Sarga 60

Verse 1

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।

അപ്പോൾ കൗസല്യാ ഭൂതബാധിതയായതുപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറച്ച്, ഭൂമിയിൽ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ കിടന്ന്, സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 2

नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।

എന്നെ അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോകൂ—കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ എവിടെയുണ്ടോ, സീത എവിടെയുണ്ടോ, ലക്ഷ്മണൻ എവിടെയുണ്ടോ; അവരില്ലാതെ ഇവിടെ ഒരു ക്ഷണം പോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് മനസ്സില്ല.

Verse 3

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।

രഥം ഉടൻ തിരിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക. ഞാൻ അവരെ പിന്തുടരാതെ ഇരുന്നാൽ, ഞാൻ യമലോകമായ മരണധാമത്തിലേക്കു പോകും.

Verse 4

बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।

കണ്ണീരിന്റെ പ്രളയത്തിൽ കണ്ഠം മുട്ടി വാക്കുകൾ മുടങ്ങുമ്പോഴും, സൂതൻ കൈകൂപ്പി ദേവിയായ രാജ്ഞിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 5

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।

ശോകവും മോഹവും, ദുഃഖജന്യമായ വ്യാകുലതയും ഉപേക്ഷിക്കൂ; മനസ്സിലെ സന്താപം തള്ളിക്കളയൂ. രാഘവൻ വനത്തിൽ കഷ്ടങ്ങളെ അവഗണിച്ച് വസിക്കും.

Verse 6

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।

ലക്ഷ്മണനും—ഇന്ദ്രിയജയം നേടിയ ധർമ്മജ്ഞൻ—വനത്തിൽ രാമന്റെ പാദസേവ ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി പരലോകത്തിനായുള്ള പുണ്യം സമ്പാദിക്കുന്നു.

Verse 7

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।

ഏകാന്തവനത്തിലുപോലും സീത അവിടെ വാസം പ്രാപിച്ച് സ്വന്തം വീട്ടിലിരിക്കുന്നതുപോലെ കഴിയുന്നു; മനസ്സ് മുഴുവനും രാമനിൽ നിക്ഷേപിച്ചതിനാൽ അവൾ നിർഭയവും നിർചിന്തയും ആകുന്നു।

Verse 8

नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।

അവളിൽ ദൈന്യത്തിന്റെ അതിസൂക്ഷ്മമായ അടയാളം പോലും എനിക്ക് കാണാനാകുന്നില്ല; വൈദേഹി എനിക്കു വീട്ടിൽ നിന്നകന്നുള്ള വാസത്തിന് മുമ്പേ പരിചിതയായവളെന്നപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 9

नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।

മുമ്പ് നഗരോപവനങ്ങളിൽ പോയി അവൾ എങ്ങനെ ആനന്ദിച്ചിരുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നേ സീത ഇപ്പോൾ നിർജനമായ വനങ്ങളിലും സന്തോഷത്തോടെ രമിക്കുന്നു.

Verse 10

बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।

ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖകാന്തിയുള്ള സീതാദേവി കുഞ്ഞുപോലെ സന്തോഷിക്കുന്നു; രാമനിൽ തന്നെയാണവളുടെ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ആശ്രിതം, ഏകാന്ത വനത്തിലും പതിവ്രതയായി ആനന്ദത്തോടെ വസിക്കുന്നു.

Verse 11

तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।

കാരണം അവളുടെ ഹൃദയം രാമനിൽ തന്നെ നിശ്ചലമായി പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവളുടെ ജീവനും അവനിൽ ആശ്രിതം. രാമനില്ലാതെ അവൾക്കു അയോധ്യ പോലും വനമായിത്തോന്നും.

Verse 12

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।

വൈദേഹി ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും, നദികളുടെ ഒഴുക്കും, പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും കണ്ടു വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു; രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ ചോദിച്ചറിഞ്ഞ് ജാനകി അവയെല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്നു—അയോധ്യയിൽ നിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെയായി, വിനോദവനത്തിൽ പാർക്കുന്നവളെപ്പോലെ.

