Sarga 66

Verses 1-2

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥१॥कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥२॥

സ്വർഗസ്ഥനായ രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ—അപ്രതീക്ഷിതമായി ശമിച്ച അഗ്നിപോലെ, ജലമറ്റ സമുദ്രംപോലെ, പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ട ആദിത്യൻപോലെ—കണ്ണുകൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞും പലവിധ ശോകങ്ങളാൽ ക്ഷീണിച്ചും ആയ കൗസല്യ രാജാവിന്റെ ശിരസ് ഉയർത്തി കൈകേയിയോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 3

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥३॥

ഇനി തൃപ്തയാകുക, കൈകേയീ—തടസ്സമില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിക്ക. ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ രാജാവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച നീ, ഹേ ക്രൂരേ, ഹേ ദുഷ്ടചരിത്രേ!

Verse 4

विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥४॥

എന്നെ വിട്ട് രാമൻ പോയി; എന്റെ ഭർത്താവായ ദശരഥൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു. കൂട്ടുകാരില്ലാതെ തെറ്റുവഴിയിൽ തെറ്റിപ്പോയവനെപ്പോലെ, ഇനി എനിക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള മനസ്സില്ല.

Verse 5

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥५॥

സ്വന്തം ഭർത്താവിനെ—സ്വജീവദൈവത്തെ—ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം ഏതു സ്ത്രീ മറ്റെവിടെയെങ്കിലും ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും? ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച കൈകേയി ഒഴികെ ആരുമില്ല.

Verse 6

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥६॥

ലോഭി കിംപാകഫലം തിന്നുമ്പോൾ അതിലെ ദോഷം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. അതുപോലെ കുബ്ജയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ കൈകേയി രാഘവവംശത്തെ നാശത്തിലേക്ക് തള്ളിയിരിക്കുന്നു.

Verse 7

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥७॥

അധർമ്മപഥത്തിലേക്ക് നിർബന്ധിതനായ രാജാവ് രാമനെ ഭാര്യയോടുകൂടെ വനവാസത്തിലാക്കി എന്നു കേട്ടാൽ ജനകൻ എനിക്കുപോലെ തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ കത്തിത്തീരും.

Verse 8

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥८॥

ധർമ്മാത്മാവായ കമലപത്രാക്ഷനായ രാമൻ, ഇന്ന് ഞാൻ ആശ്രയമില്ലാത്ത വിധവയായി ശേഷിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയുന്നില്ല. അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും എനിക്ക് അവൻ പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി അകന്നുപോയിരിക്കുന്നു.

Verse 9

विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥९॥

വിദേഹരാജന്റെ പുത്രിയും തപസ്സ്വിനിയുമായ സീതയും—ഇത്തരം കഷ്ടം സഹിക്കുവാൻ യോജ്യമല്ലാത്തവൾ—വനത്തിൽ ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം വ്യാകുലയാകും.

Verse 10

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥१०॥

രാത്രികളിൽ ഭീമഘോഷത്തോടെ നിലവിളിക്കുന്ന മൃഗപക്ഷികളുടെ ശബ്ദം കേട്ടാൽ സീത തീർച്ചയായും ഭയന്ന് രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിക്കും.

Verse 11

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥११॥

വൃദ്ധനും പുത്രഹീനനും ആയ ജനകനും വൈദേഹിയെ നിരന്തരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ശോകത്തിൽ ആകുലനായി തീർച്ചയായും ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.

Verse 12

साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥१२॥

ഞാൻ, പതിവ്രതയായ ഭാര്യ, ഇന്നുതന്നെ വിധിയുടെ അന്ത്യത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ ദേഹം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഹുതാശനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.

Verse 13

तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥१३॥

വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ തപസ്വിനിയായ കൗസല്യയെ അവർ ആലിംഗനം ചെയ്തു; അത്യന്തദുഃഖാർത്തയായ ആ രാജ്ഞിയെ സേവികസ്ത്രീകൾ സാവധാനം അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 14

तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥१४॥

പിന്നീട് അമാത്യർ ആജ്ഞാനുസാരം ജഗതീപതിയായ രാജാവിനെ തൈലദ്രോണിയിൽ ശയിപ്പിച്ചു; അതിനുശേഷം ഉടൻ ചെയ്യേണ്ട എല്ലാ വിധികർമങ്ങളും നിർവ്വഹിച്ചു.

Verse 15

न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥१५॥

എന്നാൽ കാര്യജ്ഞരായ മന്ത്രിമാർ പുത്രനില്ലാതെ രാജാവിന്റെ സംസ്‌കാരം (അന്ത്യേഷ്ടി) നടത്താൻ ഇച്ഛിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ട് അവർ ഭൂപതിയുടെ ദേഹം കാത്ത് കാവൽ നിന്നു.

