Adhyaya 88: Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa
Śālmaladvīpa-Gomedadvīpa-Puṣkaradvīpa-vistara-kathana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
വരാഹ–പൃഥിവി ഉപദേശപരിസരത്തിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ രുദ്രൻ ദ്വീപങ്ങളുടെ ക്രമീകരണവും അനുപാതപരമായ വ്യാപ്തിയും സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന ദ്വീപങ്ങളെ വിവരിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം ശാൽമലദ്വീപം ക്രൗഞ്ചദ്വീപിന്റെ ഇരട്ടവ്യാപ്തിയുള്ളതും ഘൃതസമുദ്രം ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണെന്ന് പറയുന്നു; അവിടെ ഏഴ് പ്രധാന പർവതങ്ങൾ, ഏഴ് വർഷങ്ങൾ, അനുബന്ധ നദികൾ, കുലപർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ എന്നിവയും നിരൂപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആറാമത്തെ ദ്വീപായ ഗോമേദദ്വീപം ശാൽമലദ്വീപിന്റെ ഇരട്ടം, സുരോദ/മദ്യസമുദ്രപരിവൃതം; കുമുദം ഉൾപ്പെടെ രണ്ട് മുഖ്യപർവതങ്ങളുള്ളതായും പറയുന്നു. പിന്നെ പുഷ്കരദ്വീപം ഇക്ഷുരസസമുദ്രം ചുറ്റപ്പെട്ടതും മാനസപർവതം ഉള്ളതും വർഷം രണ്ടായി വിഭജിച്ചതുമായതായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. അവസാനം ഭൂമിയുടെയും ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെയും അളവ്, അനന്തബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ പരാമർശം, നാരായണന്റെ വരാഹാവതാരത്തിൽ ഭൂമി സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ കർമ്മസ്മരണം എന്നിവ ചേർത്ത് രുദ്രൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 88
Verse 1
रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥
രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ശേഷിക്കുന്ന മൂന്നു ദ്വീപുകളെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയും. അഞ്ചാമത്തെ വർഷമായ ‘ശാല്മല’ത്തെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; ശ്രദ്ധയോടെ ഗ്രഹിക്ക. വിസ്താരത്തിൽ ശാല്മലം ക്രൗഞ്ചദ്വീപിന്റെ ഇരട്ടിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 2
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് രുദ്രൻ ക്ഷണത്തിൽ അദൃശ്യരൂപം ധരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും വന്നതുപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 3
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः
ഘൃതസമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റി അതിന്റെ വിസ്താരം ഇരട്ടിയെന്നായി സ്ഥാപിതമാണ്; അവിടെ ഏഴ് പ്രധാനപർവ്വതങ്ങൾ, അത്രയേറെ വർഷങ്ങൾ (പ്രദേശങ്ങൾ), അത്രയേറെ നദികൾ. അവിടെയുള്ള പർവ്വതങ്ങൾ—സുമഹാൻ, പീത, ശാതകുംഭ, സർവഗുണ, സൗവർണ, രോഹിത, സുമനസ്, കുശല, … ജാംബൂനദ, വൈദ്യുത മുതലായവ—ഇവ കുലപർവ്വതങ്ങൾ; വർഷങ്ങളും അതുപോലെ. ഇനി ആറാമത്തെ ദ്വീപായ ‘ഗോമേദ’ വിവരണം: ശാല്മലദ്വീപം സുരോദ (മദ്യ-സമുദ്രം) കൊണ്ട് ആവൃതമായതുപോലെ, സുരോദ സമുദ്രവും അതിന്റെ ഇരട്ടിയളവുള്ള ഗോമേദദ്വീപം കൊണ്ട് ആവൃതമാണ്. അവിടെ രണ്ട് പ്രധാനപർവ്വതങ്ങൾ മാത്രം—ഒന്ന് താവത്താവസര, മറ്റൊന്ന് കുമുദ. അവിടത്തെ സമുദ്രം ഇക്ഷുരസം (കരിമ്പിൻ നീർ); അത് ഇരട്ടിയളവുള്ള പുഷ്കരദ്വീപം കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുഷ്കരനാമക ദ്വീപിൽ ‘മാനസ’ എന്ന പർവ്വതമുണ്ട്; ആ വർഷവും അളവനുസരിച്ച് രണ്ടായി വിഭജിതം. അത് സ്വാദോദക (മധുരജലം) സമുദ്രം കൊണ്ട് ആവൃതം; തുടർന്ന് കടാഹം (വിശ്വകുടം പോലുള്ള ആവരണം). ഇതാണ് ഭൂമിയുടെ അളവും, കടാഹസഹിത ബ്രഹ്മാണ്ഡവിസ്താരത്തിന്റെ അളവും. ഇത്തരത്തിലുള്ള അണ്ഡാകാര ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ എണ്ണം അറിയപ്പെടുന്നില്ല. ഓരോ കല്പത്തിലും ഭഗവാൻ നാരായണൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു രസാതലാന്തം വരെ പ്രവേശിച്ച്, ഒരൊറ്റ ദംഷ്ട്രയാൽ ഇവയെ ഉയർത്തി സ്ഥിരതയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭൂമിയുടെ നീളം-വീതി സംബന്ധിച്ച വിവരണം നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു. നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം; ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഞാൻ എന്റെ നിവാസമായ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।
Inside Adhyaya 88
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, Rudra resumes cosmographic instruction, announcing he will describe the remaining dvīpas beyond those already covered, emphasizing proportional expansion and orderly arrangement.
