Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാമമന്ദിരത്തിൽ ഇഷ്ടമത്രയും ഭോജനം കഴിച്ച് ആ ബ്രാഹ്മണർഷി ആശീർവാദം നൽകി, രഘുനന്ദനൻ (ശ്രീരാമൻ)നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ശേഷം പുറപ്പെട്ടു.

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

ആ മുനി ദുർവാസൻ അവിടെ നിന്ന് പോയശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ വാൾ എടുത്ത് രാമദേവനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“പ്രഭോ! ഈ വാൾ എടുത്ത് ഉടൻ എന്നെ വധിക്കണമേ; അങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ വാക്ക് സത്യമായി നിലനിൽക്കും, പൂർവ്വം ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞയും പൂർത്തിയാകും.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

അപ്പോൾ രാമൻ കുറച്ചുനേരത്തിന് ശേഷം താൻ തന്നെയെടുത്ത ആ പ്രതിജ്ഞ ഓർത്തു—വധാർത്ഥമായി തന്റെ സന്നിധിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന പുരുഷനെ നിർബന്ധമായി വധിക്കണമെന്നത്.

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

അപ്പോൾ അവൻ വ്യാകുലമായ അന്തരാത്മാവോടെ ഗാഢചിന്തയിൽ മുങ്ങി; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, സർപ്പത്തെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പുകൾ വിട്ടു.

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

അവന്റെ ദീനമുഖവും വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്നതും കണ്ടു, വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് നിന്ന സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

ഇതുതന്നെയാണ് പ്രത്യേകിച്ച് രാജാക്കന്മാരുടെ പരമധർമ്മം—സ്വയം നൽകിയ സത്യവചനം യാതൊരു മടിയുമില്ലാതെ, മറ്റൊരു വഴിയില്ലാതെ നടപ്പാക്കുക.

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

അതുകൊണ്ട്, പ്രഭോ, നിങ്ങൾ തന്നേ എന്റെ സന്നിധിയിൽ ആ ദേവദൂതനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു—അവന്റെ കോപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന തീക്ഷ്ണമായ താരനാദം (ഇവയെ) ആരംഭിപ്പിച്ചു.

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

അതുകൊണ്ട്, താതാ, ദുർവാസ മുനിയുടെ ഭയത്താൽ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ ശക്തമായി വിലക്കിയിരുന്നാലും, അതിനാൽ വേഗം എന്നെ വധിക്കണം.

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

അനന്തരം രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ദീർഘകാലം ആലോചിച്ചു; ധർമ്മശാസ്ത്രജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും വേദപാരംഗതരായ മറ്റുള്ളവരോടും കൂടി പരാമർശം നടത്തി।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

പിന്നീട് വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞു നിന്ന ലക്ഷ്മണനോടു രാമൻ സംസാരിച്ചു; രാമന്റെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞിരുന്നു, കണ്ഠം ഗദ്ഗദമായിരുന്നു, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്വാസം വിട്ടു।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

പോകുക, ലക്ഷ്മണാ—ഞാൻ നിന്നെ വിമുക്തനാക്കുന്നു—വേഗം മറ്റൊരു ദേശത്തേക്ക് പോകുക. സാദുക്കൾക്കു ത്യാഗമോ മരണമോ, ധർമ്മാർത്ഥം രണ്ടും സമം തന്നേ।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

എന്തുവിധത്തിലും ഇനി നീ എന്റെ ദർശനം തേടരുത്; എന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ ദേശത്തിലും താമസിക്കരുത്।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ സാഷ്ടാംഗം പ്രണാമം ചെയ്തു; പിന്നെ അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ആ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

സ്വഗൃഹത്തിൽ ആരോടും സംഭാഷണമൊന്നും ചെയ്യാതെ—മാതാവോടോ ഭാര്യയോടോ പുത്രനോടോ സുഹൃത്തോടോ പോലും അല്ല।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

അതിനുശേഷം അവൻ സരയൂവിലേക്കു പോയി അവളുടെ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു; ശുദ്ധനായി ആ മംഗളമായ നിർജന തീരത്ത് ഇരുന്നു।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

പിന്നീട് പത്മാസനം ധരിച്ചു, ആത്മാവിനെ ആത്മനിൽ തന്നെ സ്ഥാപിച്ചു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മദ്വാരം (ശിരോഭാഗം) വഴി ആ തേജോമയ പ്രാണനെ വിട്ടയച്ചു।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ആ മഹത്തേജസ് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത് കണ്ട റാഘവൻ വിസ്മയഭരിതനായി—“ഇത് എന്താണ്?” എന്ന് ചിന്തിച്ചു।

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! അതേ ക്ഷണത്തിൽ, ആ തേജസ്സാൽ മർത്ത്യഭാവം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ—വിഷ്ണുസംബന്ധമായ ചതുർത്ഥാംശത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ [അവൻ അതീതസ്ഥിതിയിലേക്കു കടന്നു]।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

