Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना / प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील, वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील ‘काश्यपेयवर्णन’ नावाचा सातवा अध्याय. सूत म्हणाले—महात्मा कश्यपाने प्रजा निर्माण केल्यानंतर आणि चर-स्थावर सर्वांमध्ये त्या प्रतिष्ठित झाल्यानंतर।

Verse 2

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः / ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे

प्रजापतीने त्यांच्या प्रमुखांना त्यांच्या-त्यांच्या अधिपत्यावर अभिषेक करून नेमले; मग क्रमाने राज्यांची व्यवस्था सांगू लागला.

Verse 3

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह / यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

द्विज, वनस्पती-लता, नक्षत्रे ग्रहांसह, तसेच यज्ञ व तप यांच्या अधिपत्यावर प्रजापतीने सोमाचा राज्याभिषेक केला.

Verse 4

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् / भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

त्यांनी विश्वेदेवांसाठी अङ्गिरसांचे स्वामी बृहस्पती यांना नेमले आणि भृगूंचे अधिपती काव्य (शुक्राचार्य) यांचा राज्याभिषेक केला।

Verse 5

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् / प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्

आदित्यांसाठी विष्णू, वसूंंसाठी पावक (अग्नी), प्रजापतींसाठी दक्ष आणि मरुतांसाठी वासव (इंद्र) यांना अधिपती नेमले।

Verse 6

दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् / नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्

दैत्यांचा राजा म्हणून दितिनंदन प्रह्लाद यांना नेमले; साध्यांसाठी नारायण आणि रुद्रांसाठी वृषध्वज (शिव) यांना अधिपती ठरविले।

Verse 7

विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् / अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा

दानवांचा राजा म्हणून विप्रचित्ती यांना नेमले; जलांच्या राज्यात वरुण आणि राजांचा अधिपती म्हणून वैश्रवण (कुबेर) यांनाही ठरविले।

Verse 8

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च / वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

यक्ष व राक्षसांचा, तसेच पार्थिवांचा व धनाचा अधिपती नेमला; आणि पितरांसाठी वैवस्वत यम यांचा राज्याभिषेक केला।

Verse 9

सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् / शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्

सर्व भूत-पिशाचांचा अधिपती शूलपाणी गिरिश (शिव) ठरविला; पर्वतांमध्ये हिमवान, आणि नद्यांमध्ये सागर प्रतिष्ठित केला।

Verse 10

गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा / उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्

गंधर्वांचा अधिपती चित्ररथ केला; आणि अश्वांमध्ये उच्चैःश्रवा याला राजा म्हणून अभिषेक केला।

Verse 11

मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् / पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्

मृगांमध्ये शार्दूल (वाघ) आणि ककुद्मिनांमध्ये गोवृष; तसेच सर्व पक्ष्यांमध्ये पततांवर गरुड याला श्रेष्ठ ठरविले।

Verse 12

गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् / समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्

गंध, मरुत तसेच अशरीरी भूतांमध्ये, आणि समकालबलधारकांमध्येही—बलवानांमध्ये श्रेष्ठ वायूला ठरविले।

Verse 13

सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् / सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्

सर्व दंष्ट्रिधारींमध्ये शेष, नागांमध्ये वासुकी; आणि सरीसृप, सर्प व पन्नगांमध्ये तक्षक याला प्रतिष्ठित केले।

Verse 14

सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च / आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्

त्याने सागर, नद्या आणि मेघांच्या वर्षेचा अधिपती—आदित्यांपैकी पर्जन्य याचा अभिषेक केला.

Verse 15

सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् / ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च

त्याने सर्व अप्सरागणांचा प्रभू कामदेव, तसेच ऋतू, महिने आणि ऋतुचक्र (आर्त्तवान) यांचा अधिपतीही नेमला.

Verse 16

यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् / कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा

त्याने यक्ष व त्यांच्या विपक्ष, मुहूर्त व पर्व, कला-काष्ठा इत्यादी कालमान, तसेच गति आणि अयन यांचेही नियमन केले.

Verse 17

गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् / प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्

मग त्याने गणित व योग यांचा अधिपती ‘संवत्सर-प्रभू’ निर्माण केला, जो विरज प्रजापतीचा आणि पूर्व दिशेत प्रसिद्ध होता.

