Varaha Purana 88.3: Adhyaya 88, Shloka 3
Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः
ghṛtasamudram āvṛtya vyavasthitas tadvistāro dviguṇas tatra ca sapta parvatāḥ pradhānās tāvanti varṣāṇi tāvatyo nadyaḥ | tatra ca parvatāḥ | sumahān pītaḥśātakumbhāt sārva-guṇa-sauvarṇa-rohita-sumanasa-kuśala ----- jāmbūnada-vaidyutā ity ete kulaparvatā varṣāṇi ceti | atha ṣaṣṭhaṃ gomedaṃ kathyate | śālmalaṃ yathā surodenāvṛtaṃ tadvat surodo 'pi taddviguṇena gomedena vṛtaḥ | tatra ca pradhānaparvatau dvāv eva | ekasya tāvat tāvasaraḥ | aparaś ca kumuda iti | samudraś cekṣurasaḥ taddviguṇena puṣkareṇāvṛtaḥ | tatra ca puṣkarākhye mānaso nāma parvataḥ | tad api dvidhā chinnaṃ varṣaṃ tatpramāṇena ca | svādodakenāvṛtam | tataś ca kaṭāham | etat pṛthivyāḥ pramāṇam | brahmāṇḍasya ca sakaṭāhavistārapramāṇam | evaṃvidhānām aṇḍānāṃ parisaṃkhyā na vidyate | etāni kalpe kalpe bhagavān nārāyaṇaḥ kroḍarūpī rasātalāntaḥpraviṣṭāni daṃṣṭraikainoddhṛtya sthitau sthāpayati | eṣa vaḥ kathito mārgo bhūmer āyāmavistaraḥ | svasti vo 'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ nilayaṃ dvijāḥ
ഘൃതസമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റി അതിന്റെ വിസ്താരം ഇരട്ടിയെന്നായി സ്ഥാപിതമാണ്; അവിടെ ഏഴ് പ്രധാനപർവ്വതങ്ങൾ, അത്രയേറെ വർഷങ്ങൾ (പ്രദേശങ്ങൾ), അത്രയേറെ നദികൾ. അവിടെയുള്ള പർവ്വതങ്ങൾ—സുമഹാൻ, പീത, ശാതകുംഭ, സർവഗുണ, സൗവർണ, രോഹിത, സുമനസ്, കുശല, … ജാംബൂനദ, വൈദ്യുത മുതലായവ—ഇവ കുലപർവ്വതങ്ങൾ; വർഷങ്ങളും അതുപോലെ. ഇനി ആറാമത്തെ ദ്വീപായ ‘ഗോമേദ’ വിവരണം: ശാല്മലദ്വീപം സുരോദ (മദ്യ-സമുദ്രം) കൊണ്ട് ആവൃതമായതുപോലെ, സുരോദ സമുദ്രവും അതിന്റെ ഇരട്ടിയളവുള്ള ഗോമേദദ്വീപം കൊണ്ട് ആവൃതമാണ്. അവിടെ രണ്ട് പ്രധാനപർവ്വതങ്ങൾ മാത്രം—ഒന്ന് താവത്താവസര, മറ്റൊന്ന് കുമുദ. അവിടത്തെ സമുദ്രം ഇക്ഷുരസം (കരിമ്പിൻ നീർ); അത് ഇരട്ടിയളവുള്ള പുഷ്കരദ്വീപം കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുഷ്കരനാമക ദ്വീപിൽ ‘മാനസ’ എന്ന പർവ്വതമുണ്ട്; ആ വർഷവും അളവനുസരിച്ച് രണ്ടായി വിഭജിതം. അത് സ്വാദോദക (മധുരജലം) സമുദ്രം കൊണ്ട് ആവൃതം; തുടർന്ന് കടാഹം (വിശ്വകുടം പോലുള്ള ആവരണം). ഇതാണ് ഭൂമിയുടെ അളവും, കടാഹസഹിത ബ്രഹ്മാണ്ഡവിസ്താരത്തിന്റെ അളവും. ഇത്തരത്തിലുള്ള അണ്ഡാകാര ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ എണ്ണം അറിയപ്പെടുന്നില്ല. ഓരോ കല്പത്തിലും ഭഗവാൻ നാരായണൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു രസാതലാന്തം വരെ പ്രവേശിച്ച്, ഒരൊറ്റ ദംഷ്ട്രയാൽ ഇവയെ ഉയർത്തി സ്ഥിരതയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭൂമിയുടെ നീളം-വീതി സംബന്ധിച്ച വിവരണം നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു. നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം; ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഞാൻ എന്റെ നിവാസമായ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।
Rudra
FAQs
It links cosmographic measurement (dvīpas, oceans, brahmāṇḍa extent) with the Varāha earth-restoration motif, central to the Varāha Purāṇa’s identity and to Purāṇic environmental imaginaries.
Purāṇic locales: Gomeda and Puṣkara dvīpas, oceans such as Ikṣurasa and Svādodaka, and the netherworld Rasātala; these are conceptual geographies within the text.
Implicit philosophical instruction emphasizes cosmic maintenance and stewardship: stability (sthiti) is restored through responsible divine action, framing preservation as a valued principle.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