അപ്പോൾ സരയൂവിന്റെ ശുഭമായ മണൽത്തീരത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ ശോഭ നഷ്ടപ്പെട്ട ദേഹം മരക്കഷണം അല്ലെങ്കിൽ മണ്ണുകട്ടപോലെ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

പിന്നീട് രാഘവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ജീവൻ വിട്ടുപോയി അവൻ നദീതീരത്ത് വീണുവെന്ന് കേട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

അവൻ സ്വയം മന്ത്രിമാരും സുഹൃത്തുക്കളും കൂടെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു; അവിടെ വീണുകിടന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു കരുണയോടെ വിലപിച്ചു।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

ഹാ വത്സാ! എന്നെ വിട്ട് നീ എന്തിന് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു? ഹേ ശ്രേഷ്ഠ സഹോദരാ, എന്റെ പ്രാണപ്രിയനേ—നീ എപ്പോഴും നിന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ സ്ഥിരനായിരുന്നു।

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

ആ മഹാരണ്യത്തിലുപോലും, ഞാൻ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, നീ കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ച് എന്നെ താങ്ങി പിന്തുടർന്നു വന്നിരുന്നു।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

ബലവാനായ കബന്ധനാമ രാക്ഷസൻ നേരിട്ടുവന്നിട്ടും, ഭയങ്കരമായ രാത്രിയുടെ ആരംഭത്തിൽ നീ എന്നെ—ഭാര്യയോടുകൂടെ—സംരക്ഷിച്ചു।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

ആരുടെയോ ശക്തിയാൽ ആ ദാരുണ രാക്ഷസി ശൂർപ്പണഖ നശിച്ചുവോ, അവൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എന്റെ ആജ്ഞമാത്രത്താൽ—കളിയെന്നപോലെ—ഇത്തരത്തിൽ കിടക്കുന്നത്।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

ആരുടെയോ ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നിശാചരന്മാരെ നശിപ്പിച്ചുവോ, ആ എന്റെ സഹോദരൻ ഇപ്പോൾ വീണുകിടന്ന് അനാഥനെപ്പോലെ കിടക്കുന്നു।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

ഹാ വത്സേ! നീ എവിടെ പോയി, നിന്റെ സ്വന്തം സഹോദരനായ എന്നെ—ജ്യേഷ്ഠനും പ്രാണസമനും—വിട്ട്? ഇന്ന് നിന്റെ സ്നേഹം എവിടെയോ അപ്രത്യക്ഷമായോ?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പലവിധ വിലാപങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച ശേഷം രഘുനന്ദനൻ മാതാക്കളോടുകൂടെ ദീനനായി മഹാശോകത്തിൽ മുഴുകി നിന്നു।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

അപ്പോൾ അവന്റെ മന്ത്രിമാർ അവനെ ദുഃഖാകുലനായി കണ്ടു—സ്ത്രീജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിലപിക്കുന്ന രഘുകുലശ്രേഷ്ഠനെ—സമീപിച്ച് ഹിതോപദേശം പറഞ്ഞു।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജേന്ദ്രാ! സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ശോകിക്കരുത്. ഇപ്പോൾ വിധിപൂർവ്വം ഊർധ്വദൈഹിക (അന്ത്യേഷ്ടി-ശേഷ) കർമ്മങ്ങൾ ശരിയായി നടക്കുമാറാക്കുക.”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“നഷ്ടമായതും, മരിച്ചതും, കഴിഞ്ഞുപോയതും വേണ്ടി ശോകിക്കുന്നവർ കുബുദ്ധികളാണ്. എന്നാൽ ധീരർക്കു, ഹേ രാജൻ, നഷ്ടം നഷ്ടം തന്നെ; മരണം മരണം തന്നെ.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മന്ത്രിമാർ ലക്ഷ്മണന്റെ ദേഹത്തിനരികെ ചെന്നു; ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ചന്ദനം, ഉശീരം, കുങ്കുമം എന്നിവകൊണ്ട് ലേപനം ചെയ്തു।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

കർപ്പൂരം-അഗുരു മിശ്രിതവും മറ്റു മധുരസുഗന്ധ ദ്രവ്യങ്ങളുംകൊണ്ട് (സുഗന്ധിതമാക്കി), ശുഭവസ്ത്രങ്ങളിൽ പൊതിഞ്ഞ്, മനോഹര പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

ചന്ദനവും അഗുരുകട്ടകളും കൊണ്ട് അവർ വിശാലമായ ചിത ഒരുക്കി; അവിടെ അവന്റെ ദേഹം തെക്കുദിക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് വെച്ചു।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