Verse 18

पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् / दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः

कर्दम प्रजापतीच्या ‘सुधन्वा’ नावाच्या पुत्र-राजाचा त्याने दक्षिण दिशेत अभिषेक केला.

Verse 19

पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् / पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्

मग त्याने शंखपद नावाच्या आपल्या पुत्राचा राजा म्हणून अभिषेक केला; तसेच पश्चिम दिशेत रजसाचा पुत्र अच्युत यासही नेमले।

Verse 20

केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् / तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः

त्याने महात्मा केतुमंत याचा देखील राजा म्हणून अभिषेक केला; तसेच प्रजापती पर्जन्याचा पुत्र हिरण्यरोमा याचाही।

Verse 21

उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् / मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्

उत्तर दिशेत त्याने दुर्द्धर्षाचा पुत्र याचा राज्यावर अभिषेक केला; आणि वैवस्वत मनूला मनुष्यांचा अधिपती केले।

Verse 22

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते

त्यांच्यामुळे ही सर्व पृथ्वी—सप्तद्वीप व नगरांसह—आजही प्रत्येक प्रदेशात धर्माने परिपालित केली जाते।

Verse 23

स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः / नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै

स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी ब्रह्मदेवांनी त्यांचा अभिषेक केला होता; आणि जे जे मनु होतात, त्यांच्या द्वारेच हे राजे अभिषिक्त होतात।

Verse 24

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः / एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः

अतीत मन्वंतरांत हे पार्थिव राजे निघून गेले; तसेच मन्वंतर प्राप्त होताच इतरही पुन्हा अभिषिक्त होतात।

Verse 25

अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः / राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः

अतीत व अनागत असे सर्व मन्वंतर-ईश्वर स्मरणात आहेत; आणि राजसूय यज्ञात नरोत्तम पृथु रेभि ऋषींनी अभिषिक्त केला।

Verse 26

वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् / एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्

वेदोक्त विधीनुसार प्रतापवान अधिराजाने प्रजासंततीच्या कारणासाठी ते पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 27

पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः / कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः

पुन्हा तो महाभाग, प्रजांचा स्वामी ईश्वरस्वरूप कश्यप गोत्राच्या इच्छेने परम तप करू लागला।

Verse 28

पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् / तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः

‘माझ्यासाठी गोत्र निर्माण करणारे दोन पुत्र व्हावेत’ असे चिंतित, महात्मा कश्यप ध्यानमग्न झाला।

Verse 29

ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ / वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना

ब्रह्माच्या अंशापासून नंतर दोन महातेजस्वी पुत्र प्रकट झाले—वत्सार व असित; ते दोघेही ब्रह्मविद्येचे प्रवक्ते होते।

Verse 30

वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः / रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत

वत्सारापासून निध्रुव जन्मला आणि रेभ्यापासून सुहमा-यशस्वी पुत्र झाला; रेभ्याचा पुत्र ‘रैभ्य’ म्हणून ओळखला जातो—निध्रुवाचा वंश जाणून घ्या।

Verse 31

च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत / निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्

च्यवनाच्या पत्नी सुकन्येपासून सुमेधा उत्पन्न झाला; आणि निध्रुवाची जी पत्नी होती, तीच कुण्डपायिराम् यांची माता होती।

Verse 32

असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत / शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः

असिताच्या पत्नी एकपर्णेपासून ब्रह्मिष्ठ जन्मला; शाण्डिल्यांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमान् व महायशस्वी देवल (प्रसिद्ध झाला)।

Verse 33

निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः / वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः

निध्रुव, शाण्डिल आणि रैभ्य—हे तिन्ही काश्यप गोत्राच्या शाखा आहेत; वज्री इत्यादी देवता त्याचीच प्रजा मानली जाते।

Verse 34

चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः / अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते

चतुर्युग संपून्‍न होऊन प्रभु मनूचा अकरावा काळ आला; तेव्हा उरलेल्या त्या द्वापरयुगात ही परंपरा प्रवर्तली.

