Anuvaka 4
मुख्य विषय: संरक्षण व विजयासाठी विधिबद्ध सामर्थ्य—क्रोध (मन्यु) आणि अग्नी यांना साधून दुष्ट शक्तींचा नाश, गृहाचे रक्षण आणि जीवनधारण. उपविषय: (1) युद्धाभिषेक व शत्रुभंग करणारा उग्र मन्यु—इंद्रसदृश शक्ती. (2) पापनाशक व साक्षी अग्नी—शत्रूचे विधी/अभिचार उलटविणारा. (3) ब्रह्म-ओदन/ओदन—जीवनदायी, मृत्यू-तरण करणारे संस्काररूप अन्न. (4) राक्षोघ्न सीमासंरक्षण—रात्री फिरणाऱ्या भूतप्रेतादींविरुद्ध रक्षण. (5) कृमी व रोगकारक घटकांविरुद्ध औषधी-उपचार. (6) समृद्धी व कल्याणवृद्धीसाठी मंगलप्रयोग.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 4.31 हे युद्धोन्मादाचे मन्यु-सूक्त आहे. ते रणक्रोधाला दैवी सहकारी म्हणून अभिषेक करून, युद्धपथकाला अडथळारहित, शस्त्रे धार लावणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित करते आणि त्यांना “अग्नीच्या रूपाने” पुढे नेते. ते कुळांना संग्रामासाठी मांडणी करून देते, विजयघोष उंचावते, हृदयातून उत्पन्न होणाऱ्या भयाने शत्रूंना पळवून लावण्याची आणि मन्युच्या आधिपत्याखाली (अखेरीस वरुणासह) एकवटलेली संपत्ती/लूट सुरक्षित करण्याची याचना करते.
Sukta 32
हे त्रिष्टुभ् युद्धसूक्त ‘मन्यु’ (क्रोध) याला दैवी, इंद्रसदृश रणशक्ती म्हणून जागृत करते—शत्रूंना भेदून पाडणारी, लपलेले धोके टोचून उघडे करणारी आणि विजय अनिवार्य करणारी शक्ती म्हणून. मन्युला इंद्र, वरुण, जातवेदस्, होतृ इत्यादी अनेक सार्वभौम व यज्ञीय शक्तींशी एकरूप करून, हे सूक्त सर्वांगीण युद्धरक्षण एकवटते; तसेच यजमानासाठी लुटीचे धन आणि समृद्धीही सुनिश्चित करते.
Sukta 33
हे आठ ऋचांचे अथर्ववैदिक सूक्त अघ (पाप, दुष्टता, दुर्दैव, यज्ञीय अशौच/दूषण) यांचा नाश करणारा पापनाशन अग्नी याचे आवाहन करते. मंत्रोच्चारातील पुनरुक्त, जणू धुडकावणीच्या सूत्राप्रमाणे, अग्नीच्या ज्वाळा व किरणांनी यजमानाचे शरीर व आजूबाजूचे परिसर झाडून-शुद्ध करून संकट दूर करावे आणि त्याजागी रयी (समृद्धी) व स्वस्ति (कल्याण) प्रस्थापित करावी अशी प्रार्थना आहे. या सूक्ताची शक्ती सर्वांगीण शुद्धीकरण म्हणून मांडली आहे—आतील नैतिक/याज्ञिक दोष आणि बाहेरील शत्रुत्वकारी प्रभाव, दोन्ही अग्नीच्या उष्णतेने व तेजाने भस्म होतात.
Sukta 34
हे सूक्त शिजवलेल्या ओदनाला (ब्रह्मौदन/विष्टारिण) यज्ञाच्या देहाशीच एकरूप करून पवित्र ठरवते: छंद त्याची पंखे होतात, सत्य त्याचे मुख, आणि तपस् त्याची जनक उष्णता. अभिषिक्त अन्न ब्राह्मणांमध्ये प्रतिष्ठित केल्याने पोषण यज्ञसिद्धीत विस्तारावे—समृद्धी, “लोकजयी” पुण्य, आणि स्वर्गप्राप्तीस नेणारी कार्यक्षमता—हा या स्तोत्राचा हेतू आहे; तसेच यजमानावर कोणताही अपायकारक प्रतिघात परत येऊ नये, हेही स्पष्टपणे रोखले जाते.
Sukta 35
AV 4.35 हे मृत्यु-संतारण (मरण ओलांडून जाणे) साधणारे भैषज्य/अपमृत्यु-निवारक सूक्त आहे. यात ब्रह्म-ओदन (दीक्षित उकडलेला भात) याला विश्वव्यापी, जीवनधारक द्रव्य म्हणून पवित्र मानून, त्याच्या साहाय्याने जप करणारा अकाली मृत्यू ‘ओलांडतो’ असे प्रतिपादन केले आहे. ओदनाची ओळख प्रजापतीच्या तपसातून जन्मलेल्या सर्जनकर्माशी जोडली असून, सर्व दिशांना रक्षण करणाऱ्या तेजस्वी ब्रह्म/ब्राह्मणस्पति-तत्त्वाशीही केली आहे; ते प्राण पुनर्स्थापित करते आणि काळाच्या चक्रांना—महिने, वर्ष, दिवस-रात्र—यांनाही मागे टाकते. “तेन ओदनेन अति तराणि मृत्युम्” ही धृवपदासारखी विनंती या सूक्ताची प्रभाव-सिद्धीची कार्यकारी मुद्रा ठरते.
Sukta 36
AV 4.36 हे रक्षोघ्न–अभिचारिक सूक्त आहे. हे घराच्या सीमेला रात्री भटकणाऱ्या भक्षकांपासून—राक्षस, पिशाच आणि क्रव्याद—विशेषतः अमावास्येच्या रात्री सक्रिय असणाऱ्यांपासून—दृढ करते. अग्नी वैश्वानराच्या ज्वाळांनी त्यांना हाकलून देणे, मंत्रातील ‘सहस्’ (दडपणकारी मांत्रिक बल) यांच्या जोरावर त्यांना वश करणे, आणि शेवटी निरृतीद्वारे बांधून नाशाकडे ढकलणे—असा संयोग करून प्रत्येक शत्रुत्वपूर्ण जवळ येणे जाळणे, पराभूत करणे व रोखणे हा याचा उद्देश आहे.
Sukta 37
अव 4.37 हे भैषज्य-सूक्त आहे. यात औषधीला जिवंत, व्यक्तिरूप वैद्य म्हणून सामर्थ्य देऊन कृमी (किडे/परजीवी) आणि राक्षससदृश रोगकारक शक्तींचा नाश करण्यास प्रवृत्त केले आहे. याची प्रभावीता पूर्वपरंपरेच्या आधारावर—अथर्वण आणि प्रसिद्ध ऋषी (काश्यप, कण्व, अगस्त्य)—यांच्या प्रामाण्याचा उल्लेख करून दृढ केली जाते; आणि पुढे तीव्र रक्षोघ्न वाणीने गंधर्व–अप्सरा प्रभावांना, विशेषतः कामावेश व गृहविघात/कुटुंबीय विस्कळीतपणाशी संबंधित प्रभावांना, हाकलून लावते.
Sukta 38
हा अथर्ववैदिक मंत्र घरातील असुरक्षित संपत्तीला—विशेषतः गुरेढोरे आणि जिंकलेले धन/लाभ—दूरवर पोहोचणाऱ्या रक्षक सामर्थ्याने बांधून समृद्धी सुरक्षित करतो. ‘चाळून व विखुरून’ भाग्य पसरवणाऱ्या शुभ अप्सरेचे आणि मध्याकाशात तसेच सूर्यकिरणांच्या मार्गाने चालणाऱ्या वाजिन्-सदृश रक्षक शक्तीचे आवाहन करून, इच्छित लाभ घरात आणून तेथेच स्थिर ठेवण्याची प्रार्थना करतो.
Sukta 39
AV 4.39 हे समृद्धी‑आणि‑प्राणशक्ती देणारे मंत्रकर्म आहे. यात अंतरिक्षाला विश्वधेनू (दूध देणारी गाई) मानले असून, वायूला तिचे वासरू—पोषण ओढून काढणारी क्रिया‑शक्ती—असे दाखवले आहे. सामाजिक व वैश्विक शक्तींना संनती (सामंजस्य) मध्ये एकत्र आणून, अग्नी जातवेदसाच्या द्वारे विधी ‘मुद्रित’ करून, कर्त्यास आयुष्य, बळ, इच्छापूर्ती, संतती, भरभराट आणि धनसंपत्ती ‘दूध काढल्याप्रमाणे’ मिळावी अशी या सूक्ताची कामना आहे.
Sukta 40
AV 4.40 हे दिशांवर आधारलेले प्रतिअभिचारिक (अपोत्रोपायिक) सूक्त आहे: कोणत्याही दिशेतून येणारी शत्रूची आहुती, जादूटोणा/विचक्राफ्ट ओळखून ती जबरदस्तीने उलटी परत पाठवते. सर्व विधींचा साक्षी व सर्वज्ञ असा अग्नी जातवेदस याला उद्देशून, हल्लेखोरांना ‘दूर’ (पराञ्चः) वळवते, परत येणाऱ्या प्रतिबलाने (प्रत्यग्) त्यांना हादरवते, आणि प्रतिसर (बंधन/ताईत) याने संरक्षण घट्ट सील करते. दिशां व उपदिशांमध्ये धोका ‘अवकाशात’ नकाशित करून, अग्नी, पवित्र तेज/शक्ती आणि प्रत्यक्ष रक्षाबंध यांच्या साहाय्याने तो निष्प्रभ करणे—हीच या सूक्ताची शक्ती; सोमाला सहाय्यक शक्ती म्हणून आवाहन केले आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.