचे पुत्र; पुलहाचे पुत्र कर्दम. पौलस्त्य कुबेर, आणि प्रत्यूषाचा पुत्र दल आहे.

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

नारद आणि पर्वत हे दोघेही कश्यपाचे पुत्र आहेत. ते वेदांचे ऋषण करतात, म्हणून ते ‘देवर्षी’ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

मानव वंशात व ऐल वंशात जे राजे झाले, तसेच ऐक्ष्वाक व नाभाग वंशातील जे नृप—ते राजर्षी म्हणून जाणावे.

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

जे प्रजेला रंजन करून ऋषण करतात ते राजर्षी. आणि जे ब्रह्मलोकात प्रतिष्ठित आहेत ते निर्मळ ब्रह्मर्षी म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

देवलोकात प्रतिष्ठित शुभ देवर्षी असे जाणावे; आणि इंद्रलोकात प्रतिष्ठित सर्व राजर्षी असे मानले आहेत।

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

अभिजात्य, तप आणि मंत्रोच्चार यांनी युक्त जे आहेत ते ब्रह्मर्षी म्हणून सांगितले; आणि जे दिव्य आहेत ते देवर्षी होत।

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

आता मी त्या राजर्षींचे लक्षण सांगतो—भूत, भविष्य व वर्तमानाचे ज्ञान, तसेच सत्याचे स्पष्ट उच्चारण।

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

जे स्वतः संतुष्ट आहेत, जे स्वतःच प्रबुद्ध आहेत; जे तपात प्रसिद्ध आहेत, आणि ज्यांना गर्भातच ज्ञान प्रकट झाले।

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

जे मंत्रोच्चार करणारे आहेत आणि ऐश्वर्यामुळे सर्वत्र संचार करणारे आहेत—असे देवतुल्य द्विज-नृपच राजर्षी म्हणून युक्त आहेत।

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

ज्यांनी हे भाव जाणले, तेच खरे ऋषी मानले गेले. हे सात, सात गुणांनी युक्त असल्याने ‘सप्तर्षी’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

ते दीर्घायुषी, मंत्रसिद्ध आणि ईश्वरकृपेने दिव्यदृष्टीचे होते. ते प्रबुद्ध, धर्माचे प्रत्यक्ष जाणकार आणि गोत्रपरंपरेचे प्रवर्तकही होते.

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

ते नित्य षट्कर्मांत रत, शालीन गृहस्थ होते. ते समस्वभाव लोकांशीच, निष्कलंक कर्महेतूंनी व्यवहार करीत.

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

ते ग्राम्य भोगांपासून दूर राहून, स्वतः तयार केलेल्या साध्या रसांवर जीवन चालवीत. ते कुटुंबी, बुद्धिमान आणि वनांतर्गत निवास करणारे होते.

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

कृत इत्यादी युगांमध्ये सर्वांनीच पुन्हा पुन्हा प्रथम म्हणून वर्णाश्रम-व्यवस्था स्थापन केली जाते.

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

त्रेतायुगाच्या आरंभी येथे पुन्हा सप्तर्षी सर्व प्रकारे वर्ण व आश्रमांची व्यवस्था प्रवर्तित करतात।

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

त्यांच्याच वंशपरंपरेत वीर पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; पिता-पुत्र जन्मताना खरे तर पुत्रच पित्यामध्ये (पुनर्जन्मरूपे) असतो।

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

अशा रीतीने संततीच्या विच्छेदापासून युगक्षयापर्यंत ते चालू राहते; गृहमेधिनांचे अठ्ठ्याऐंशी हजार (भेद) सांगितले आहेत।

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

जे अर्यमा यांच्या दक्षिण मार्गाचा—पितृयानाचा—आश्रय घेतात, ते पत्नीसमेत अग्निहोत्र करणारे; तेच प्रजेचे कारण मानले जातात।

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

असंख्य गृहमेधि स्मशानांचा आश्रय घेतात; अठ्ठ्याऐंशी हजार उत्तरापथात निहित (स्थित) सांगितले आहेत।

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

जे ऊर्ध्वरेतस ऋषी दिव्यलोकास प्राप्त झाले असे ऐकिवात आहे, तेच युगक्षयाच्या वेळी पुन्हा जन्म घेऊन मंत्र व ब्राह्मणग्रंथांचे कर्ते होतात।

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

अशा रीतीने ते द्वापरयुगांत पुन्हा पुन्हा प्रकट होत राहतात; ते कल्पांतील आर्षविद्या व विविध शास्त्रांचेही रचनाकार असतात।