Verse 35

मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल / राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः

मरुत्ताचा पुत्र नरिष्यंत; त्याचा पुत्र दम असे म्हणतात. दमाचा पुत्र राज्यवर्धनक आणि त्याचा पुत्र नर सुधृति होता.

Verse 36

केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः / बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः

त्यानंतर त्याचा पुत्र केवल; मग बंधुमान आणि मग वेगवान. त्याचा पुत्र बुध झाला; ज्याचा पुत्र पृथ्वीपति तृणबिंदु होता.

Verse 37

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह / तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा

त्रेतायुगाच्या आरंभी तो तिसऱ्या मन्वंतरात राजा झाला. त्याची कन्या चेलविला, अप्सरा लंबुषेच्या गर्भातून जन्मलेली होती.

Verse 38

तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः / बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः

तिच्यापासून विश्रवा जन्मला, जो वौलस्त्य कुलाचा वर्धक होता. आणि बृहस्पती महान कीर्तीचा, देवांचा आचार्य म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 39

कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् / पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा

त्याने देववर्णिनी नावाच्या त्या कन्येशी विवाह केला; माल्यवताच्या कन्या पुष्पोत्कटा आणि वाका ह्याही होत्या।

Verse 40

कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः / ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी

हे प्रजाजनहो, ऐका—मालिनाची कन्या कैकसी होती; देववर्णिनीने तिचा ज्येष्ठ पुत्र वैश्रवण प्रसविला।

Verse 41

दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च / राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च

तो दिव्य विधीने युक्त होता, ऋषींच्या श्रुतीनेही; राक्षसी रूपाने आणि आसुरी बळानेही संपन्न होता।

Verse 42

त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् / अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्

तो त्रिपाद, अतिविशाल देहाचा, स्थूल शिराचा व महाहनुचा होता; अष्टदंष्ट्र, हरित-श्मश्रु, शंकुकर्ण व रक्तवर्ण होता।

Verse 43

ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् / वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्

त्याच्या भुजा कधी ह्रस्व तर कधी दीर्घ; तो पिंगलवर्ण व अत्यंत भयानक होता; वैवर्त्तज्ञानाने संपन्न, जन्मत:च प्रबुद्ध होता।

Verse 44

पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् / कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते

पित्याने त्याला पाहून स्वतःच म्हटले—“हा कुबेर आहे.” निंदेच्या अर्थी ‘क्वि’ शब्द, आणि शरीराला ‘बेर’ असे म्हणतात.

Verse 45

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन सोंऽकितः / यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव

कुशरीरत्वामुळे तो त्या नावानेच ‘कुबेर’ म्हणून ओळखला गेला. कारण तो विश्रवसाचा पुत्र; साम्यामुळे जणू विश्रवा स्वतःच.

Verse 46

तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति / ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्

म्हणून तो ‘वैश्रवण’ या नावानेही प्रसिद्ध होईल. ऋद्रेकडून कुबेराने विख्यात नलकूबराला जन्म दिला.

Verse 47

रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा / विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्

कैकसीने रावण, कुंभकर्ण, कन्या शूर्पणखा आणि चौथा विभीषण—अशी संतती जन्माला घातली.

Verse 48

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः / चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः

तो शंकुकर्ण, दशग्रीव, पिंगलवर्ण व रक्तकेशी; चतुष्पाद, वीस भुजांचा, महाकाय व महाबलवान होता.

Verse 49

जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च / राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च

तो जात्यञ्ज व ननिभासारखा, दंष्ट्राधारी व लोहितग्रीव होता; राक्षसी तेजाने युक्त, रूपाने व बळानेही समर्थ होता.

Verse 50

सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः / विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः

सत्त्व व बुद्धी जिंकणाऱ्या चङ्क्षर नावाच्या असुरांसह तोच रावण होता; विसर्गात दारुण, स्वभावाने क्रूर—रावण, आणि खरोखरच द्रावण (भय उत्पन्न करणारा) होता.

Verse 51

हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि / चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः

पूर्वजन्मी रावणच हिरण्यकशिपु होता; तो राक्षस तेरा चतुर्युगांपर्यंत राजा होता.

