Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അപ്പോൾ വിദ്യുത്പ്രഭൻ എന്ന ദൈത്യനെ ദൂതനായി അയച്ചു. അവൻ ദേവിയുടെ സന്നിധിയിൽ ചെന്നു ആ സുമധ്യമയോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 2

एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ആ ദേവി മഹിഷീ (എരുമപ്പശു) രൂപം ധരിച്ചു. ഹേ വിശ്വേശീ, അവൾ സഖികളോടൊപ്പം മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പിൻ അഗ്രങ്ങൾ ധരിച്ചു നിന്നു.

Verse 3

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥

ആ ഋഷിയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്താൻ വരാനനാ അവരോടൊപ്പം ചെന്നു. അവരാൽ ഭീതനായ ഋഷി ജ്ഞാനചക്ഷുവാൽ അവളെ ആസുരീ സ്വഭാവമുള്ളവളെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ക്രോധം നിറഞ്ഞ് ആ ശുഭലോചനയെ ശപിച്ചു.

Verse 4

यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥

നീ മഹിഷീ രൂപം ധരിച്ചു എന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നതിനാൽ, ഈ പാപകർമ്മത്തിന്റെ ഫലമായി നീ നൂറു വർഷം യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹിഷിയായിത്തന്നെ ഇരിക്കട്ടെ.

Verse 5

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ സഖികളോടൊപ്പം വിറച്ച് അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു—“എന്റെ ശാപത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തണമേ” എന്നു അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 6

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കരുണാന്വിതനായ ആ മുനി അവളുടെ ശാപത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തി; പിന്നെ ശാപനിവൃത്തിക്കുള്ള നിബന്ധന സൂചിപ്പിക്കുന്ന വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 7

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥

“ഭദ്രേ! ഇതേ രൂപത്തിൽ തന്നെ ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചാൽ നിന്റെ ശാപത്തിന് അന്ത്യം വരും; എന്റെ വാക്ക് അസത്യമായിരിക്കുകയില്ല.”

Verse 8

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥

ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട അവൾ നർമദയുടെ ഉത്തമ തീരത്തേക്ക് പോയി; അവിടെ മഹാതപസ്വിയായ സിന്ധുദ്വീപൻ ഭയങ്കര തപസ്സ് ചെയ്തിരുന്നു.

Verse 9

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥

അവിടെ ചന്ദുമതി എന്ന പേരുള്ള അത്യന്തം സുന്ദരിയായ ദൈത്യകുമാരി ഉണ്ടായിരുന്നു; അവളെ ആ മുനി ജലത്തിൽ വസ്ത്രരഹിതയായി കുളിക്കുമ്പോൾ കണ്ടു.

Verse 10

चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥

ആ മഹാതപസ്വിയായ മുനി ശിലാദ്രോണിയിൽ ശുക്രം സ്രവിപ്പിച്ചു. അത് ദിവ്യസുഗന്ധിയുമായും മധുരസുവാസമുള്ളതുമായതായി കണ്ട മഹിഷ്മതി സഖികളോട്— “ഞാൻ ഈ ശുഭജലം പാനം ചെയ്യും” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ മുനിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ആ ശുക്രം പാനം ചെയ്തു. മുനിയുടെ ബീജത്തിൽ നിന്നു അവൾ ഗർഭം ധരിച്ചു; അപ്പോൾ തന്നെ ഒരു സത് (ഉത്തമ) സന്താനത്തെ പ്രസവിച്ചു.

Verse 12

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

പ്രണാമം ചെയ്ത് സംയമത്തോടെ, നൂറുകണക്കിന് കുമാരിമാർ നിറഞ്ഞ സഭാസ്ഥലത്തിൽ വിനയത്തോടെ നിന്ന ശേഷം അവൻ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 13

तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥

അവൾക്ക് ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു—ധീമാൻ, മഹാബലവാൻ, പരാക്രമശാലി. ‘മഹിഷ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ, ബ്രഹ്മവംശം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ. ദേവസൈന്യങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന അവൻ തന്നേ, ദേവീ, നിന്നെ വിവാഹാർത്ഥം വരിക്കുന്നു.

