Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—താമസകർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ധർമ്മയോഗ്യമായ കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവൻ ജ്ഞാനമയനായ യോഗി; ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ മോക്ഷദാതാവാകുന്നു.

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

ദേഹത്തോടുള്ള മമത ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, ചിത്തം അത്യന്തം നിർമ്മലമാകുമ്പോൾ, ഹരിയിൽ ഭക്തിയോഗം തന്നേ യോഗമാകുമ്പോൾ—കർമ്മം ബന്ധനം വരുത്തുകയില്ല.

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ മനുഷ്യന്റെ മനസ് ശാന്തമാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ യോഗമയമായ സിദ്ധി ഉദിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

ഗുരുത്വസ്ഥാനത്തെ ആവർത്തിച്ച് അനുഭവിച്ച മഹാമതി, ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ ‘വിഷ്ണുത്വം’ പ്രാപിച്ച് കർമ്മസംഗത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

നിത്യകർമ്മങ്ങളും നിത്യ-നൈമിത്തികവിധികളും വെറും സ്വേച്ഛാഭിലാഷത്താൽ മാത്രം അനുഷ്ഠിക്കരുത്; അതു ദുഃഖവും അന്തസ്താപവും വർധിപ്പിക്കും.

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

ഹേ മഹേശ്വരീ, എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളുടെയും അധീശ്വരനായി വിഷ്ണുവിനെ അറിയുക. എല്ലാം അവനിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ ജീവൻ സമസ്ത സംസാരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകും.

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

ഇതുതന്നെ പരമജ്ഞാനം, ഇതുതന്നെ പരമതപസ്സ്; ഇതുതന്നെ പരമശ്രേയസ്—സ്വകൃത്യങ്ങളെ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ അർപ്പിക്കുക.

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

ഈ യോഗം തീർച്ചയായും നിർമ്മലമെന്നും നിർഗുണമെന്നും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിഷ്ണുസംബന്ധമായ കര്‍മ്മത്തിൽ നിന്ന് ഇത് ജനിച്ച് ശുഭത്വം (പവിത്ര മംഗളം) സ്ഥാപിക്കുന്നു.

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

ആ കുലത്തിൽ ഭക്തിയുള്ള ഭക്തൻ ജനിക്കാത്തതുവരെ, പിണ്ഡാർപ്പണത്തിൽ മാത്രം തൽപരരായ പിതൃകൾ സംസാരത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

യഥാർത്ഥ ഭക്തി ലഭിക്കുന്നതുവരെ ദ്വിജർ വാദവിവാദത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്നു; അതുവരെ പാപവും ഗർജ്ജിക്കുന്നു; അതുവരെ തീർത്ഥങ്ങൾ ‘അനേകം’ എന്നപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

ഹരിഭക്തിയുള്ളവൻ തന്നെയാണ് ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനി; അവൻ തന്നെയാണ് യോഗികളിൽ പ്രഥമൻ; അവൻ തന്നെയാണ് മഹാക്രതുക്കളുടെ യഥാർത്ഥ നിർവാഹകൻ—കാരണം അവൻ ഹരിഭക്തിയാൽ സമ്പന്നൻ।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

കണ്ണിമയ്ക്കലും നിയന്ത്രിച്ചാൽ യോഗം പൂർണ്ണമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. യോഗിക്കു വാക്കിന്മേൽ വിജയം ഗോമേധയാഗഫലത്തോടു തുല്യമെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

മനസ്സിനെ നിത്യമായി ജയിച്ചാൽ അശ്വമേധഫലം ലഭിക്കുന്നു. കൽപ്പനാ-നിർമ്മിതിയെ നിത്യമായി ജയിച്ചാൽ സൗത്രാമണി യാഗപുണ്യം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

ദേഹാസക്തി നിത്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ ‘നരയജ്ഞം’ എന്നു കീര്ത്തിതമാണ്. അഞ്ചിന്ദ്രിയ-പശുക്കളെ വധിച്ച്—ബാഹ്യ അഗ്നിയില്ലാതെ—യോഗി ശിരോലക്ഷണവും കുണ്ഡലവും ധരിക്കുന്നു (അന്തര്യാഗത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി)।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശവിധിയാൽ അവൻ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു. അത്തരം യോഗി ആഹാരത്തിൽ നിയന്ത്രിതനായി ദേഹം‑വാക്ക്‑മനം എന്ന ത്രിദണ്ഡം ധരിക്കുന്നു.

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

നിരഞ്ജനനും നിർവികാരനുമായ ദേവനെ സാക്ഷാത്കരിച്ചവനേ സത്യ ത്രിദണ്ഡി എന്നു അറിയണം. ആ യോഗിയുടെ ദണ്ഡങ്ങൾ—മനോദണ്ഡം, കർമ്മദണ്ഡം, വാഗ്ദണ്ഡം.

