Adhyaya 25

Verse 1

भीष्म उवाच । उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഉപവാസം ചെയ്യാൻ അശക്തനായവൻ, എങ്കിലും അതേ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—അഭ്യാസക്കുറവോ രോഗമോ കാരണം—ഏത് ഇഷ്ടവ്രതമാണ് നിർദ്ദേശിക്കേണ്ടത്?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते । यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഉപവാസത്തിൽ അശക്തരായവർക്ക് രാത്രിഭോജനം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഏത് വ്രതത്തിൽ ഇത് വിധിയായിട്ടുണ്ടോ, ആ മഹാവ്രതം ഇവിടെ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 3

आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् । येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते

‘ആദിത്യശയനം’ എന്ന വ്രതവും ശങ്കരന്റെ യഥാവിധി അർച്ചനയും—ഏത് ഏത് നക്ഷത്രയോഗങ്ങളിൽ ചെയ്യണമെന്ന് പുരാണജ്ഞർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 4

यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत् । सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी

ഹസ്ത നക്ഷത്രയുക്തമായ സപ്തമി തിഥിയിൽ ഞായറാഴ്ച വരികയും അതേ സമയം സൂര്യന്റെ സംക്രാന്തിയും സംഭവിക്കയും ചെയ്താൽ, ആ തിഥി ‘സാർവകാമികീ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; അത് സർവ്വകാമഫലപ്രദമാണ്.

Verse 5

उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः । सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः

ഉമാ-മഹേശ്വരരുടെ പ്രതിമയെ സൂര്യനാമങ്ങളാൽ അർച്ചിക്കണം; കാരണം അങ്ങനെ ചെയ്താൽ സൂര്യപ്രതിമയും ശിവലിംഗവും—ഇരണ്ടും ഒരുമിച്ച് പൂജിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 6

उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते । यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्

ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ! ഉമാപതി (ശിവൻ)യും രവി (സൂര്യൻ)യും തമ്മിൽ എവിടെയും ഭേദം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിനാൽ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ ഭാനുവിനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം.

Verse 7

हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं । स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्

ഹസ്തത്തിൽ സൂര്യനു നമസ്കാരം; പാദങ്ങളിൽ അർക്കനു പൂജ. ചിത്രാ നക്ഷത്രത്തിൽ ഗുൽഫ (കണങ്കാൽ) പ്രദേശം ആരാധിക്കണം; സ്വാതിയിൽ ജംഘകൾ—അവിടെ പുരുഷോത്തമനു നമഃ. വിശാഖയിൽ ധാത്രിനു നമോ, മുട്ടുകളുടെ പ്രദേശവും പൂജിക്കണം.

Verse 8

तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः । ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले

അനുരാധകളിൽ പൂജ്യനായ ദേവനു നമസ്കാരം; സഹസ്രഭാനു സൂര്യന്റെ രുദ്രദ്വയത്തിനും നമഃ. ജ്യേഷ്ഠയിൽ അനംഗനു നമോ; ഗുഹ്യ (രഹസ്യ ദേവത)യ്ക്ക് പ്രണാമം; ഇന്ദ്രനും ഭീമനും നമഃ—കടി പ്രദേശവും മൂലസ്ഥാനവും കൂടി പൂജിക്കണം.

Verse 9

पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय । तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

പൂർവാഷാഢ–ഉത്തരാഷാഢ സംധിക്കാലത്ത് നാഭിയെ ആരാധിക്കണം—ഏഴു അശ്വങ്ങളുള്ള ത്വഷ്ടൃദേവനു നമസ്കാരം. ശ്രവണ നക്ഷത്രത്തിൽ ചെവികളെ, തുടർന്ന് ഉദരത്തെ; ധനിഷ്ഠയിൽ പൃഷ്ഠത്തെ ആരാധിക്കണം—തീക്ഷ്ണകിരണനായ വികർത്തന (സൂര്യൻ)നു നമസ്കാരം.

Verse 10

वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम् । पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ

അന്ധകാരം നശിപ്പിക്കുന്നതിനായി വക്ഷസ്ഥലം ആരാധിക്കണം, പ്രത്യേകിച്ച് ജലാധിപൻ (വരുണൻ) സംബന്ധമായ തിഥി/പക്ഷത്തിൽ. അതുപോലെ പൂർവ–ഉത്തര ഭാദ്രപദ രണ്ടിലും, ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും, മുൻഭുജങ്ങളും ഉത്തമ ഭുജങ്ങളും ചണ്ഡകിരണനായ സൂര്യനു പൂജ്യം.

Verse 11

साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु । नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय

ഹേ രാജാവേ! രേവതി നക്ഷത്രത്തിൽ സാമങ്ങളുടെ അധീശ്വരന്റെ ഇരുകൈകളും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം. അതുപോലെ അശ്വിനിയിൽ നഖങ്ങളെ ആരാധിക്കണം. ഏഴ് അശ്വങ്ങളുടെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവനു നമസ്കാരം.

Verse 12

कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम् । ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु

ഭരണീ നക്ഷത്രത്തിൽ കഠോര തേജസ്സുള്ള ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) എന്ന നിലയിൽ കണ്ഠത്തെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം. കൂടാതെ ഗ്രീവാഗ്നി-പക്ഷത്തിലും ധര-സമ്പുട പ്രദേശത്തിലും, ഹേ ഭാരതാ, രോഹിണീ നക്ഷത്രത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം.