Verse 13

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।

വൈദേഹി ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും, നദികളുടെ ഒഴുക്കും, പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും കണ്ടു വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു; രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ ചോദിച്ചറിഞ്ഞ് ജാനകി അവയെല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്നു—അയോധ്യയിൽ നിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെയായി, വിനോദവനത്തിൽ പാർക്കുന്നവളെപ്പോലെ.

Verse 14

इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।

എനിക്ക് ഇത്രമാത്രം മാത്രമേ ഓർമ്മയുള്ളൂ—അവൾ പെട്ടെന്ന് കൈകേയിയെ സംബന്ധിച്ച് ചില വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു; എന്നാൽ ആ വാക്കുകൾ ഇപ്പോൾ എനിക്ക് മനസ്സിലേക്കു വരുന്നില്ല.

Verse 15

ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।

അശ്രദ്ധയിൽ നിന്നുയർന്ന ആ വാക്കുകളെ അവഗണിച്ച്, സാരഥി ദേവിയോട് ആശ്വാസവും ആനന്ദവും പകരുന്ന മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 16

अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।

വഴിയുടെ ക്ഷീണം, കാറ്റിന്റെ വേഗം, യാത്രയുടെ തിരക്ക്, സൂര്യന്റെ ചൂട്—ഇവയൊന്നും വൈദേഹിയുടെ ചന്ദ്രകിരണസദൃശമായ പ്രഭയെ കുറയ്ക്കുന്നില്ല.

Verse 17

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।

ശതപത്രകമലത്തെപ്പോലെയും പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെയും പ്രകാശിക്കുന്ന, ആ ദാനശീലമായ വൈദേഹിയുടെ മുഖം ഒരിക്കലും വിറയ്ക്കുകയോ മങ്ങുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.

Verse 18

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।

അലക്തരസത്തിന്റെ ചുവപ്പ് ഇനി പുരട്ടിയിട്ടില്ലെങ്കിലും, ഇന്നും അവളുടെ പാദയുഗളം അലക്തം കൊണ്ടു ചുവന്നതുപോലെ, താമരമൊട്ടുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 19

नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।

ഇപ്പോഴും വൈദേഹി—അവനോടുള്ള പ്രേമത്താൽ ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്—നൂപുരങ്ങളുടെ മൃദുല നാദം മുഴങ്ങെ, കളിയിലേർപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ സൗമ്യലാവണ്യത്തോടെ നടന്നു പോകുന്നു.

Verse 20

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।

വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും ആനയെയോ സിംഹത്തെയോ കടുവയെയോ കണ്ടാലും അവൾ ഭയപ്പെടുന്നില്ല—ശ്രീരാമന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ।

Verse 21

न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।

അവർ കരുണാർഹരല്ല; നിങ്ങളും കരുണാർഹനല്ല, രാജാവും അല്ല. കാരണം ഈ ധർമ്മാചരണകഥ ലോകത്തിൽ ശാശ്വതമായി സ്ഥാപിതമാകും।

Verse 22

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।

ശോകം തള്ളിമാറ്റി, മനസ്സ് ശാന്തസന്തോഷത്തോടെ, മഹർഷിമാർ നിശ്ചയിച്ച പഥത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊണ്ട്, വനത്തിൽ ആനന്ദിച്ച് വന്യഫലങ്ങൾ ആഹാരമാക്കി, അവർ പിതാവിന്റെ ശുഭപ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു।

Verse 23

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।

എങ്കിലും യുക്തമായി സംസാരിച്ച സാരഥി തടഞ്ഞിട്ടും, പുത്രശോകം കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച രാജ്ഞിദേവി ‘പ്രിയേ!’ ‘പുത്രാ!’ ‘ഹേ രാഘവാ!’ എന്നു വിളിച്ചുകരയുന്നത് നിർത്തിയില്ല।