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

ആ യോഗി ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ ബ്രഹ്മരൂപത്തിൽ പരിപൂർണ്ണനാകുന്നു; എന്നാൽ അജ്ഞാനി ബന്ധനസ്വഭാവമുള്ള കർമ്മങ്ങളാൽ നിത്യം ബന്ധിതനായി പീഡിതനാകുന്നു.

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിനിടയിലും ജ്ഞാനി നിശ്ചയമായി മുക്തിയിലേക്കു പോകുന്നു; ഗുരുക്കന്മാർ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്ഥാനം/സ്ഥിതി യഥാവിധി പ്രതിപാദിച്ച് സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ.

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

അപ്പോൾ അവൻ മുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു; ദേഹം മാത്രം നിലനിൽക്കും. ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമഫലപ്രാപ്തിക്കായി പുരുഷോത്തമൻ അവനെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നതുവരെ.

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

വൃത്തിയ്‌ കർമമയമായി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ബ്രഹ്മം വൃക്ഷശാഖകളുടെ ഇടയിൽ ഉള്ളതുപോലെ ഭാഗികമായി മാത്രമേ ദൃശ്യമാകൂ; അതിനാൽ ഇടക്കാല പർവ്വങ്ങൾ (അവാന്തര ഘട്ടങ്ങൾ) മുനികൾ സദാ ഗ്രഹിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

ശ്രുതി-സ്മൃതി സമുച്ചയത്തിന്റെ സാക്ഷ്യത്തിൽ നിന്നു ദ്വിജന്മാർ മോക്ഷമാർഗം പ്രസ്താവിച്ചു; ഈ മോക്ഷം നാലു ദ്വാരങ്ങളുള്ള ഒരു നഗരത്തെപ്പോലെയാണ്.

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

അവിടെ നിത്യമായി നാലു ദ്വാരപാലകർ—ശമ മുതലായവർ—ഉണ്ട്; അവർ മോക്ഷഫലം നൽകുന്നതിനാൽ മനുഷ്യർ ആദ്യം അവരെയേ സേവിക്കണം.

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

ശമം, സദ്വിചാരം, സന്തോഷം, സാധുസംഗമം—ഇവ യാരുടെ കൈവശം ഉള്ളതുപോലെ ആകുന്നുവോ, അവനു സിദ്ധി ദൂരമല്ല.

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

ദേവി, വിഷ്ണുഭക്തിയാലും സദ്ധർമ്മാചരണത്താലും മനുഷ്യർ യോഗസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ മലരഹിതമായ നിർമ്മലതയെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

ജ്ഞാനത്തിനായി മർത്ത്യൻ എല്ലായിടത്തും അലഞ്ഞാലും, സദ്ഗുരുവിൽ നിന്നു തത്സമയം നിർമലജ്ഞാനം ദീപശിഖപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

ആരൊരാൾ ഒരു മുഹൂർത്തമാത്രം പോലും ആ ധ്രുവ ലയത്തെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവന്റെ ആയിരം പാപങ്ങൾ ആ നിമിഷം തന്നേ നശിച്ചുപോകുന്നു।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

രാഗദ്വേഷങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ക്രോധലോഭരഹിതനായി, എല്ലായിടത്തും സമദർശിയായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ് വിഷ്ണുഭക്തന്റെ സത്യദർശനലക്ഷണം।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

മായയുടെ മറകളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, മിഥ്യാവസ്തുക്കളോടു വൈരാഗ്യമുള്ളവനായി, കുസംഗം ഒഴിവാക്കിയവനായി നിലകൊള്ളുന്നത്—ഇവയാണ് യോഗസിദ്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

‘എന്റെത്’ എന്ന മമതയുടെ അഗ്നിയോടുള്ള ചേർച്ച മനുഷ്യർക്കു താപം നൽകുന്നു; അത് ഉദിച്ചാൽ യോഗികളുടെ ശാന്തിമാർഗാചരണത്തിലൂടെ അതിന് ശമനം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ച് മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ അവയെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഇരുമ്പ് ഇരുമ്പിനോടു ഘർഷിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നതുപോലെ.

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

ദേഹാവസ്ഥയിൽ ബുദ്ധി രണ്ടുവിധം—ഒന്ന് ത്യജിക്കേണ്ടത്, മറ്റൊന്ന് സ്വീകരിക്കേണ്ടത്; സ്വീകരിക്കേണ്ടത് ശുദ്ധി നൽകുന്നു. ലോകവിഷയങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞ ബുദ്ധി ഉപേക്ഷിക്കണം; പരബ്രഹ്മത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ബുദ്ധി മംഗളകരം.

