Rig Veda 1.102.8 — Mandala 1, Sukta 102, Mantra 8

Sukta 1.102

Rishi: Kutsa Āṅgirasa

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

त्रिविष्टिधातु प्रतिमानमोजसस्तिस्रो भूमीर्नृपते त्रीणि रोचना । अतीदं विश्वं भुवनं ववक्षिथाशत्रुरिन्द्र जनुषा सनादसि ॥

Transliteration

triviṣṭi-dhā́tu pratímānam ójasas tisró bhū́mīr nṛ-pate trī́ṇi rocanā́ | atī́daṃ víśvaṃ bhúvanaṃ vavakṣithā aśátrur indra jánuṣā sanā́d asi ||

Translation

ഹേ നൃപതേ, ത്രിവിഷ്ടിധാതു—മൂന്നു ആസനങ്ങളിലിരിക്കുന്ന ധാരകൻ—, ഓജസ്സാൽ പ്രതിമാനം; നീ മൂന്നു ഭൂമികളെയും മൂന്നു രോചനകളെയും (പ്രകാശലോകങ്ങളെ) ധരിക്കുന്നു. നീ ഈ സർവ്വ ഭുവനത്തെ അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഹേ ഇന്ദ്ര, ജന്മത്താലും സനാതനത്താലും നീ ശത്രുവില്ലാത്തവൻ.

Word by Word

• त्रिविष्टिधातु: the three-tiered foundation / triple-established support
• त्रिविष्टिधातु: कर्म (प्रति-मानम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्/सम्बन्धि)
• Type: Noun (compound)
• Root: त्रिविष्टि-धातु (प्रातिपदिक; समास) [त्रि + विष्टि (<√विश् ‘प्रवेश/आवेश’) + धातु ‘आधार/स्थापन’]

• प्रतिमानम्: the measure/standard; the counterpart (object set up)
• प्रतिमानम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्रतिमान (प्रातिपदिक; प्रति + मान ‘माप/मान’)

• ओजसः: of strength, of might
• ओजसः: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: ओजस् (प्रातिपदिक)

• तिस्रः: three
• तिस्रः: कर्ता (भूमीः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective (numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)

• भूमीः: earths/realms (the three earths)
• भूमीः: कर्म/विस्तार-आश्रय (ववक्षिथ ‘विस्तारितवान्’ इत्यस्य कर्मरूपेण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)

• नृपते: O lord of men
• नृपते: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: नृपति (प्रातिपदिक; नृ + पति)

• त्रीणि: three
• त्रीणि: कर्म/विशेषण
• Type: Adjective (numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)

• रोचनानि: luminous regions; shining heavens
• रोचनानि: कर्म (ववक्षिथ इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: रोचन (प्रातिपदिक; √रुच् ‘दीप्ति’)

• अतीदम्: beyond this; over this (entire)
• अतीदम्: कर्म (विश्वम् भुवनम् इत्यस्य निर्देशः)
• Type: Indeclinable + Pronoun (sandhi form)
• Root: अति (उपसर्ग) + इदम् (सर्वनाम)

• विश्वम्: all, entire
• विश्वम्: कर्म (भुवनम् इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• भुवनम्: the world; the living realm
• भुवनम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक; √भू ‘भव’)

• ववक्षिथ: you have extended/spread; you have borne forth
• ववक्षिथ: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वक्ष्/√वह् (वेद. ‘वह/वहति’ → ‘वह्/वक्ष्’ in perfect; ‘विस्तार/वहन/उत्सारण’ sense)

• अशत्रुः: unopposed; having no enemy
• अशत्रुः: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ-शत्रु (प्रातिपदिक; नञ्-समास)

• इन्द्र: O Indra
• इन्द्र: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• जनुषा: by birth; by nature
• जनुषा: करण/हेतु (स्वभावेन/जन्मना)
• Type: Noun
• Root: जनुस् (प्रातिपदिक; √जन् ‘जन्म’)

• सनात्: from of old; since ancient times
• सनात्: अधिकरण (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सनात् (अव्यय; ‘पुरा/चिरात्’)

• असि: you are
• असि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अस् ‘भू’