ഇതിനിടയിൽ, ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, അവിടെ ഒരു അത്ഭുതസംഭവം ഉണ്ടായി. ഞാൻ പറയുന്ന സമ്പൂർണ്ണ വിവരണം, ഹേ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, കേൾക്കുക।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

അവർ അവന്റെ ദേഹം ചിതയിൽ കയറ്റി, ഹവിർവാഹനായ അഗ്നിക്കു സമർപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ അതേ നിമിഷം ദേഹം അപ്രത്യക്ഷമായി।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

അതു തന്നെയുള്ള ഇടവേളയിൽ, പുഷ്പവർഷത്തിനു ഉടൻ ശേഷം, ആകാശമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ദിവ്യവാണി പുറപ്പെട്ടു; അത് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും മുഴങ്ങി।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

‘രാമാ, രാമാ, ഹേ മഹാബാഹോ! നീ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങരുത്. ഇദ്ദേഹത്തെ ചിതാഗ്നിക്കു സമർപ്പിക്കുന്നത് യാതൊരു വിധത്തിലും യുക്തമല്ല.’

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവനും, പ്രത്യേകിച്ച് സന്ന്യാസിയും, അഗ്നിദാനം ചെയ്യുന്നത് യുക്തമല്ല; പൊതുവെ എല്ലാ യോഗികൾക്കും അതു യോഗ്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

ഓ രാമാ, നിന്റെ ഈ ബന്ധു ബ്രഹ്മാവിന്റെ സദനത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. മഹായശസ്സുള്ളവൻ ‘ബ്രഹ്മദ്വാരം’ വഴി ആത്മാവിനെ മോചിപ്പിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

അപ്പോൾ ആകാശവാക്ക് കേട്ട മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞു—‘മഹാരാജാ, ഇദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കേണ്ട; ഇദ്ദേഹം പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ, പ്രഭോ, ലക്ഷ്മണനെ ഇവിടെ നിന്ന് വേഗത്തിൽ തന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക.’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

രാജകാര്യങ്ങളും പരിഗണിക്കപ്പെടട്ടെ; കൂടാതെ ഔർധ്വദൈഹികമായി ആവശ്യമായ കർമങ്ങളും. ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരോട് ചോദിച്ച്, അവനോടുള്ള സ്നേഹവും ധർമ്മവും അനുസരിച്ച കൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കൂ.

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

രാമൻ പറഞ്ഞു—‘ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ ഞാൻ വീട്ടിലേക്കു പോകുകയില്ല. ആ മഹാത്മാവ് ചെയ്തതുപോലെ, ഞാനും ഇവിടെ തന്നേ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

ഈ പുത്രൻ—കുശൻ എന്ന നാമമുള്ളവൻ—എന്റെ സമ്മതപ്രാപ്തൻ; ഇപ്പോൾ നിങ്ങളെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ എന്റെ രാജ്യത്തിൽ അവനെ പട്ടാഭിഷേകം ചെയ്യുക.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ദേവാലയത്തിലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ച ശ്രീരാമൻ വീണ്ടും തന്റെ സുഹൃത്ത് വിഭീഷണനെ സ്മരിച്ചു ചിന്തിച്ചു.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

അന്ന് ഞാൻ ലങ്കയിൽ അവന് അക്ഷയമായ രാജ്യം നൽകി—അവന്റെ അത്യധിക ഭക്തിയിൽ അതിയായി പ്രസന്നനായി—ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം.

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

കാരണം രാക്ഷസജാതി അത്യന്തം ക്രൂരമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് വരങ്ങളാൽ ബലപ്പെട്ടവർ ഈ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവ് വിഭീഷണൻ രാക്ഷസസ്വഭാവം മൂലം ദേവന്മാരോടൊപ്പം വൈരം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ—അധമനായ രാവണൻ ചെയ്തതുപോലെ—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

ദേവന്മാർ സാമം മുതലായ ഉപായങ്ങളാൽ അവനെ സംഹരിക്കും—ത്രൈലോക്യകണ്ടകനായ അവന്റെ സഹോദരൻ ദശാനനനെ എങ്ങനെ നശിപ്പിച്ചുവോ അതുപോലെ।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

അപ്പോൾ എന്റെ വാക്ക് മിഥ്യയായിത്തീരും; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഞാൻ അവനെ ഉപദേശിക്കും, അവൻ ദേവന്മാരെ ദോഷപ്പെടുത്താതിരിക്കേണ്ടതിന്।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

അതുപോലെ വാനരന്മാരിൽ എന്റെ രണ്ടാമത്തെ പരമമിത്രൻ നിലകൊള്ളുന്നു—മഹാഭാഗനായ സുഗ്രീവൻ; അതുപോലെ ജാംബവാനും।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

പരിചാരകരോടുകൂടി വായുപുത്രനും ഉണ്ട്, വാലിപുത്രനോടൊപ്പം; കുമുദൻ, താരൻ, മറ്റു വാനരന്മാരും കൂടെ ഉണ്ട്।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