Verse 14

स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥

ഹേ അനഘേ ദേവീ! ‘സുപ്രോത’ എന്ന മഹാസുരൻ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെയും ജയിച്ച് ത്രൈലോക്യം നേടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ നിനക്കു എല്ലാം നൽകും. തന്റെ ആത്മസമർപ്പണത്തോടെ, ദേവീ, മഹത്തായ കൃത്യം (അംഗീകാരം) ചെയ്യണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 15

एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥

അപ്പോൾ ദൂതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദീപ്തിമയിയായ ദേവി വെറും ചിരിച്ചു; പരമദേവി ഒരു വാക്കും ഉച്ചരിച്ചില്ല।

Verse 16

तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥

അവൾ ചിരിക്കുമ്പോൾ ആ ദൂതൻ അവളുടെ ഉദരത്തിൽ ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രിലോകവും കണ്ടു; വിറച്ചുപോയി ആ നിമിഷം തന്നെ വീണുപോയി।

Verse 17

ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥

അതിനുശേഷം ദേവിയുടെ പ്രതിഹാരി ‘ജയാ’ എന്ന അതിതേജസ്വിനി, സുന്ദരമായ ഇടുപ്പുള്ളവൾ, ദേവിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊണ്ട വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 18

जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥

ജയാ പറഞ്ഞു—നീ പറഞ്ഞത് കന്യയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പറയുന്ന വാക്കുകളാണ്. എന്നാൽ അവളുടെ കൗമാരവ്രതം നിത്യമായാലും, ഇവിടെ ദേവിയുടെ പാദാനുഗയായ മറ്റു കുമാരിമാരും ഉണ്ട്।

Verse 19

तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥

അവരിൽ ഒരാളും ലഭ്യമല്ല; പിന്നെ സ്വയം ശുഭമയിയായ ദേവി എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ദൂതാ, വേഗം പോകുക; നിനക്കായി ഇതിലുപരി ഒന്നും സംഭവിക്കുകയില്ല।

Verse 20

एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദൂതൻ പുറപ്പെട്ടു. അതിനിടെ ആകാശത്തിൽ മഹാതപസ്വിയായ മഹാമുനി നാരദൻ വേഗത്തിൽ എത്തി, നൃത്തം ചെയ്തു ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 21

दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥

“ദിഷ്ട്യാ, ദിഷ്ട്യാ!” എന്നു പറഞ്ഞ് ശുഭനയനയായ ദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു; പിന്നെ ഉത്തമാസനത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് ഇരുന്ന് സംസാരിച്ചു.

Verse 22

प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥

സർവേശ്വരിയായ ദേവിയെ प्रणാമം ചെയ്ത് മഹാതപസ്വി പറഞ്ഞു— “ദേവി, പ്രസന്നരായ ദേവന്മാർ എന്നെ നിങ്ങളുടെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 23

विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥

വിദ്യുത്പ്രഭ പറഞ്ഞു— “ദേവി, ആദിസൃഷ്ടിക്കാലത്ത് കസംഭവൻ എന്നൊരു ഋഷി ഉണ്ടായിരുന്നു. അവന്റെ സഖാവ്, സരസ്വതീ-ബന്ധത്തിൽ ജനിച്ച, സുപാർശ്വൻ എന്ന മഹാവിഭു.”

Verse 24

विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥

ദേവി, മഹിഷൻ എന്ന ദൈത്യൻ അമരന്മാരെ തോൽപ്പിച്ചു. ആ ദൈത്യരാജാവ്, ദേവി, നിങ്ങളെ പിടിച്ചെടുക്കാൻ ശ്രമം നടത്തി.

Verse 25

एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥

ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ ബോധിപ്പിക്കുന്നു, ഹേ സുന്ദരമുഖിനി. ഹേ മഹാദേവി, ദൃഢമായി നിന്നു ആ ദൈത്യനെ പ്രഹരിച്ച് സംഹരിക്കൂ।

Verse 26

उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നാരദൻ ഉടൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത് തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ദേവി ആ എല്ലാ കന്യകളോടും—“ആയുധധാരികളായി സന്നദ്ധരാകുവിൻ” എന്നു കല്പിച്ചു।

Verse 27

ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥

അപ്പോൾ ആ മഹാഭാഗ്യ കന്യകൾ എല്ലാം ദേവിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭീകരരൂപം ധരിച്ചു, ഖഡ്ഗം, പരിച, ധനുസ്സ് എന്നിവ കൈവഹിച്ചു. യുദ്ധഹേതുവായി അവർ ദൈത്യനാശത്തിനായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 28

तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥

അതേസമയം, മുഴുവൻ ദൈത്യസൈന്യവും ദേവസൈന്യത്തെ വിട്ട് വേഗത്തിൽ അവിടേക്ക് എത്തി; അവിടെ ദേവിയുടെ മഹത്തായ, സന്നദ്ധമായ സ്ത്രീസൈന്യം തയ്യാറായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 29

ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥

പിന്നീട് ആ കന്യകൾ യുദ്ധോത്സാഹത്തോടെ ദാനവരോടൊപ്പം ഏറ്റുമുട്ടി. ഒരു ക്ഷണത്തിനകം അവരുടെ കൈകളാൽ ആ ചതുരംഗസൈന്യം നിലംപതിച്ചു।

Verse 30

शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥

There, some heads were severed and had fallen; for others, their chests having been torn open, flesh-eaters drank the blood.

Verse 31

अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥

Others—becoming headless trunks—danced about, those leaders of demons. Thus, in a moment, all of them, evil-minded, were destroyed; and the rest all fled to where that Mahiṣāsura was.

Verse 32

ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥

Then the great demon host raised a cry of lamentation. Seeing it thus thrown into confusion, Mahiṣa spoke: “Commander, what is this—my army shattered before my very eyes?”

Verse 33

ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥

Then the demon named Yajñahanu, of elephant-like form, said: “Indeed, this has been shattered on all sides by the maidens.”

Verse 34

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥

From him there arose Sindhudvīpa, possessed of great radiance and prowess. Indeed, he performed intense austerities in Māhiṣmatī, the excellent city.

Verse 35

ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥

അപ്പോൾ മഹിഷാസുരൻ ശുഭനേത്രങ്ങളായ കന്യകളുടെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു. ബലത്തോടെ ഗദ എടുത്ത് ആ കന്യയും വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് ഓടി.

Verse 36

यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥

ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പൂജിക്കുന്ന ആ ദേവി എവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നുവോ, അവിടേക്കേ ആ അസുരൻ ചെന്നു—ദേവി ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാനത്തേക്കു തന്നെ. അവൻ വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവൾ ഇരുപത് കൈകളുള്ളവളായി മാറി.

Verse 37

धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥

വില്ല്, ഖഡ്ഗം, ശക്തി, ശരങ്ങൾ, ശൂലം, ഗദ; പരശു, ഡമരു, കൂടാതെ വിശാലമായ ഘണ്ട; ശതഘ്നീ, ഭീകരമായ മുദ്ഗരം, ഭൂശുണ്ഡീ, കുന്തം—ഇവയായിരുന്നു അവളുടെ ആയുധങ്ങൾ.

Verse 38

मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥

കൂടാതെ മുസലം, ചക്രം, ഭിന്ദിപാലം; ദണ്ഡം, പാശം, ധ്വജം, പദ്മം—ഇങ്ങനെ (ആയുധങ്ങൾ) ഇരുപതായി പൂർത്തിയായി.

Verse 39

भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥

ഇരുപത് ഭുജങ്ങളുള്ള ദേവിയായി അവൾ സിംഹത്തെ അധിരോഹിച്ച് യുദ്ധസന്നദ്ധയായി. തുടർന്ന് അവൾ ദേവേശനായ രുദ്രനെ സ്മരിച്ചു—സംഹാരകാരണമാകുന്ന രൗദ്ര തത്ത്വത്തെ.

Verse 40

ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥

അപ്പോൾ വൃഷധ്വജൻ—സാക്ഷാൽ രുദ്രൻ തന്നെ—അവിടേക്കു നേരെ വന്നു. അവൾ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു അപേക്ഷിച്ചു—“ഞാൻ എല്ലാ ദൈത്യരെയും ജയിക്കും.”

Verse 41

त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥

“ദേവദേവാ, സനാതനനേ! നിന്റെ സന്നിധി മാത്രം മതി”—എന്ന് പറഞ്ഞ് പരമേശ്വരി എല്ലാ അസുരരെയും ജയിച്ചു.