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

ज्यांच्या द्वारा वैदिक कर्मांची व्यवस्था व विभाग केला जातो, ते वैवस्वत मन्वंतरात द्वापरयुगांत पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात।

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

महर्षींनी अठ्ठावीस वेळा वेदांचे विभाग केले; सातव्या द्वापरयुगात स्वयंभूने स्वतः वेदांचे विभाजन केले।

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

दुसऱ्या द्वापरात प्रजापती वेदव्यास झाले; तिसऱ्यात उशना व्यास, आणि चौथ्यात बृहस्पती।

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

पाचव्या मध्ये सविता व्यास; सहाव्या मध्ये प्रभु मृत्यू स्मृत आहे. सातव्या मध्ये तसेच इंद्र, आणि आठव्या मध्ये वसिष्ठ स्मृत आहे.

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

नवव्या मध्ये सारस्वत; दहाव्या मध्ये त्रिधामा स्मृत आहे. अकराव्या मध्ये त्रिवर्षा, आणि त्यानंतर सनद्वाज म्हटला आहे.

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

तेराव्या मध्ये अंतरिक्ष; चौदाव्या मध्ये धर्मही स्मृत आहे. पंधराव्या मध्ये त्रैय्यारुणि, आणि सोळाव्या मध्ये धनंजय आहे.

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

सतरााव्या मध्ये कृतंजय; अठराव्या मध्ये ऋजीष स्मृत आहे. ऋजीषापासून भरद्वाज, आणि भरद्वाजापासून गौतम झाला.

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

गौतमापासून उत्तम, आणि त्यानंतर हर्यवन स्मृत आहे. हर्यवनानंतर वेन, आणि मग वाजश्रवा स्मृत आहे.

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

अर्वाक् पासून वाजश्रवस, त्याच्यापासून सोममुख्यायन; पुढे तृणबिंदू, त्याच्यापासून तातज, आणि तातजापासून पुन्हा तृणबिंदू झाले।

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

तातजापासून शक्ती स्मृत, शक्तीपासून पराशर; त्याच्यापासून जातूकर्ण झाले, आणि जातूकर्णापासून द्वैपायन (व्यास) स्मृत झाले।

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

हे प्राचीन वेदव्यास एकूण अठ्ठावीस असे सांगितले आहेत; आणि भविष्याच्या द्वापरयुगात द्वोणि व द्वैपायनही (व्यासरूपे) असतील।

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

हा वेदव्यास काळ लोटल्यावर महान तपस्वी उत्पन्न होतील; आणि पुढील काळांत वेदशाखांचे प्रवर्तन व प्रसार होत राहील।

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

त्याच ब्रह्माचे अव्यय ब्रह्म तपाने प्राप्त होते; तपाने कर्मसिद्धी मिळते, आणि कर्मानेच तुझे यशही प्राप्त होते।

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

पुन्हा तेजाने सत्य प्रकट होते, आणि सत्याने अव्यय आनंद। जे ब्रह्म अमृतस्वरूप, निर्मळ व सर्वव्यापी आहे—त्यालाच अमृत म्हणतात।

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

हे ध्रुव एकाक्षर ‘ॐ’ असेच निश्चित प्रतिष्ठित आहे। महानत्व आणि विस्तार करणाऱ्या शक्तीमुळे त्यालाच ‘ब्रह्म’ म्हणतात।

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

प्रणव पुन्हा ‘भूः भुवः स्वः’ असे स्मरण केले जाते. जो अथर्व, ऋग्, यजुः आणि साम या वेदांत प्रतिष्ठित आहे, त्या ब्रह्माला नमस्कार.

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

जगाच्या उत्पत्ती व प्रलयात जे ‘कारण’ म्हणून ओळखले जाते, महत्‌च्या पलीकडचे परम गुह्य—त्या शुभ ब्रह्माला नमस्कार।

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

जे अगाध, अपार व अक्षय आहे आणि जगताच्या समस्त समूहाचा उगम आहे; जे प्रकाश आणि प्रवृत्ती—या दोन्हींतून पुरुषार्थाचे प्रयोजन सिद्ध करते।

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

सांख्यज्ञान्यांची निष्ठा व शम-दमयुक्त आत्म्यांची परम गती तीच आहे, जी ‘अव्यक्त’ म्हणून मानली जाते—तीच प्रकृती, तेच शाश्वत ब्रह्म।

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

प्रधान, आत्मयोनि तसेच ‘गृह्य’ आणि सत्त्व—यांचेही वर्णन केले जाते; तो अविभक्त, निर्मळ, अक्षर आणि अनेकस्वरूप आहे.