Verse 52

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः / नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै

हे द्विजांनो, त्या वर्षांची संख्या पाच कोटी होती; आणि शरद्‌ऋतूंची गणना एकसष्ट नियुत अशीच सांगितली आहे.

Verse 53

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः / देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

तो रावण साठ हजार वर्षे देवता व ऋषी यांच्यासाठी घोर प्रजागर (अविरत त्रास/जागरण) करून राहिला.

Verse 54

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् / रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्

त्रेतायुगाच्या चोवीसाव्या काळी तपस्येचा क्षय झाल्याने रावण दाशरथि श्रीरामांना भेटून, आपल्या गणांसह नाश पावला।

Verse 55

महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा / पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा

महोदर, प्रहस्त, महापार्श्व आणि खर—हे पुष्पोत्कटाचे पुत्र होते; तसेच कुम्भीनसी ही कन्याही (तिचीच) होती।

Verse 56

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः / कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः

त्रिशिरा, दूषण आणि राक्षस विद्युज्जिह्व—हेही; तसेच कन्यानुपालिका—ही वाकाची संतती मानली आहे।

Verse 57

इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश / दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः

अशा रीतीने पौलस्त्य वंशातील हे दहा राक्षस क्रूर कर्म करणारे होते; सर्वे भयंकर कुलोत्पन्न, देवांनाही दुर्जेय होते।

Verse 58

सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः / यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः

ते सर्वे वरप्राप्त शूर होते, पुत्र-पौत्रांनी युक्त; आणि सर्व यक्षांमध्ये तसेच पौलस्त्य राक्षसांमध्ये (प्रसिद्ध) होते।

Verse 59

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् / वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्

आगस्त्य व वैश्वामित्र वंशातील ते क्रूर ब्रह्मराक्षस—वेदाध्ययनात रत आणि तपोव्रतांचे आचरण करणारे होते.

Verse 60

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः / इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः

त्यांच्यात ऐडविड वंशाचा राजा पौलस्त्य ‘सव्यपिंगल’ होता; आणि जे इतर यज्ञभाग भोगणारे होते, ते तीन राक्षसगण मानले गेले.

Verse 61

यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः / निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः

यातुधान, ब्रह्मधान, वार्त्त आणि दिवाचर—असे त्यांचे निशाचरगण चार प्रकारचे आहेत, असे कविंनी सांगितले आहे.

Verse 62

पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा / इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः

पौलस्त्य, नैरृत, आगस्त्य आणि कौशिक—अशा प्रकारे त्यांच्या सात जाती राक्षस म्हणून स्मरल्या जातात.

Verse 63

तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् / वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः

आता मी त्यांचे स्वाभाविक रूप सांगतो—त्यांचे डोळे गोल, वर्ण पिंगल; ते महाकाय आणि महोदर आहेत.

Verse 64

अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च / आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः

त्यांना आठ दाढा आहेत, कान खिळ्यासारखे आहेत आणि अंगावरील केस उभे आहेत. त्यांची तोंडे कानापर्यंत पसरलेली आहेत आणि डोक्याचे केस मुंज गवतासारखे धुरकट व उभे आहेत.

Verse 65

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः / ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

त्यांची डोकी मोठी आहेत, ते पांढऱ्या रंगाचे आहेत आणि त्यांच्या मांड्या व बाहू आखूड आहेत. त्यांची तोंडे तांबूस आहेत, जीभ व ओठ लोंबकळणारे आहेत, भुवया लांब आणि नाक जाड आहे.

Verse 66

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः / महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः

त्यांचे अवयव निळे, मान लाल, डोळे खोल आणि ते भयानक आहेत. त्यांचे आवाज अत्यंत घोर आहेत आणि त्यांच्या पोटऱ्या विक्राळ व गाठदार आहेत.

Verse 67

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः / दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः

ते लठ्ठ आहेत, त्यांची नाके उंच आहेत, शरीर दगडासारखे टणक व मजबूत आहे. ते क्रूर कुळातील आहेत, निर्दयी आहेत आणि बहुतेक वेळा कष्टाची कामे करणारे आहेत.

Verse 68

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः / विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः

ते कुंडले, बाजूबंद, मुकुट आणि पगडी धारण करतात. ते विचित्र दागिन्यांनी सजलेले आहेत आणि विविध प्रकारच्या माळा व सुगंधी उटी त्यांनी लावली आहे.