- Central event
Rudra details the extents and encircling oceans of Śālmaladvīpa (twice Krauñcadvīpa; surrounded by a ghṛta-samudra), then Gomedadvīpa (twice Śālmaladvīpa; surrounded by a suroda-samudra), and finally Puṣkaradvīpa (surrounded by an ikṣurasa-samudra), including their mountains, varṣa-divisions, and river systems in the standard sapta-parvata/sapta-varṣa idiom (with Puṣkara’s distinctive bifurcation).
- Climax resolution
The cosmographic catalogue culminates in brahmāṇḍa-pramāṇa: Rudra states measures of Earth and the cosmic egg(s), notes innumerable brahmāṇḍas, and re-centers the entire mapping in the Varāha doctrine—Nārāyaṇa’s boar-form stabilizes Pṛthivī from rasātala, making cosmic measurement a teaching about terrestrial balance and preservation.
Geographical context
Purāṇic cosmographic regions: Śālmaladvīpa, Krauñcadvīpa, Gomedadvīpa, Puṣkaradvīpa; oceans/seas: ghṛta-samudra, suroda-samudra, ikṣurasa-samudra, svādūdaka; mountains: (kula-parvatas listed) Sumahān, Pīta, Śātakaumbha, Sārvaguṇa, Sauvarṇa, Rohita, Sumanas, Kuśala, Jāmbūnada, Vaidyuta; principal mountain: Kumuda; Mānasaparvata; Kailāsa; rasātala; kaṭāha (cosmic basin imagery).
Ritual instructions
- BenefitNo explicit ritual-vidhi is taught; the chapter’s ‘benefit’ is doctrinal—contemplation of dvīpa-vistāra and samudra-pariveṣṭana as an expression of cosmic order upheld by Varāha/Nārāyaṇa’s stabilizing power.
The narrative frame
- Rudra (within the broader Varāha–Pṛthivī instructional frame)Pṛthivī (and implicitly the Purāṇic audience of sages/gods) · Concise, enumerative, cosmographic; didactic with a concluding theological re-centering on Varāha.
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a secondary Śānta (contemplative orderliness).
- Emotional ProgressionFrom measured description (lists of extents, mountains, varṣas, rivers) → widening scale (dvīpa doubling and successive oceans) → cosmic vastness (innumerable brahmāṇḍas) → devotional-theological anchoring in Varāha as the guarantor of stability.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly visitable as terrestrial pilgrimage sites; these are Purāṇic cosmographic regions used for contemplative mapping and theological instruction rather than geographic travel.
Frequently Asked Questions
The chapter frames cosmographic measurement as a doctrine of order and stability: Earth (Pṛthivī) is depicted as periodically stabilized by Nārāyaṇa in boar-form, implying that terrestrial balance is maintained through a larger cosmic governance rather than human ritual action in this passage.
No tithi, lunar month, seasonal (ṛtu), or calendrical markers are specified in Adhyaya 88; the content is primarily spatial and proportional (dvīpa and ocean extents) rather than ritual-timing instruction.
It explicitly connects Earth’s stability to the Varāha motif: Nārāyaṇa, taking a boar form, enters rasātala and raises/sets the worlds into a stable condition. This functions as an early preservation narrative where cosmic structure and Earth’s habitability depend on periodic restorative intervention.
No royal genealogies or administrative lineages are named here. The principal figures are Rudra (as instructor), Varāha/Nārāyaṇa (as cosmic stabilizer), and the implied audience of sages (ṛṣayaḥ) and gods (devāḥ).
Ask anything about Adhyaya 88 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
