Adhyaya 48

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः । आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിടത്തെ അതേ പ്രദേശത്തുതന്നെ, രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ആശ്രമം ഉണ്ട്; അത് നാനാവൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 2

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

അവിടെ അദ്ദേഹം തപസ്സു ചെയ്തു; ഉമാ-മഹേശ്വരന്മാരെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, ബ്രാഹ്മണർക്കു അവർ ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ നാനാവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി.

Verse 3

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः

പുരാതനകാലത്ത് ത്രിശങ്കുവിന്റെ പുത്രനും സൂര്യവംശസമുദ്ഭവനും ആയ, ശ്രീമാനായ അയോധ്യാധിപതി രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 4

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् । तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्

അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ ക്ഷാമവും ഇല്ല, രോഗവും ഇല്ല, അകാലമരണവും ഇല്ല; ധർമ്മത്തോടെ ഭരിച്ചതിനാൽ കള്ളന്മാരാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഭയവും ഉണ്ടായില്ല।

Verse 5

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च । रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः

മേഘങ്ങൾ കാലാനുസൃതമായി എപ്പോഴും മഴ പെയ്തു; വിളകൾ സമൃദ്ധമായി; ജലം മധുരവും ജീവവൈഭവമുള്ളതും ആയിരുന്നു; വൃക്ഷങ്ങൾ എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലിച്ചു।

Verse 6

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने । एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः

അവിടെ ‘ദോഷം’ എന്നത് പേരിനായി മാത്രം—വീട്ടിൽ ദണ്ഡം വെറും വസ്തു; ‘ഗൃഹതടവ്’ പാശക്രീഡയിൽ മാത്രം; രാത്രിയുണ്ടാക്കുന്നത് ചന്ദ്രൻ ഒരുത്തൻ; രാത്രിപ്രിയർ മൂങ്ങകൾ മാത്രം।

Verse 7

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः । वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने

‘എണ്ണ കുറയൽ’ ദീപങ്ങളിൽ മാത്രം; ‘കൈപിടിത്തം’ വിവാഹത്തിൽ മാത്രം; ‘ഛന്ദഭംഗം’ ഗദ്യത്തിൽ മാത്രം; ‘ദാനത്താൽ ഉയരൽ’ ഗജാനനൻ ശ്രീഗണേശനിൽ മാത്രം।

Verse 8

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः । एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः

അങ്ങനെ ഗുണസമ്പന്നനായ ആ സർവ്വഭൗമ രാജാവിന് ഒരേയൊരു മഹാ കുറവ് ഉണ്ടായിരുന്നു—അവൻ പുത്രവിയോഗിയായിരുന്നു।

Verse 9

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः

അനന്തരം പുത്രലാഭത്തിനായി അവൻ പോയി മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു. ചമത്കാരപുരത്തിലെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തിയോടെ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 10

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः । जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्

ഗ്രീഷ്മത്തിൽ പഞ്ചാഗ്നി-സാധന ചെയ്ത്, വർഷയിൽ തുറന്ന ആകാശത്തിൻ കീഴിൽ നിലകൊണ്ട്, ഹേമന്തത്തിൽ ജലാശ്രയം സ്വീകരിച്ച് അവൻ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചു।

Verse 11

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः

പിന്നീട് ആയിരം വർഷങ്ങളുടെ അവസാനം, അവനിൽ പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ ഗൗരിയോടുകൂടി, ഗണസംഘങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി അവന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി।

Verse 13

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

അപ്പോൾ അവൻ അവനെ പ്രണാമിച്ച്, ശ്രുതിയിൽ പ്രസിദ്ധമായ സൂക്തങ്ങളാൽ ഉച്ചത്തിൽ സ്തുതി ചെയ്തു. പിന്നെ വിനയത്തോടെ, കൈകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട് അവൻ പറഞ്ഞു।

Verse 14

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले । तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा

ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഭൂമിയിൽ ഉള്ളതെല്ലാം—എന്റെ മനസ്സ് ആഗ്രഹിച്ചതൊക്കെയും—എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഇതിനകം തന്നെ ഉണ്ട്।

Verse 19

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम । हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव

ഹേ മഹാമൂഢാ! ഹരൻ (ശിവൻ) ഉടൻപിന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എന്നെ നീ നമസ്കരിച്ചില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ ശപിക്കും।

Verse 20

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना । परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे

ശൂലപാണി (ശിവൻ) പറഞ്ഞതുപോലെ നിനക്ക് പുത്രൻ നിശ്ചയം ഉണ്ടാകും; എന്നാൽ മരണജന്യമായ അതിതീവ്ര ദുഃഖം അവൻ ശിശുവായിരിക്കുമ്പോഴേ നീ അനുഭവിക്കും।

Verse 21

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना । अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവതി ദേവി ദേവൻ ശംഭുവിനോടൊപ്പം, മറ്റു പരിചാരകരോടും കൂടി, പിന്നീട് ദർശനാതീതയായി അപ്രത്യക്ഷയായി।

Verse 22

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् । न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः

ആ രാജാവും വരം ലഭിച്ചതിന് പിന്നാലെ ഉടൻ ശാപവും ലഭിച്ചു; എങ്കിലും അവൻ വീട്ടിലേക്കു പോയില്ല, വീണ്ടും അതിമഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു।

Verse 23

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ । ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः

ഗൗരിയും മഹേശ്വരനും ഇരിക്കുവാൻ ഒരേയൊരു ആസനം ഒരുക്കി അവരെ ഒരുമിച്ച് ഇരുത്തി; തുടർന്ന് പുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധാനുലേപനങ്ങളും കൊണ്ട് ഇരുവരെയും സമമായി ആരാധിച്ചു।

Verse 24

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः । भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः

വിശേഷ ഭക്തിയോടെ ആ ഭൂപതി ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം നൽകി. ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചു, മനസ്സിൽ ശാന്തനായി, ആറാം കാലത്തിൽ മാത്രം ആഹാരം കഴിച്ചു.

Verse 25

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः । पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः

അതിനുശേഷം വർഷാന്ത്യത്തിൽ, വൃഷഭധ്വജനായ ഭഗവാൻ പാർവതിയോടുകൂടെ വീണ്ടും അവന്റെ ദർശനത്തിന് എത്തി.

Verse 26

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् । कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्

അപ്പോൾ രാജാവ് വിധിപൂർവം അവരിരുവരോടും ഒരുമിച്ച് നമസ്കരിച്ചു, വിനയത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 27

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा । न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

ഹേ ദേവീ! മുമ്പ് ആനന്ദപുരത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് വ്യാകുലമായതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ നമസ്കരിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ട് എന്നോടു കോപിക്കരുത്.

Verse 28

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः । तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे

ഹേ ദേവീ! നീ ശൂലധാരിയായ ശിവന്റെ അർദ്ധാംഗിനി, സദാ അവനോടു ഏകമായവൾ; എങ്കിൽ ഞാൻ അവനോടു മാത്രം നമസ്കരിച്ചപ്പോൾ നീ നമസ്കാരം എന്തുകൊണ്ട് സ്വീകരിച്ചില്ല? പറയുക.

Verse 30

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह । एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता

എങ്കിലും, ഹേ ദേവീ, ഞാൻ നിന്നെ വേറിട്ടായും നമസ്കരിച്ചു; ശിവനോടൊപ്പം ഒരേ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നതിനാൽ നിന്നെയും സമമായി പൂജിച്ചു।

Verse 31

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा । सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम

അതുകൊണ്ട് എനിക്കു പ്രസാദം അരുളേണമേ; ത്രിപുരാരിയായ ശിവൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ വരം എന്റെ പുത്രാർത്ഥം ഉടൻ ഫലിക്കട്ടെ।

Verse 32

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः । त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि

ഹേ ദേവീ, നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ വംശധരനായ, ദീർഘായുസ്സുള്ള, ദൃഢവിക്രമനായ പുത്രൻ ജനിക്കുമാറാകെ നീ അരുളേണമേ।

Verse 33

श्रीदेव्युवाच । नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन । तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति

ശ്രീദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ രാജാവേ, ഇവിടെ എന്റെ വാക്ക് ഒരുവിധത്തിലും വ്യത്യസ്തമാകുകയില്ല; അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രൻ ബാലനായിരിക്കെ പോലും പഞ്ചത്വം (മരണം) പ്രാപിക്കും।

Verse 34

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् । भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः

എന്നാൽ ക്ഷണികമരണത്തിൽ നിന്നുയർന്ന നിന്റെ ദുഃഖം കാണിച്ചശേഷം, എന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ ഉടൻ തന്നെ വീണ്ടും പ്രാണൻ പ്രാപിക്കും।

Verse 35

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी । सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्

അതിനുശേഷം അവൻ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനായി, വംശധരനും ജയശാലിയും ആവും. സർവ്വഭൗമ നൃപന്മാരിൽ പ്രമുഖൻ, ദാനശീലൻ, യജ്ഞപരൻ, ധർമ്മവിദൻ ആവും.