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

त्या परब्रह्माला सदैव नमो नमः। जे कृत—पूर्ण—झाले, त्याठिकाणी पुन्हा क्रिया उरत नाही; मग जे अजून अकृत-क्रिया आहेत, त्यांचे काय सांगावे?

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

लोकी जे काही कृत-अकृत आहे, ते सर्व एकदाच केलेले आहे; जे ऐकण्याजोगे किंवा ऐकलेले, तसेच असाधु वा साधु—सर्व तसेच आहे.

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

जे जाणण्याजोगे, मानण्याजोगे, विचारण्याजोगे आणि भोगण्याजोगे; जे पाहण्याजोगे, ऐकण्याजोगे किंवा कसेही करून वास घेण्याजोगे—सर्व तसेच आहे.

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

यानेच जे दाखविले तेच देवर्षींनी जाणले; जे याने दाखविले नाही, ते शोधण्यास कोण पात्र आहे?

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

‘सर्व काही, सर्व, आणि सर्व जन’—असे भगवान म्हणाले; जेव्हा जे कार्य ज्याच्यामुळे होते, तेव्हा त्यालाच कर्ता मानले जाते.

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

जिथे हे पूर्वी केले जाते, ते अन्य कुणी सांगितले नाही; आणि जेव्हा कुठे तरी कसे तरी कोणाकडून तरी काही केले जाते.

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

त्याच्याच द्वारा झालेले कृत्य कर्त्यांना आपलेच केलेले भासते; तसेच ज्ञान-अज्ञान, प्रिय-अप्रिय यात उणेपणा व अधिकताही.

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

धर्म-अधर्म, सुख-दुःख, मृत्यू आणि अमृत; तसेच ऊर्ध्व, तिर्यक् व अधोगती—हे सर्व त्या अदृष्ट कर्त्याचेच आहे.

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

स्वयंभू, ज्येष्ठ परमेष्ठी ब्रह्म्याविषयी—त्रेतायुगांत येथे पुनःपुन्हा प्रत्येक वेद स्वतंत्रपणे जाणण्याजोगा होतो.

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

द्वापरयुगांत तो एक-वेद्य पुनःपुन्हा विभागला जातो; आणि त्या वैवस्वत मन्वंतरात आरंभी ब्रह्म्याने हे सांगितले.

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

युगांच्या नावांनी पुन्हा पुन्हा परतणारे ऋषी, परस्पर जन्म घेत, ह्याच संहिता रचतात.

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

श्रुतऋषींची अठ्ठ्याऐंशी हजार संख्या खरोखर स्मरणात आहे; जे अतीत युगांत व्यतीत होऊनही ते पुनःपुन्हा प्रकट होत राहतात.

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

जे दक्षिणपंथाचा आश्रय घेऊन स्मशानांत राहिले—त्यांच्याद्वारे युगोयुग ती शाखा पुनःपुन्हा विभागली जाते.

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

इथे प्रत्येक द्वापरयुगात श्रुतीऋषींनी संहिता संकलित केल्या; त्यांच्या गोत्रांत या शाखा पुन्हा पुन्हा प्रकट होत राहतात।

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

त्या शाखा आणि त्यांचे कर्तेही इथे युगक्षयासह प्रकट होतात; हेच तत्त्व भूतकाळ व भविष्यकाळातही जाणावे।

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

सर्व मन्वंतरांत शाखांची रचना होते; जे मन्वंतर गेले त्यांत ते संपले, आणि सध्याच्या मन्वंतरात ते चालू आहेत।

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

जे पुढे होणार आहेत ते अनागत युगांतही होतील; पूर्वाच्या आधाराने पश्चिम जाणावे, आणि वर्तमानाने दोन्ही समजावे।

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

या क्रमयोगाने मन्वंतरांचा निश्चय होतो; तसेच देव, पितर, ऋषी आणि मनुही क्रमाने ज्ञात होतात।

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

मंत्रांसह सर्व देव जनलोकातून वर जातात आणि त्यांच्यासह पुन्हा पुन्हा दहा कल्पांपर्यंत आवर्तित होतात।

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

जेव्हा त्यांचा पर्यायकाळ येतो, तेव्हा ते निधनासाठीच उत्पन्न होतात; आणि अवश्यभावी कारणाने तेव्हा ते त्यास बांधले जातात।