Verse 16

तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥१६॥

സചിവർ ആ നരാധിപനെ തൈലദ്രോണിയിൽ ശയിപ്പിച്ചതുകണ്ട്, ‘ഹാ, ഇദ്ദേഹം മരിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അറിഞ്ഞ് ആ സ്ത്രീകൾ വിലപിച്ചു.

Verse 17

बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥१७॥

ബാഹുക്കൾ ഉയർത്തി, മുഖം കണ്ണീർധാരകളാൽ നനഞ്ഞു, ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ കരുണയായി നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വിലപിച്ചു.

Verse 18

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥१८॥

ഹാ മഹാരാജാ! സദാ പ്രിയവചനനായും സത്യസന്ധനായും ഉള്ള രാമനിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾ ഇതിനകം തന്നെ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇനി നീ എന്തിന് ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?

Verse 19

कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥१९॥

ദുഷ്ടഭാവമുള്ള കൈകേയിയാൽ രാഘവനിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തപ്പെട്ടും, ഇപ്പോൾ വിധവകളായും തീർന്ന ഞങ്ങൾ—പതിഘ്നിയായ അവളുടെ സമീപത്ത് എങ്ങനെ ജീവിക്കും?

Verse 20

स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥२०॥

കാരണം, ശ്രീമാനും ആത്മസംയമനുമായ രാമൻ—എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെയും നിന്റെയും നാഥനും പ്രഭുവുമായവൻ—രാജ്യശ്രീ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 21

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥२१॥

നിനക്കില്ലാതെ, ആ വീരനായ രാമനില്ലാതെ, ദുരന്തവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് മയങ്ങിയ ഞങ്ങൾ, കൈകേയിയാൽ വീണ്ടും അപമാനിതരായി, എങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കും?

Verse 22

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥२२॥

രാജാവിനെയും രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും—സീതയോടുകൂടെ—ഉപേക്ഷിച്ച അവൾ, ആ കൈകേയി മറ്റാരെയാണു ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കുക?

Verse 23

ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥२३॥

രാഘവന്റെ ശ്രേഷ്ഠരാണിമാർ കണ്ണീരാൽ മൂടപ്പെട്ടും മഹാദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയിയും, ആനന്ദരഹിതരായി വ്യാകുലതയിൽ പുളഞ്ഞുകിടന്നു.

Verse 24

निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥२४॥

മഹാത്മാവായ രാജാവില്ലാതെ അയോധ്യാപുരി ഇനി പ്രകാശിച്ചില്ല—ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ, ഭർത്താവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സ്ത്രീപോലെ.

Verse 25

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥२५॥

കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ ജനങ്ങളും ‘അയ്യോ, അയ്യോ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ത്രീകളും, ശൂന്യമായ ചത്വരങ്ങളും വീഥികളും വീടുകളും നിറഞ്ഞതോടെ—നഗരം മുൻപുപോലെ ശോഭിച്ചില്ല.

Verse 26

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥२६॥

ശോകത്താൽ നരാധിപൻ ത്രിദിവത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ രാജമഹിഷിമാർ വീണുകിടന്നു; അപ്പോൾ സൂര്യൻ പെട്ടെന്ന് തന്റെ ഗതി നിർത്തിയതുപോലെ അസ്തമിച്ചു, ഇരുട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്ക് അനുകൂലമായ രാത്രി സഹസാ എത്തിനിന്നു.

Verse 27

ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥२७॥

പുത്രൻ ഇല്ലാത്തതിനാൽ കൂടിയ സുഹൃത്തുകൾ മഹീപതിയുടെ ചിതാഗ്നി കൊളുത്താൻ സമ്മതിച്ചില്ല; അതിനാൽ ആലോചിച്ച്, അപ്രതീക്ഷിതാവസ്ഥയിലെത്തിയ രാജാവിനെ ആ ശയ്യയിൽ കിടത്തിവെച്ചു.

Verse 28

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥२८॥

മഹാത്മാവായ രാജാവില്ലാതെ നഗരം തന്റെ കാന്തി നഷ്ടപ്പെട്ടു—സൂര്യനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, നക്ഷത്രസംഘം വിട്ടുപോയ രാത്രിപോലെ; അതിന്റെ വഴികളും ചത്വരങ്ങളും ശ്വാസം മുട്ടിക്കുന്ന കരച്ചിലാൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 29

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥२९॥

അപ്പോൾ നരദേവസമനായ രാജാവ് നശിച്ച ശേഷം നഗരത്തിൽ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടംകൂട്ടമായി ചേർന്ന് ഭരതന്റെ മാതാവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി; ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതരായ അവർക്ക് ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല.