Anuvaka 13
शुभ व्यवस्था पुनर्स्थापित करणे—पाप/अपशकुन सैल करून दूर करणे, ऐक्य व समृद्धी दृढ करणे, आणि अभिषेकसदृश तसेच रक्षणात्मक मंत्र-चर्मांद्वारे सामाजिक उद्दिष्टांना सामर्थ्य देणे. उपविषय: वरुणाच्या पाशातून विमोचन व प्रायश्चित्त; दुष्टस्वप्नांचे निवारण; दान–यज्ञाचे पुण्य व अभिषेकसदृश दीक्षेमुळे उन्नत गती; सौमनस्य (एकमत) व सभेतील सामंजस्य; काळ व नक्षत्राधारित शुभत्व (भद्राहम्); पौष्टिक समृद्धी व ‘भग’—योग्य वाटा; भैषज्य रूपाने दुष्प्रभाव/रोगांचे उच्चाटन.
Suktas in Anuvaka 13
Sukta 121
हा चार ऋचांचा सूक्त विमोचन व प्रायश्चित्ताची प्रार्थना आहे. अपराध, शपथभंग व बंधन यांमुळे निर्माण झालेल्या दोषबंधनरूप वरुणाच्या न्यायपाशांना सैल करावे, तसेच दुष्वप्न्य (वाईट स्वप्ने) आणि दुरित (अपशकुन/दुर्दैव) दूर करावे, अशी विनंती यात आहे. अशुभ बंध दूर करून ऋत/धर्माची योग्य व्यवस्था पुनःस्थापित व्हावी, त्यामुळे आरोग्य, जीवनाच्या “मार्गां”वर अडथळारहित गती, आणि सुकृत-लोकाकडे (पुण्याने प्राप्त होणाऱ्या लोकाकडे) सुरक्षित प्रवास साधावा, हा याचा हेतू आहे.
Sukta 122
हे सूक्त दानधर्म (दाना), पितृपरंपरेच्या पुण्याचा वर चढणारा ‘धागा’, आणि यज्ञाची स्वर्गाकडे नेणारी गती—या तिन्हींचे एकत्र विणकाम करते; आणि शेवटी अभिषेकसदृश दीक्षा-संस्कारात त्याचा परिपाक होतो, ज्यात मरुतांसह इंद्राला इच्छित वर देण्याची याचना केली जाते. दान, ऋत्विजांचे मध्यस्थत्व, यज्ञकर्म अशी सामाजिक-धार्मिक कृती आणि समृद्धी, संरक्षण व मंगल प्रतिष्ठा ‘सील’ करणारी अभिषेक/प्रोक्षण क्रिया—यांचा संयोग साधण्यात याचे सामर्थ्य आहे. म्हणून हे सूक्त पौष्टिक-संस्कारात्मक अपोत्प्रायिक (रक्षात्मक) मंत्ररूप ठरते: ब्राह्मणीय विधी-अधिकाराच्या छत्राखाली इहलोकी यश आणि परलोकी सुरक्षित मार्ग यांना मान्यता व बळ देते.
Sukta 123
हे लघु सूक्त ‘सधस्थः’—एकाच आसनाचे सहकारी—अशा जमलेल्या समूहामध्ये सौमनस—सामायिक सद्भाव, एकमत आणि प्रसन्नचित्त सामंजस्य—याचे वितरण करून ते स्थिर करते. अग्नी जातवेदस हा सौमनसाचा “निधी” आणणारा दिव्य वाहक म्हणून कल्पिला आहे; देव आणि पितरांना ओळख व सामाजिक व्यवस्था यांची सातत्यपूर्ण परंपरा दृढ करण्यासाठी आवाहन केले आहे. शेवटच्या भागात उच्च लोकातून “राजस” (राजन्) मान्यता मागितली असून, समुदायावर कृपा स्थिर व्हावी आणि त्यांच्या पुण्यदायी देणग्या (पूर्त) मान्य व गौरविल्या जाव्यात अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 124
हा संक्षिप्त अथर्वणीय मंत्र निरृति—दुर्दैव, क्षय आणि मृत्युसदृशता—यांना शुद्ध करणाऱ्या जलांनी, अग्नीच्या आधाराने होणाऱ्या पुनर्स्थापनेने आणि पुण्यबळाने समर्थित यज्ञवाणीने प्रतिहत करून दूर करतो. पडलेले फळ किंवा आकाशातून झालेला स्पर्श असा अपशकुनी “संपर्क” काढून टाकण्याजोगा कलंक मानून तो देह व वस्त्र यांवरून शुद्ध करतो; आणि मग व्यक्तीला समृद्धी, तेज आणि संततिदायक शुभमंगलात दृढपणे स्थापन करतो.
Sukta 125
हे संक्षिप्त युद्ध–समृद्धीचे सूक्त वानस्पती (वृक्ष/लाकडाचा दैवी अधिपती) याचे आवाहन करून योद्ध्याच्या रथाचे अभिषेक-प्रतिष्ठापन करते; तसेच रथाला इंद्राच्या वज्रसदृश शक्तीशी एकरूप मानते. या मंत्रांत लाकूड, पशुबळ, जलवीर्य आणि दैवी रणशक्ती यांचा संयोग बांधला जातो, ज्यामुळे रथारूढ योद्ध्यास विजय व ‘लाभ’ (युद्धातील मिळकत/लूट) प्राप्त होतात; आणि वाहन दृढ, संरक्षित व प्रभावी राहते.
Sukta 126
हे संक्षिप्त युद्धसूक्त दुंदुभीला (युद्धनगाऱ्याला) जिवंत, श्वासासारख्या प्राणशक्तीप्रमाणे अभिषिक्त करून प्रतिष्ठित करते. तिचा गडगडाट विश्वाला चेतवतो आणि दूरवरूनच शत्रुत्वपूर्ण शक्तींना घबरवतो. इंद्राशी संलग्न होऊन हा नगारा अपोत्प्रायिक शस्त्र बनतो: तो दुरित (अपशकुन/अनिष्ट) दूर लोटतो, स्वपक्षीय सैन्याला एकत्र आणून उत्साहित करतो आणि रथयोध्यांसाठी विजय निश्चित करून सील करतो.
Sukta 127
हा लघु आथर्वणीय भैषज्यसूक्त थेट वैद्यकीय मंत्ररूप आहे. यात यक्ष्मा (क्षयरोग) आणि त्याच्याशी संबंधित विकार—विद्रधि (फोड/अॅब्सेस), बलास (कफदोष), “लाल” दाहयुक्त सूज, तसेच विसल्पक (पसरत जाणारा त्वचारोग/उद्रेक)—हे सर्व कोणताही अवशेष न राहता पूर्णपणे नष्ट व्हावेत अशी आज्ञा केली आहे. सूक्त औषधी/वनस्पती या औषधद्रव्य-शक्तीला आणि ‘चीपुद्रु’ नावाच्या उपायाला सामर्थ्य देऊन, ठराविक देहस्थानींमधून रोग “उपटून काढा” आणि अज्ञात (अजाण) यक्ष्माला खाली ढकलून दूरवर हाकलून द्या, असे सांगते.
Sukta 128
हा लघु अथर्ववैदिक मंत्र नक्षत्र-राजा शाकधूम तसेच काळाचे नियमन करणाऱ्या शक्ती—दिवस/रात्र आणि सूर्य/चंद्र—यांना विनवतो की वर्तमान क्षण “भद्राहम्” म्हणजेच शुभ, यशदायी दिवसात परिवर्तित होवो. मानवी उपक्रम (विशेषतः राजकीय/सार्वजनिक कृती) विश्व-व्यवस्थेशी विधिपूर्वक जुळवून देऊन हा मंत्र प्रतिकूल काळ-लक्षणांचे शमन करतो आणि संपूर्ण दिवस–रात्र चक्रभर स्थिर सौभाग्य सुनिश्चित करतो.
Sukta 129
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त भगा—म्हणजेच आपला न्याय्य “हिस्सा/वाटा” म्हणून असलेले भाग्य—याचे, इंद्राच्या उदार सामर्थ्यासह आवाहन करून समृद्धी प्राप्त व्हावी व जप करणारा “भाग्यवान” (भागिन्) व्हावा अशी प्रार्थना करते. वनस्पतीजगतामधून, विशेषतः शांशप वृक्षातून, संपत्ती/श्री ओढून आणण्याची विनंती करताना, लाभात अडथळा आणणाऱ्या अराती (दुष्टेच्छुक, प्रतिस्पर्धी, अडवणारे) यांना एकाच वेळी हाकलून देते. भगा याचा पुनःपुन्हा प्रकट होणारा, कधी लपलेलाही असणारा वाटा साधकाशी जुळवून घेणे आणि अपोत्प्रायिक हकालपट्टीने त्यावर शिक्कामोर्तब करणे—यात या मंत्राची शक्ती आहे.
Sukta 130
AV 6.130 हे संक्षिप्त आथर्वण प्रेम-मंत्र आहे. यात अप्सरांच्या आणि देवांच्या माध्यमातून स्मर (काम) ‘पाठविला’ जातो, ज्यामुळे इच्छित व्यक्ती प्रेमव्याधी, अस्वस्थ व तळमळत्या अवस्थेत साधकासाठी उत्कट विरहाने जळू लागते. या सूक्तात वशीकरणासोबत प्रतिस्पर्ध्यांचे निरसनही आहे—लक्ष्याने फक्त साधकाचेच स्मरण करावे आणि इतर सर्वांना विसरावे, अशी आज्ञा दिली आहे. याची प्रभावशक्ती दैवी प्रेषण म्हणून मांडली आहे: देव स्मराला पुढे हाकतात, तर मरुत आणि अग्नी लक्ष्याच्या अंतःकरणातील उन्माद अधिक तीव्र करतात.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.