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

ഹേ ദേവി, അഹങ്കാരം പാപവും പുണ്യവും നൽകുന്ന കാരണമാകുന്നു. എന്നാൽ തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് മംഗളഫലം ബോധ്യമായാൽ അതിനെ ശരിയായി സംധിച്ച് (നിയന്ത്രിച്ച്) വിനിയോഗിക്കണം; മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

രൂപാതീതനായ ശിവനെ ജനങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു—അന്തരസ്ഥ ശ്യാമലസ്വരൂപമായും ഉപസ്ഥസ്ഥ ശക്തിരൂപമായും. ബന്ധിതരുടെ വിമുക്തിക്കായി അവർ ദ്വിവിധ സാന്നിധ്യം ധ്യാനിക്കുന്നു—ഹൃദയസ്ഥ ശിവനും ശിരസ്ഥ ശിവനും.

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

ഇത് നിന്റെ അക്ഷരതത്ത്വം—അവ്യക്തം, അമൃതം, സമ്പൂർണം. രൂപം രൂപമായി, വിഷ്ണുരൂപങ്ങളിലൂടെയും ദിവ്യപ്രകടനത്തിന്റെ ബഹുവിധ മൂർത്തികളിലൂടെയും ഇത് വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

ഗുരുവിന്റെ ഹൃദയം പ്രസന്നമായാൽ ശിഷ്യനോടു സർവ്വലോകവും പ്രസാദിക്കുന്നു. ആരാൽ ഗുരു തൃപ്തനാകുന്നുവോ, അവന്റെ പിതൃദേവതകളും ദേവന്മാരും സന്തുഷ്ടരാകുന്നു.

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം, പ്രതിമാരാധന, സദ്വിചാരം, സമവും സ്ഥിരവുമായ മനസ്, ജ്ഞാനസഹിതമായ ക്രിയ—ഇവയാണ് മോക്ഷസിദ്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ.

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

ക്രിയകളുടെ അധിപതി വിഷ്ണുവേ; എങ്കിലും അവൻ സ്വയം നിഷ്ക്രിയൻ. പ്രാണവികാസത്തിനായി അവൻ ദ്വാദശാക്ഷര ബീജമന്ത്രരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

ദ്വാദശാക്ഷര ചക്രം സർവ്വപാപനാശിനിയാണ്; ദുഷ്ടരെ ദമിപ്പിക്കുകയും പരബ്രഹ്മപ്രാപ്തിയുടെ ദാനം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

ഇതുതന്നെ പരബ്രഹ്മം; ദ്വാദശാക്ഷരരൂപം ധരിച്ചതാണ്. ഹേ ദേവീ, നിന്റെ നിമിത്തം സ്കന്ദപരമ്പരയിൽ ഞാൻ ഇതിനെ നിർമലമായി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

ഇതുതന്നെ സാരം—യോഗികൾ ധ്യാനിക്കുന്ന ധ്യാനരൂപം, ഭക്തിയാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നത്; ശ്രദ്ധയോടെ ഇതിനെ ധ്യാനിക്കണം. ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് കൈടഭാരി (വിഷ്ണു) കോടി ജന്മങ്ങളുടെ പാപം ദഹിപ്പിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നു।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ആ നഗരത്തിൽ, ക്ഷീരസാഗരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന്, തേജസ്സിന്റെ ഭാരത്തിൽ അമർന്നു, അദ്ദേഹം വിമാനത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് അതിനെ ഉയർത്തി പുറത്തെടുത്തു।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

ഉരസ്സും ഭുജങ്ങളും കൊണ്ട് ഒരു മുദ്രചെയ്ത് അദ്ദേഹം സന്നിധിയിലേക്കു സമീപിച്ചു. അവിടെ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത മഹാമത്സ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; സമീപത്ത് നിന്നു, അഹങ്കാരരഹിതമായി।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

‘ഹും’കാരത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ മത്സ്യത്തെ കണ്ട മഹേശ്വരൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ അതിനെ സ്തംഭിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ഈ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

“നീ ആരാണ്—മത്സ്യത്തിന്റെ ഉദരത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ—ദേവനോ, യക്ഷനോ, മനുഷ്യനോ? ദേഹത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും നീ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു? പ്രഭോ, എനിക്കു പറയുക।”

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

മത്സ്യം പറഞ്ഞു—ക്ഷീരസമുദ്രജന്യമായ ആ സമുദ്രത്തിൽ ഞാൻ ഒരു മീന്റെ ഉദരത്തിലേക്ക് എറിയപ്പെട്ടു. എന്നാൽ പിതാവിന്റെ കല്പനപ്രകാരം എന്റെ മാതാവ് പറഞ്ഞു—ഇവൻ എന്റെ വംശക്കാരൻ അല്ല.