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

नंतर ते रोगपूर्वक दोषयुक्त जन्म पाहतात; दोषदर्शनामुळे तेव्हा त्यांची ती प्रवृत्ती निवृत्त होते।

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

अशा रीतीने येथे देवयुग दहा वेळा आवर्तित करून ते जनलोकातून तपोलोकात जातात, जिथून परत येणे नसते।

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

अशा प्रकारे येथे देवयुग हजारोंनी व्यतीत होतात; आणि ऋषींंसह ते ब्रह्मलोकातच आपला अंत प्राप्त करतात।

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

काळ अनादि आहे आणि संख्याही सर्वत्र अपरिमित आहेत; म्हणून त्यांचे क्रमाने सविस्तर वर्णन करणे शक्य नाही।

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

जे जे मन्वंतर प्राचीन कल्पांसह निघून गेले, ते पितर, मुनी, देव आणि ऋषी यांच्यासहच अतीत झाले आहेत।

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

काळामुळे युगे पुन्हा पुन्हा सृष्टीत येतात आणि युगांचे परिवर्तन घडते; याच क्रमयोगाने कल्प व मन्वंतरही चालतात।

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

प्रजांसह शेकडो व हजारो (कालखंड) व्यतीत झाले; मन्वंतराच्या शेवटी संहार होतो आणि संहारानंतर पुन्हा उत्पत्ती होते।

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

देवता, ऋषी, मनु आणि पितृगण यांचे क्रमाने वर्णन शेकडो वर्षांतही सांगणे शक्य नाही।

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

सृष्टी व संहार यांचा सर्वतो विस्तार आणि मन्वंतरांची संख्या मानवी गणनेने जाणून घ्या।

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

संख्या व अर्थ जाणणाऱ्यांनी मन्वंतरांची गणना केली; द्विजांनी संख्येत पूर्ण तीस कोटी ठरविल्या आहेत।

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

गणनेत सडसष्ट नियुत आणि इतर, तसेच वीस सहस्र—हा काळ अधिकांशिवाय सांगितला आहे।

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

मन्वंतराची ही संख्या मानवी गणनेने सांगितली; आता दिव्य वर्षमानानेही मनूचे उत्तर सांगतो।

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

दिव्य गणनेने आठ शत-सहस्र स्मृत आहेत; आणि त्याहून अधिक दोन-पन्नास सहस्रही आहेत।

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

हा काळ चौदापट होऊन भूत-संप्रलयापर्यंत असतो. पूर्ण एक सहस्र युगांचा जो काल, तोच ब्रह्मदेवांचा एक दिवस मानला आहे.

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

तेव्हा सर्व भूतें आदित्यकिरणांनी दग्ध होतात; आणि देवर्षी व दानवांसह ब्रह्मदेवांना अग्रस्थानी करून पुढे जातात.

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

ते देवश्रेष्ठ प्रभु नारायणामध्ये प्रवेश करतात. तोच कल्पांच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा सर्व भूतांचा स्रष्टा आहे.

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

अशा प्रकारे हा स्थितिकाळ देवर्षींसह मान्य केला आहे. आता सर्व मन्वंतरांची प्रतिसंधी (संधिकाल) जाणून घ्या.

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

हे निष्पापांनो! मी पूर्वी सांगितलेली युगसंज्ञा कृत, त्रेता इत्यादींनी संयुक्त होऊन ‘चतुर्युग’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

ते एकाहत्तर पटांहून अधिक वाढले असे सांगून, भगवान् प्रभूंनी मनूचा हा अधिकार सांगितला।

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

अशा रीतीने सर्व मन्वंतरांचे लक्षण—भूत व भविष्य—वर्तमानाच्या आधाराने वर्णिले आहे।

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

अशा प्रकारे तुला स्वायंभुव मनूचा सर्ग सांगितला; आता त्याची व पुढीलची संधी (परिवर्तन) मी सांगतो।

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

जसे पूर्वी ऋषी व देवतांसह मन्वंतर घडते, तसेच अवश्य होणाऱ्या नियतीमुळे ते यथाविधी संपून निवर्तते।

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

या अंतरकाळात पूर्वी जे त्रैलोक्याचे अधिपती होते—सप्तर्षी, देव, पितर आणि मनू—तेही होते।

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

मन्वंतराचा काळ पूर्ण होऊन गेल्यावर, अधिकार क्षीण झाल्याचे जाणून त्यांनी स्वतःचा परिवर्तनक्रम ओळखून व्याकुळ झाले।