Verse 42

मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥

ആ ഒരൊറ്റ മഹിഷത്തെ വിട്ടുവിട്ട് ശേഷമുള്ളവരെ വധിച്ച് അവളുടെ അടുത്തേക്ക് അവൾ നീങ്ങി. ദേവി മുന്നേറുമ്പോൾ അവളെ കണ്ട അവനും ഓടിപ്പോയി.

Verse 43

क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥

ഒരിക്കൽ ദൈത്യേന്ദ്രൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, മറ്റൊരിക്കൽ ഓടിപ്പോകുന്നു. ഒരിക്കൽ വീണ്ടും സമരം തുടങ്ങുന്നു, മറ്റൊരിക്കൽ വീണ്ടും പിന്മാറുന്നു.

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥

ഹേ ശോഭനേ! അവളോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ അവനു പത്തായിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ആ रणത്തിൽ ഭീതമനസ്സോടെ സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡവും കുലുങ്ങി.

Verse 45

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥

ഹേ ശോഭനേ! അവൻ നിരാഹാരനായി ഘോരതപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, വിപ്രചിത്തിയുടെ ആദ്യ പുത്രി ദേവകന്നികാസമാനയായി ‘മാഹിഷ്മതി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി; രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അതുല്യയായിരുന്നു।

Verse 46

ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥

അതിനുശേഷം ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, ശതശൃംഗം എന്ന മഹാപർവതത്തിൽ, ദൈത്യശ്രേഷ്ഠൻ പാദങ്ങളാൽ ചവിട്ടപ്പെടുകയും ത്രിശൂലാഘാതത്തിൽ ഹതനാകുകയും ചെയ്തു।

Verse 47

शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥

ദേവി അവിടെ ഖഡ്ഗംകൊണ്ട് ശിരഛേദം ചെയ്തു; അതിനുള്ളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന പുരുഷൻ പുറത്തുവന്ന്, ദേവിയുടെ ആയുധപ്രയോഗഫലമായി, സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 48

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥

അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും മഹിഷൻ കീഴടക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടു, ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം തൃപ്തചിത്തരായി ദേവിയെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 49

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവീ, മഹാഭാഗേ, ഗംഭീരേ, ഭീമദർശനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ സ്ഥിതിസിദ്ധാന്തേ, ഹേ ത്രിനേത്രേ, ഹേ വിശ്വതോമുഖീ, നിനക്കു ജയം।

Verse 50

विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥

ഹേ വിദ്യയും അവിദ്യയും! ഹേ ജയം! ഹേ പൂജ്യയായവളേ! ഹേ മഹിഷാസുരമർദിനീ! ഹേ സർവ്വവ്യാപിനീ! ഹേ സർവ്വദേവേശീ! ഹേ വിശ്വരൂപിണീ! ഹേ വൈഷ്ണവീ!

Verse 51

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥

ഹേ ദേവീ, ശോകരഹിതേ, ധ്രുവേ! ഹേ പദ്മപത്രസമമായ ശുഭദൃഷ്ടിയുള്ളവളേ! ഹേ ശുദ്ധസത്ത്വവ്രതസ്ഥേ! എന്നിരുന്നാലും ഹേ ചണ്ഡരൂപിണീ, ഹേ ദീപ്തിമതീ!

Verse 52

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥

ഹേ ദേവീ, ഋദ്ധിയും സിദ്ധിയും നൽകുന്നവളേ! ഹേ വിദ്യാ-അവിദ്യാ! ഹേ അമൃതേ, ഹേ ശിവേ! ഹേ ശാങ്കരീ, വൈഷ്ണവീ, ബ്രാഹ്മീ—ഹേ സർവ്വദേവനമസ്കൃതേ!

Verse 53

घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥

ഹേ ഘണ്ടാഹസ്തേ! ഹേ ത്രിശൂലാസ്ത്രധാരിണീ! ഹേ മഹാമഹിഷമർദിനീ! ഹേ ഉഗ്രരൂപിണീ! ഹേ വിരൂപാക്ഷീ! ഹേ മഹാമായേ, ഹേ അമൃതസ്ത്രവേ (അമൃതധാര)!

Verse 54

सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥

ഹേ ദേവീ, സർവ്വസത്ത്വങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ നിരതേ! ഹേ സർവ്വസത്ത്വമയീ ധ്രുവേ! ഹേ വിദ്യ, പുരാണങ്ങൾ, ശില്പങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ജനനി; ഹേ ഭൂതധാരിണീ (സൃഷ്ടിയെ ധരിക്കുന്നവളേ)!

Verse 55

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥

ഹേ ശുഭേ! നീ സർവ്വദേവന്മാരുടെയും സർവ്വജീവികളുടെയും ഗൂഢരഹസ്യസ്വരൂപിണിയാണ്. ഹേ ദേവി—വിദ്യയും അവിദ്യയും, ശ്രീ, അംബിക, വിശാലനേത്രി, ക്ഷാന്തി—നീ മാത്രമേ ശരണം; അന്തർജലം ക്ഷോഭിച്ചാലും നീ അവികലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 56

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥

അവൾ സഖികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഇഷ്ടപ്രകാരം വിഹരിച്ചുകൊണ്ട് മന്ദരദ്രോണിയിലേക്കെത്തി. അവിടെ ‘അംബര’ എന്ന മുനിയുടെ തപോവനം അവൾ കണ്ടു; അത് വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 57

नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥

ഹേ മഹാദേവീ! നമസ്കാരം; ഹേ പരമേശ്വരീ! നമസ്കാരം. സർവ്വദേവന്മാരുടെ ഭാവത്തിന് നിത്യകാരണമാകുന്നവളേ, അക്ഷയയും അവ്യയയും ആയ ദേവീ, നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 58

शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥

ഹേ ദേവീ, ഹേ പരമേശ്വരീ! നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർക്ക് യുദ്ധസങ്കടത്തിൽ യാതൊരു അശുഭവും സംഭവിക്കുകയില്ല.

Verse 59

यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥

ഭീകരമായ പുലിയുടെ ഭയത്തിലായാലും, അതുപോലെ കള്ളന്മാരുടെ ഭയത്തിലോ രാജഭയത്തിലോ ആയാലും, ഹേ ദേവീ, ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ എപ്പോഴും ഈ സ്തവം പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ (സംരക്ഷിക്കപ്പെടും).

Verse 60

निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥

ഹേ ദേവീ! ചങ്ങലകളിൽ ബന്ധിതനായ മനുഷ്യനും നിന്നെ സ്മരിച്ചാൽ, അവനും ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി മഹാസുഖത്തോടെ, തൃപ്തിയായി വസിക്കുന്നു।

Verse 61

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാർ പ്രണാമപൂർവം ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, സുഷ്രോണിയായ ദേവി ദേവന്മാരോട്—“ഉത്തമമായ വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുവിൻ” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 62

देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: ഹേ ദേവീ, ഹേ അനഘേ! നിന്റെ ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുന്നവരെ സർവകാമസിദ്ധിയാൽ സമ്പന്നരാക്കണമേ. ഹേ ദേവീ, ഇതുതന്നെ ഞങ്ങളുടെ വരം.

Verse 63

एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥

പരയും അപരയും ആയ ദേവി ദേവന്മാരോട് “എവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ്, പിന്നെ ദേവന്മാരെ വിടവാങ്ങിച്ചു; താൻ അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു।

Verse 64

एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥

ധരാധര പർവതത്തിൽ ദേവിയുടെ ഈ രണ്ടാം ജന്മം ആരറിയുന്നുവോ, അവൻ ശോകരഹിതനായി, മലിനതയറ്റവനായി, അനാമയമായ പദം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 65

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥

ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമസ്ഥലം പലവിധ ലതാഗൃഹങ്ങളാലും, വകുല‑ലകുച വൃക്ഷങ്ങളാലും, ചന്ദനം, സ്പന്ദന, ശാല, ശരള വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിതമായി; വിവിധ വനഖണ്ഡങ്ങളാൽ കൂടി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 66

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥

രമണീയമായ ആശ്രമസ്ഥലം കണ്ടപ്പോൾ, അസുരവംശജനായ ശുഭകന്ന്യ—വരാരോഹയായ മാഹിഷ്മതി—ആ ഭാമിനി ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 67

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥

ഞാൻ തന്നെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ ഈ തപസ്വിയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തി, സഖികളോടൊപ്പം കളിച്ചുകൊണ്ട്, പരമമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടവളായി ഇവിടെ പാർക്കും।