അതുകൊണ്ട് അവരോടും സംസാരിച്ചു, എല്ലാവരോടും സാദരമായി ആലോചിച്ച്, പിന്നെ കൃതകൃത്യനായി ഞാൻ ദേവന്മാരുടെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകും।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

ഇങ്ങനെ ദീർഘനേരം ആലോചിച്ച് അദ്ദേഹം പുഷ്പകവിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു; അതിൽ കയറി കിഷ്കിന്ധാ എന്ന നഗരിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ പോയി।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

അപ്പോൾ ആ വാനരവീരർ ദീപ്തിയായി തെളിഞ്ഞ പുഷ്പകവിമാനം കണ്ടു; രാഘവൻ (രാമൻ) എത്തിയെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഉടൻ മുഖാമുഖം വരവേൽക്കാൻ ഓടിച്ചെന്നു।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

അതിനുശേഷം അവർ ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ പ്രണാമം ചെയ്ത് മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു; പിന്നെയും പിന്നെയും ‘ജയം!’ എന്നു ഘോഷിച്ചു।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം അവർ കിഷ്കിന്ധാ എന്ന മഹാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അത് എല്ലാടവും ശുഭപതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

പിന്നീട് ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി രാമൻ, എല്ലാടവും മനോഹര അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച സുഗ്രീവന്റെ മംഗളഭവനത്തിൽ വേഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

അവിടെ ഉപവിഷ്ടനായി വിശ്രമിച്ചിരുന്ന ശ്രീരാമനെ കണ്ട വാനരന്മാർ അർഘ്യാദികൾ അർപ്പിച്ച് പൂജിച്ചു; തുടർന്ന് ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

വാനരന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ രഘുനന്ദനാ! നീ മുൻതേജസ്സില്ലാത്തവനായി തോന്നുന്നു; അത്യന്തം ക്ഷീണിതനും വ്യാകുലനും ആകുന്നു. നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ എല്ലാം ക്ഷേമമാണോ?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

നിന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ—എപ്പോഴും ദേഹത്തെപ്പോലെ നിന്നെ അനുഗമിക്കുന്നവൻ—ഇപ്പോൾ സമീപത്ത് കാണുന്നില്ല. ഹേ രാഘവാ, ഇന്ന് എന്താണ് കാരണം?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

അതുപോലെ, ഹേ പ്രഭോ! പ്രാണസമമായി പ്രിയയായ നിന്റെ സീതയും എന്തുകൊണ്ട് നിന്റെ പാർശ്വത്ത് കാണുന്നില്ല? ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമ അത്ഭുതം.

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാഘവൻ ദീർഘനേരം ആഴത്തിൽ നിശ്വസിച്ചു; പിന്നെ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ എല്ലാം അവരോട് അറിയിച്ചു।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

ഇങ്ങനെ സീതയെ പരിത്യജിച്ചു; എന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും അതുപോലെ (വിട്ടുനീക്കപ്പെട്ടു). അതേ ഉദ്ദേശത്താലാണ് ഞാൻ സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ!

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

അത് കേട്ടപ്പോൾ സുഗ്രീവപ്രമുഖരായ എല്ലാ വാനരരും അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി. അവർ കരഞ്ഞു; പിന്നെ (അവനെ/പരസ്പരം) ആലിംഗനം ചെയ്ത് ശോകത്തിൽ മുങ്ങി നിന്നു.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

ഇങ്ങനെ ദീർഘനേരം ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ച ശേഷം അവർ രഘൂത്തമനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജൻ, ആജ്ഞ നൽകുക; ഇവിടെ സാധിപ്പിക്കേണ്ടതെല്ലാം ഞങ്ങൾ സാധിപ്പിക്കും.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

ഭൂമിയുടെ മേൽ ഞങ്ങൾ ധന്യരാണ്, ഹേ രഘുസത്തമാ; ഇത്തരമൊരു സ്നേഹസമന്വിതനായി നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ വസതിയിൽ വരുന്നു.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

രാമൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“ഹേ സുഗ്രീവാ, നിന്റെ വസതിയിൽ ഒരു രാത്രി പാർത്ത്, പ്രഭാതത്തിൽ ലങ്കയിലേക്കു പോകും; അവിടെ വിഭീഷണൻ വസിക്കുന്നു.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

ഹേ കപിശ്രേഷ്ഠാ! നീയും നിന്റെ പ്രധാന മന്ത്രിമാരോടുകൂടി എന്റെ കൂടെ വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു നിർബന്ധമായി വരിക।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ച അത്ര ഭയങ്കരരൂപമുള്ള നിശാചരൻ—ഇവൻ ഇപ്പോൾ പ്രാണം വിട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു।