
Rishi: Atharvanic healer tradition (often Atharvan/Angirasic attribution for bhaiṣajya hymns)
Devata: Indra-Agni; also implicitly Yakṣma and Grahi as adversarial agents
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)
AV 3.11 हे भैषज्य ‘मोचन’ (विमोचन) सूक्त आहे. ते रुग्णाला यक्ष्मा (क्षय/क्षीणता), ग्राही-आकड/ग्रहण, तसेच मृत्युच्या अनेक रूपांतील प्राणघातक अंतांपासून सैल करून मुक्त करते आणि श्वास, जीवनशक्ती व दीर्घायुष्य पुनःस्थापित करते. शत्रू शक्तींना नावाने ओळखून, त्यांच्या ‘पकड/पाशा’ची निशाणी करून, नंतर इंद्र-अग्नी व बृहस्पती यांच्या उच्च दैवी अधिकाराचे आवाहन करून बंध तोडला जातो आणि देहात प्राण–अपान पुन्हा स्थिर केले जातात.
Mantra 1
दीर्घायुः प्राप्तिः। मु॒ञ्चामि॑ त्वा ह॒विषा॒ जीव॑नाय॒ कम॑ज्ञातय॒क्ष्मादु॒त रा॑जय॒क्ष्मात्। ग्राहि॑र्ज॒ग्राह॒ यद्ये॒तदे॑नं॒ तस्या॑ इन्द्राग्नी॒ प्र मु॑मुक्तमेनम्
दीर्घायुष्याची प्राप्ती. हवि (आहुती) देऊन मी तुला जीवनासाठी मुक्त करतो/करते—अज्ञात यक्ष्मापासूनही आणि राजयक्ष्मापासूनही. ‘ग्राहि’ (पकडणारा) याने याला पकडले असेल, तर हे इंद्रा व अग्नी, त्या पकडीतून याला पूर्णपणे सोडवा.
Mantra 2
यदि॑ क्षि॒तायु॒र्यदि॑ वा॒ परे॑तो॒ यदि॑ मृ॒त्योर॑न्ति॒कं नी॑त ए॒व। तमा ह॑रामि॒ निरृ॑तेरु॒पस्था॒दस्पा॑र्शमेनं श॒तशा॑रदाय
जर त्याचे आयुष्य क्षीण झाले असेल, किंवा तो परलोकास गेला असेल, जर खरोखर त्याला मृत्यूच्या जवळ नेले गेले असेल—तर मी त्याला निरृतीच्या कुशीतूनच परत आणतो/आणते; त्याला अस्पर्श (अछूता) करून, शंभर शरदांपर्यंत (शंभर वर्षे) जगण्यासाठी.
Mantra 3
स॒ह॒स्रा॒क्षेण॑ श॒तवी॑र्येण श॒तायु॑षा ह॒विषाहा॑र्षमेनम्। इन्द्रो॒ यथै॑नं श॒रदो॒ नया॒त्यति॒ विश्व॑स्य दुरि॒तस्य॑ पा॒रम्
सहस्राक्ष (हजार नेत्रांची) शक्तीने, शतवीर्य (शंभरपटी पराक्रम) ने, शतायुष (शंभर वर्षांचे आयुष्य) ने—हविषा (आहुतीने) मी त्याला हर्षित/उत्साहित करतो/करते. इंद्र जसा त्याला शरदांमागून शरदा नेत राहो, तसा तो सर्व दुरित (अनिष्ट) ओलांडून, त्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचो.
Mantra 4
श॒तं जी॑व श॒रदो॒ वर्ध॑मानः श॒तं हे॑म॒न्तान् छ॒तमु॑ वस॒न्तान्। श॒तं त॒ इन्द्रो॑ अ॒ग्निः स॑वि॒ता बृह॒स्पतिः॑ श॒तायु॑षा ह॒विषाहा॑र्षमेनम्
तू शंभर वर्षे जग; शंभर शरद्ऋतूंमध्ये वाढत राहा; शंभर हेमंत, आणि शंभर वसंतही. तुझ्यासाठी इंद्र, अग्नी, सविता आणि बृहस्पती—हविष्य (आहुती) आणि शतायुष्याच्या वराने—या पुरुषाला समृद्ध करो.
Mantra 5
प्र वि॑शतं प्राणापानावन॒ड्वाहा॑विव व्र॒जम्। व्य॑१न्ये य॑न्तु मृ॒त्यवो॒ याना॒हुरित॑रान् छ॒तम्
हे प्राण आणि अपान, तुम्ही पुढे जाऊन प्रवेश करा—जसे दोन बलवान बैल व्रज (गोठा) मध्ये शिरतात. इतर मृत्यू—ज्यांची माणसे नावे घेतात, आणि उरलेले आणखी शंभर—ते सर्व दूर निघून जावोत.
Mantra 6
इ॒हैव स्तं॑ प्राणापानौ॒ माप॑ गातमि॒तो यु॒वम्। शरी॑रम॒स्याङ्गा॑नि ज॒रसे॑ वहतं॒ पुनः॑
इथेच, हे प्राण-अपान, तुम्ही दोघे स्थिर राहा; इथून दूर जाऊ नका. याचे शरीर व याचे अवयव पुन्हा परत आणून, जरा (वृद्धत्व) येईपर्यंत पुढे वाहत न्या.
Mantra 7
ज॒रायै॑ त्वा॒ परि॑ ददामि ज॒रायै॒ नि धु॑वामि त्वा । ज॒रा त्वा॑ भ॒द्रा ने॑ष्ट॒ व्य॑१न्ये य॑न्तु मृ॒त्यवो॒ याना॒हुरित॑रान् छ॒तम्
जरासाठी मी तुला अर्पण करतो; जरासाठीच मी तुला दृढपणे स्थिर करतो. कल्याणकारी जरा तुला पुढे नेवो; लोक ज्या मृत्यूंना नावाने म्हणतात ते इतर, आणि उरलेले आणखी शंभर—ते सर्व दूर जावोत.
Mantra 8
अ॒भि त्वा॑ जरि॒माहि॑त॒ गामु॒क्षण॑मिव॒ रज्ज्वा । यस्त्वा॑ मृ॒त्युर॒भ्यध॑त्त॒ जाय॑मानं सुपा॒शया॑ । तं ते॑ स॒त्यस्य॒ हस्ता॑भ्या॒मुद॑मुञ्च॒द् बृह॒स्पतिः॑
तुझ्यावर जरा अशी ठेवली आहे, जशी दोरीने गाय किंवा बैल बांधतात. जो मृत्यू सुदृढ पाशाने, जन्मताच तुला जखडून बसला होता—तो बंध ‘सत्याच्या हातांनी’ बृहस्पतीने तुझ्यासाठी उकलून सोडवला आणि बाहेर ओढून काढला.
It targets wasting illness (yakṣma), seizure-like affliction by a grahi (a “seizer”), and the approach of death understood as a binding/noose. The hymn’s aim is release, restored breathing, and long life.
As a pair they represent force and purifying fire acting in tandem: they break hostile grasp, burn away affliction, and re-establish order in the patient’s life-forces. In 3.11.1 they are directly asked to free the patient from the grahi’s hold.
The hymn calls prāṇa and apāna to “enter” properly again (3.11.5), treating stable respiration as the sign and instrument of restored life. Once breath is re-seated, the text commands the many forms of death to depart.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.