Verse 36

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् । संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, ഗൃഹത്തിലേക്ക് ചെന്നു നിനക്കഭീഷ്ടമായ രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുക. ഞാൻ വിവരിച്ചതുപോലെ നീ ശ്രേഷ്ഠനായ പുത്രനെ പ്രാപിക്കും.

Verse 37

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् । पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना

മറ്റേതെങ്കിലും മനുഷ്യൻ എന്നെ ഇവിടെ ഇതേ രൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതയായതായി അറിഞ്ഞ് പൂജിച്ചാൽ, അവന് ദേവൻ ശംഭുവിനെ പൂജിച്ചതിന് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും.

Verse 38

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् । तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः

അത്തരം ഭക്തനു ഞാൻ ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുത്രന്മാരെ നൽകും; അവൻ വേറെയെന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിച്ചാലും അതും शीഘ്രം നൽകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 39

श्रीमहादेव उवाच । भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् । न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

ശ്രീ മഹാദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ, വീണ്ടും എന്നിൽ നിന്നു നിനക്കിഷ്ടമായതു പ്രാർത്ഥിക്ക. എന്റെ ദർശനം വ്യർത്ഥമാകുകയില്ല; ഇതു സത്യമെന്നു ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു.

Verse 40

हरिश्चंद्र उवाच । कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम । पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी

ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവേശാ! ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു; എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ സർവ്വസമൃദ്ധിയും ഉണ്ട്. പുത്രഹീനതയുടെ ദുഃഖം നീക്കി, വംശധരനായ ജയശാലി പുത്രനെയും നീ എനിക്കു പ്രസാദിച്ചു।

Verse 41

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्

എങ്കിലും നിന്റെ ആജ്ഞ ഒരുവിധത്തിലും വ്യർത്ഥമാകരുത്. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവാ! ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം യാചിക്കും।

Verse 42

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते । निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा

രാജസൂയ യാഗം ചെയ്യുവാൻ എന്റെ ബുദ്ധി എപ്പോഴും പ്രവൃത്തമാകുന്നു. എന്നാൽ അപ്പോൾ എന്റെ മന്ത്രിമാരും സുഹൃത്തുക്കളും എല്ലാവരും എന്നെ തടയുന്നു।

Verse 43

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः । युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो

ആ യജ്ഞം എല്ലാ രാജാക്കളെയും കരദരായി (അധീനരായി) ആക്കുമ്പോഴേ സിദ്ധിയാകൂ. യുദ്ധമില്ലാതെ അവർ പോലും കരമൊന്നും നൽകുകയില്ല—അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിഭോ!

Verse 44

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः । कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ആ ഹിതൈഷികൾ എന്നെ തടയുന്നു. യാഗസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ ഉത്സാഹമുള്ളവനായിരുന്നാലും, അവർ നയ-മാർഗവും ഉപദേശ-മാർഗവും ആശ്രയിക്കുന്നു।

Verse 45

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्

അതുകൊണ്ട് നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ രാജസൂയ യാഗം സിദ്ധിക്കട്ടെ. അത് അവിഘ്നമായി വിജയത്തെ പ്രാപിക്കട്ടെ; എനിക്ക് മറ്റൊന്നും വേണ്ട.

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः

സൂതൻ പറഞ്ഞു— ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഹരൻ (ശിവൻ) പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു ദർശനത്തിൽ നിന്ന് അന്തർധാനം ചെയ്തു. വരം ലഭിച്ച രാജാവും തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 47

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि

ഇങ്ങനെ ആ നരേന്ദ്രൻ ആദ്യം അവിടെ ഉമാ-മഹേശ്വരരെ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നീട് മറ്റുള്ളവരും അവരെ നിർമ്മിച്ച് പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 48

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! പഞ്ചമീ തിഥി വന്നപ്പോൾ ആ ഉമാ-മഹേശ്വരർക്കു പൂജ ചെയ്ത് ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഫലാദികൾ അർപ്പിക്കുന്നവൻ, സ്വവംശോദ്ധാരണത്തിന് ശേഷിയുള്ള ഇഷ്ടപുത്രനെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 529

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः

ആരു ആ ദേവേശനെ നമസ്കരിക്കുമോ, അതിനാൽ നീയും സദാ നമിത (ആദരിക്കപ്പെട്ട) ആകുന്നു. നിന്നെ നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ ദേവേശനും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു—ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.