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

ते सर्व महर्लोकाकडे उन्मुख होऊन मन स्थिर करू लागले; आणि तो मन्वंतर क्षीण होताच त्या देवता तसेच वागू लागल्या।

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

पूर्ण स्थितिकाळात एक कृतयुग टिकून राहते; आणि जे भविष्यकाळातील मन्वंतर-ईश्वर आहेत ते उत्पन्न होतात।

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

देवता, पितर, ऋषी आणि मनु स्वतः—मन्वंतर पूर्ण झाल्यावर, कलियुगात ते तसेच सांगतात।

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

तेव्हा त्या कलि-शिष्ट अवस्थेत कृतयुगाचा भाव प्रकट होतो; कारण कृतयुगाची परंपरा विद्वानांनी ‘कलिपूर्व’ अशी स्मरली आहे।

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

तसेच मन्वंतरांच्या अंतकाळी आणि मन्वंतराच्या आरंभीही; पूर्व मन्वंतर क्षीण झाल्यावर आणि दुसरे पुन्हा प्रवृत्त झाल्यावर।

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

मग कृतयुगाच्या आरंभी, त्या वेळी जे शिष्ट (श्रेष्ठ) असतात—सप्तर्षी आणि मनूही—ते काळाची प्रतीक्षा करीत स्थित राहतात।

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

ते तपस्वी मन्वंतराची प्रतीक्षा करीत (जुन्याच्या क्षयासह) क्षीण होत राहतात; मन्वंतर-उत्सवासाठी आणि परंपरेच्या सातत्यासाठी सदैव।

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

वृष्टीची सृष्टी सुरू होताच ते पूर्ववत् कार्यास प्रवृत्त होतात; शीत-उष्णादी द्वंद्वे चालू होतात आणि औषधी-वनस्पती उत्पन्न होतात।

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

आणि प्रजा काही ठिकाणी अनिकेत (घरविहीन) अवस्थेत राहते; वार्ता (कृषि-व्यापार) सुरू होते आणि धर्मही जवळ येऊन प्रतिष्ठित होतो।

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

जेव्हा जग आनंदहीन होते, स्थावर-जंगम नष्ट होतात, ग्राम-नगर उरत नाहीत आणि वर्णाश्रमधर्मही लोप पावतो।

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

पूर्व मन्वंतरातील जे धर्मशील शिष्टजन असतात, तेच संतानवृद्धीसाठी सप्तर्षी व मनु म्हणून नियुक्त होतात।

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

प्रजेसाठी तप करणाऱ्यांचे तप अत्यंत दुश्चर असते; आणि पूर्वजांचा नाश झाल्यावर ते येथे पूर्वीप्रमाणेच पुन्हा उत्पन्न होतात।

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

देव व असुर, पितृगण, ऋषी व मनुष्य; सर्प, भूत-पिशाच, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस।

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

मग त्यांच्यातील जे शिष्टजन असतात, ते शिष्टाचार सांगतात; कारण मन्वंतराच्या आरंभी सप्तर्षी आणि मनुच मार्ग दाखवतात।

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

मनुष्य देवतांसह कर्म आरंभ करतात; ऋषींच्या ब्रह्मचर्याने तेव्हा ते ऋणमुक्त होतात।

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

पितर, प्रजा आणि देवतांची पूजा करूनही; ते वर्णात्म धर्मात स्थित राहून हजारो शतवर्षे टिकले।

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

त्रयी, वार्ता, दंडनीती व वर्णाश्रमधर्म स्थापून; आश्रमही उभारून त्यांनी स्वर्गासाठी मन लावले।

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

ते पूर्वदेव असे स्वर्गाभिमुख झाले असता; मग ते पूर्वदेव पूर्णतः धर्मात स्थित झाले।

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

मन्वंतर संपल्यावर ते सर्व ठिकाणे सोडून; मंत्रांसह वर जाऊन निरामय महर्लोकास जातात।

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

ते अधिकारांपासून निवृत्त होऊन मानसी सिद्धीला प्राप्त झाले; संयमी होऊन भूतसंप्लव पाहत ते स्थिर राहिले।

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

मग जेव्हा ते पूर्वदेव त्या वेळी लयास गेले, तेव्हा त्रैलोक्यात सर्वत्र देवस्थाने रिकामी झाली।

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

तेव्हा स्वर्गवासी इतर देव येथे उपस्थित झाले; मग तपाने युक्त होऊन त्यांनी ती स्थाने भरून काढली।