Verse 69

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः / इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः

ते अन्नभक्षक, मांसभक्षक आणि मनुष्यभक्षक असे स्मृत आहेत; हेच राक्षसांचे रूप-साम्य विद्वानांनी सांगितले आहे.

Verse 70

न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा / पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः

तेव्हा बल, बुद्धी व युद्धात—माया केली तरी—कोणी सम ठरत नाही; पुलहाचे पुत्र मृग आणि सर्व व्याल दंष्ट्राधारी होते.

Verse 71

भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा / वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा

भूत, सर्प, पिशाच, सृमर तसेच हत्ती; वानर, किन्नर, मायू आणि किंपुरुषही (उत्पन्न झाले).

Verse 72

प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः / अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे

क्रोधाच्या अधीन होऊन मी पूर्वीच यांना ओलांडून गेलो होतो; या वैवस्वत मन्वंतरात क्रतु निःसंतान असा स्मृत आहे.

Verse 73

न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः / अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः

त्याला ना पत्नी होत्या, ना पुत्र; तो आपले तेज संकुचित करून स्थित राहिला. आता मी तिसऱ्या प्रजापती अत्रीचा वंश सांगतो.

Verse 74

तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्यों दशैवासन्पतिव्रताः / बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः

त्याच्या दहा सुंदर पतिव्रता पत्नी होत्या. बद्राश्वाला घृताची अप्सरेपासून दहा पुत्र झाले.

Verse 75

भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा / बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः

भद्रा, शूद्रा, मद्रा, शालभा, मलदा, बला, हला—या सात; आणि ‘गोचपला’ असेही एक नाव स्मरणात आहे.

Verse 76

तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः / तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः

तसेच तामरसा आणि रत्नकूटा हेही तसेच होते. तेथे जो वंशप्रवर्तक झाला, त्याचे नाव प्रभाकर होते.

Verse 77

मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् / स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्

मद्रेकडून त्याने यशस्वी पुत्र सोमाला जन्म दिला. जेव्हा स्वर्भानूने सूर्याला आघात केला आणि तो आकाशातून पृथ्वीवर पडू लागला.

Verse 78

तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता / स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः

हा लोक अंधाराने व्यापला असता ज्याने प्रकाश प्रवर्तित केला, त्या व्यक्तीस पडत असलेल्या दिवाकराने म्हटले—“तुझे कल्याण होवो.”

Verse 79

ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् / अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः

त्या ब्रह्मर्षीच्या वचनामुळे ती पृथ्वी स्वर्गातून पडली नाही। महातपस्वीने अत्रिश्रेष्ठ गोत्रांची स्थापना केली।

Verse 80

यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् / स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्

यज्ञांमध्ये ज्याचे ‘अनिधन’ (अविनाशी) विधान देवांनी प्रवर्तित केले होते, त्याने त्यांच्यात आपल्या समान पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 81

दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः / स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः

प्रभूने त्या दहांना अतिमहान तपाने परिपक्व केले। ते ‘स्वस्त्यात्रेय’ म्हणून प्रसिद्ध, वेदपारंगत ऋषी होते।

Verse 82

तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ / दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः

त्यांपैकी दोन अत्यंत ख्यातनाम व यशस्वी, ब्रह्मनिष्ठ व महाबलवान होते—ज्येष्ठ दत्त (अनुमत) आणि त्याचा अनुज दुर्वासा।

Verse 83

यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा

त्यांची धाकटी कन्या अबला ब्रह्मवादिनी होती. येथेही पुराणज्ञ प्राचीनकाळी हा श्लोक उद्धृत करतात.

Verse 84

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् / दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते

अत्रींचा पुत्र, महात्मा, शांतचित्त व निष्कलंक दत्तात्रेय—यास पुराणज्ञ विष्णूची देहरूप मूर्ती/अवतार मानतात.