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

വംശക്ഷയഭയത്താൽ തന്നെയവനാൽ സ്വന്തം വംശനാശം സംഭവിച്ചു. ഭയങ്കര ഗണ്ഡാന്തയോഗത്തിൽ ഒരു ബാലൻ ജനിച്ചു; അവൻ ഗൃഹധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല.

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതയായ മാതാവ് എന്നെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു—ഹേ വംശജാ, കേൾക്കുക. പിന്നെ ഒരു മഹാ ഝഷമീനും എന്നെ പിടിച്ചു; അവിടെ എന്റെ കാലം വളരെ ദീർഘമായി.

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

നിന്റെ അമൃതസമാന വചനങ്ങളാൽ മഹത്തായ ജ്ഞാനയോഗം ഉണർന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞു—സാകാരനായ പ്രഭുവായി, സാകാരരൂപത്തിൽ ചരിക്കുന്നവനായി.

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

ഹേ ദേവേശാ! എനിക്ക് പുറപ്പെടുവാൻ അനുവാദം തരണമേ; ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഞാൻ പിതൃഋണം തീർത്തവനായി അറിയപ്പെടുകയും ഭവാനിയാലും അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യട്ടെ.

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

ഹരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നീ ബ്രാഹ്മണൻ, സുന്ദരരൂപൻ, പൂജ്യൻ. നീ സംസാരിച്ച ഉടനെ മഹാമത്സ്യം സ്തംഭിച്ചു; വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്ക് വരിക.

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

അപ്പോൾ അവൻ മത്സ്യത്തിനുള്ളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനായി, അത്യന്തം ക്ലേശത്തോടെ തല മുൻപാക്കി പുറത്തുവന്നു. ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മുഖം വികൃതമായി പുറത്തു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

ഈയാൾ യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, മത്സ്യത്തിന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ, ലോകത്തിൽ ‘മത്സ്യനാഥൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും.

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

അവന്റെ മനുഷ്യദേഹം അച്ഛേദ്യമായിരിക്കും; ജ്ഞാനയോഗത്തിന്റെ പരതീരം അവൻ കടക്കും. അവൻ അസൂയാരഹിതൻ, ദ്വന്ദ്വാതീതൻ, ആകാംക്ഷയില്ലാത്തവൻ, ബ്രഹ്മസേവകനായിരിക്കും.

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

അവൻ ജീവന്മുക്തനായി, ചതുര്ദശ ഭുവനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധനാകും. ഇങ്ങനെ അരുളപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ മഹേശാനനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു; മഹേശ്വരനോടൊപ്പം മന്ദരാചലത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ദേവിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സ്കന്ദനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, അവൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

അനന്തരം ഹൃഷ്ടയായ പാർവതി അനുത്തമജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചു; ഇങ്ങനെ പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ പ്രഭാവ-പ്രഭയാൽ അവൾ പരമസിദ്ധി നേടി।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

ജഗന്മാത ദ്വാദശാക്ഷരി മന്ത്രാമൃതബലത്താൽ ആ അവസ്ഥ പ്രാപിച്ചു; മത്സ്യേന്ദ്രനാഥന്റെ ഉദ്ഭവകഥ ഇതു ആരെങ്കിലും ശ്രവിക്കുകയാണെങ്കിൽ…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

വിശേഷിച്ച് ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് അവൻ അശ്വമേധയാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഷഷ്ഠ നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ശേഷശായീ ഉപാഖ്യാനവും ബ്രഹ്മാ–നാരദ സംവാദത്തിലെ ചാതുർമാസ്യമാഹാത്മ്യവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന “മത്സ്യേന്ദ്രനാഥോത്പത്തി കഥനം” എന്ന 263-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുകയും ശൗചവും സദാചാരവും ഉള്ളവനുമായ യോഗി ദുഃഖത്തെ പ്രാപിക്കുകയില്ല।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

അവൻ സുന്ദരനും സുസമഘടിതനുമായി; എങ്കിലും മത്സ്യഗന്ധം അവനോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ചന്ദ്രകാന്തിപോലെ ദീപ്തനായിട്ടും അവൻ ദിവ്യമായ പ്രത്യേക സുഗന്ധം പ്രാപിച്ചു।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

ഉമയും നമസ്കരിച്ച ആ പുത്രനെ തന്റെ മടിയിൽ സ്വീകരിച്ചു. പരമഹർഷിതനായ ഹരൻ (ശിവൻ) അവന് നാമവും നൽകി।