Verse 85

तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि / श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः

त्याच्या गोत्रपरंपरेतून पृथ्वीवर चार वंश प्रसिद्ध झाले—श्यावाश्व, मुद्गल, वाग्भूतक आणि गविस्थिर।

Verse 86

एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः / काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा

अत्रींच्या वंशाचे हे चार महाप्रभावी ‘पक्ष’ स्मृत आहेत—काश्यप, नारद, पर्वत आणि अरुंधती।

Verse 87

जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत / नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्

हे सर्व अरुंधतीपासून मानसरूपे जन्मले—हे जाणावे. आणि नारदाने अरुंधतीला वसिष्ठाला अर्पण/प्रदान केले.

Verse 88

ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः / पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये

दक्षाच्या शापामुळे नारद ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी) व महातेजस्वी झाले; पूर्वी त्या देव-दानव संग्रामात—तारकामय युद्धात।

Verse 89

अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह / वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः

अनावृष्टीने जग हतप्राय झाले आणि देवांसह सर्वजण व्याकुळ झाले, तेव्हा धीमान वसिष्ठांनी आपल्या तपोबलाने प्रजांना पुन्हा जीवन दिले.

Verse 90

अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् / तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः

त्यांनी अनेक फळे व मुळे देणाऱ्या औषधी वनस्पती प्रवर्तित केल्या; करुणेने प्रेरित होऊन त्या औषधांनीच त्यांनी सर्वांना जीवंत ठेवले.

Verse 91

अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् / स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्

अरुंधतीपासून वसिष्ठांनी पुत्र शक्तीला उत्पन्न केले; आणि शक्तीने अदृश्यंतीपासून आपल्या अंशातून पराशराला जन्म दिला.

Verse 92

काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः

कालीपासून पराशरांच्या येथे प्रभु कृष्णद्वैपायन (व्यास) जन्मले; आणि द्वैपायनापासून अरण्येत गुणसंपन्न शुक जन्मला.

Verse 93

उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः / भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः

पीवरीपासून शुकांचे हे सहा पुत्र उत्पन्न झाले—भूरिश्रवा, प्रभु, शंभु, कृष्ण, आणि पाचवा गौर; (तसेच आणखी एक).

Verse 94

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता / जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च

कीर्तिमती ही कन्या योगमाता व धृतव्रता होती. ती ब्रह्मदत्ताची जननी आणि अणुहाची पत्नी होती.

Verse 95

श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः / ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः

पराशरगणांत श्वेत, कृष्ण, पौर, श्यामधूम्र व चण्डिन; तसेच ऊष्माद, दारिक आणि नील असेही सांगितले आहेत.

Verse 96

पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् / अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्

महात्मा पराशरांचे ते आठ पक्ष सांगितले. आता पुढे इंद्रप्रमतीची उत्पत्ती तू जाणून घे.

Verse 97

वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत / कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते

वसिष्ठापासून कपिञ्जलामध्ये घृताचीपासून जो उत्पन्न झाला, तो ‘कुणि’ म्हणून प्रसिद्ध; तोच इंद्रप्रमती म्हणतात.

Verse 98

पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः / उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः

पृथूच्या कन्येतून त्याचा पुत्र वसु जन्मला. त्याचा पुत्र उपमन्यु झाला; ज्याच्या वंशजांना औपमन्यव म्हणतात.

Verse 99

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः / एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः

मित्र-वरुणांच्या वंशातील कुण्डिनेय प्रसिद्ध झाले; तसेच एकाच ऋषीपरंपरेतील इतरही ‘वसिष्ठ’ या नावाने विख्यात आहेत.

Verse 100

एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु / इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः

वसिष्ठांच्या या शाखा एकूण अकरा अशीच स्मरणात आहेत; अशा रीतीने ब्रह्मदेवांचे आठ मानसपुत्र प्रसिद्ध आहेत.

Verse 101

भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः / त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्

ते परम भाग्यवान बंधू आहेत, ज्यांचे वंश प्रतिष्ठित आहेत; देवर्षिगणांनी परिपूर्ण अशा या त्रिलोकीला ते धारण करतात.

Verse 102

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

त्यांचे पुत्र व पौत्र शेकडो-हजारो आहेत; ज्यांनी सूर्यकिरणांसारखे त्रिलोकी व्यापून टाकली आहे.