Verse 13

मृगेर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते । नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभि पूज्या च पुनर्वसौ च

ഹേ പുരാരീ! മൃഗകാലത്ത് നാവിനെ ആരാധിക്കണം; രൗദ്രകാലത്ത് പല്ലുകളെ—ഹരിക്കു നമസ്കാരം. “നമഃ സവിത്രേ” മന്ത്രത്തോടെ ശങ്കരന്റെ നാസികയും ആരാധിക്കണം; പുനർവസു നക്ഷത്രത്തിലും അതുപോലെ.

Verse 14

ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येलकान्वेदशरीरधारिणे । सार्पे च मौलिविबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ

പുഷ്യ നക്ഷത്രത്തിൽ പദ്മവല്ലഭൻ (ലക്ഷ്മീപതി) പ്രിയമായ ലലാടവും, വേദങ്ങളെ ദേഹരൂപമായി ധരിക്കുന്ന പ്രഭുവിന്റെ കടിയും പൂജിക്കണം. സാർപ നക്ഷത്രത്തിൽ ദേവപ്രിയമായ മൗലിയും, മഘയിൽ കർണ്ണദ്വയവും—ഇവയെല്ലാം പൂജനീയമാണ്.

Verse 15

पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः । अथोत्तराफाल्गुनि भे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये

പൂർവാഷാഢയിൽ ‘ഗോ-ബ്രാഹ്മണ-നന്ദന’ എന്നു വിളിച്ച് ശംഭുവിന്റെ അതിപ്രിയമായ നേത്രദ്വയം പൂജിക്കണം. തുടർന്ന് ഉത്തരാഫൽഗുനിയിൽ ‘വിശ്വേശ്വര’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഭ്രൂദ്വയം വന്ദിക്കണം—ഇവ പൂജനീയമാണ്.

Verse 16

नमोस्तु पाशांकुशपद्मशूल कपालसर्पेन्दुधनुर्धराय । गयासुरानङ्गपुरांधकादि विनाशमूलाय नमः शिवाय

പാശം, അങ്കുശം, പദ്മം, ശൂലം, കപാലം, സർപ്പം, ചന്ദ്രൻ, ധനുസ്സ് എന്നിവ ധരിക്കുന്ന ശിവനു നമസ്കാരം. ഗയാസുരൻ, അനംഗപുരം, അന്ധകാദികൾ എന്നിവയുടെ വിനാശത്തിന്റെ മൂലകാരണമാകുന്ന ശിവനു പുനഃപുനഃ നമഃ.

Verse 17

इत्यादिकांगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोभिपूज्यम् । अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्

ഇങ്ങനെ വിവിധ അംഗങ്ങൾ പൂജിച്ച ശേഷം ‘വിശ്വേശ്വരായ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശിരസ്സ് നമിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്യണം. ഇവിടെ കൂടി എണ്ണയില്ലാത്ത, മാംസമില്ലാത്ത, ക്ഷാര/അധിക ഉപ്പില്ലാത്ത ആഹാരം—മുമ്പ് നൈവേദ്യമായി അർപ്പിച്ചതിന്റെ ശേഷമേ ഭുജിക്കണം.

Verse 18

इत्येवं नृप नक्तानि कृत्वा दद्यात्पुनर्वसौ । शालेयतंडुलप्रस्थमौदुंबरमथो घृतम्

ഹേ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ നക്തവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് പുനർവസു ദിനത്തിൽ ദാനം നൽകണം—ശ്രേഷ്ഠമായ ശാലി അരിയുടെ ഒരു പ്രസ്ഥ അളവ്, ഉദുംബര അർപ്പണം, കൂടാതെ ഘൃതം.

Verse 19

संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् । सप्तमे वस्त्रयुग्मं तु पारणे त्वधिकं भवेत्

അത് പാത്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് സ്വർണ്ണസഹിതം യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണന് സമർപ്പിക്കണം. ഏഴാം ദിവസം വസ്ത്രയുഗ്മം ദാനം ചെയ്യണം; പാരണ—വ്രതസമാപ്തിക്കാലത്ത്—അതിലും അധികം ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 20

चतुर्दशे तु संप्राप्ते पारणे भारतादिके । ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

ചതുര്ദശി തിഥി എത്തിയാൽ—പാരണ സമയത്ത്, ഭാരതാദി വിധിപ്രകാരം—ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണനെ ശർക്കര, പാൽ, നെയ്യ് മുതലായവകൊണ്ട് ഭോജനിപ്പിക്കണം.

Verse 21

कृत्वा च कांचनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् । शुद्धमष्टांगुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्

പിന്നീട് എട്ട് ദളങ്ങളും കർണികയും ഉള്ള ശുദ്ധ സ്വർണ്ണപദ്മം നിർമ്മിക്കണം—എട്ട് അങ്കുല അളവുള്ളത്—പദ്മരാഗ (റൂബി) ദളങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചത്.

Verse 22

शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रंथिवर्जिताम् । सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम्

പിന്നീട് സുലക്ഷണമുള്ള ശയ്യ ഒരുക്കണം—അസമമായ കുരുക്കുകളും കട്ടകളും ഇല്ലാത്തത്; തലയണകളും വിതാനവും (കാനോപി) സഹിതം, സ്വന്തം വിരിപ്പും മൂടികളും കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടത്.

Verse 23

पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः । भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः

പാദുക-ഉപാനഹം (ചപ്പൽ-ചെരുപ്പ്), ഛത്രം, ചാമരം, ആസനം, ദർപ്പണം എന്നിവയോടൊപ്പം; ആഭരണങ്ങളോടുകൂടി—ഫലങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അനുലേപനം (സുഗന്ധലേപം) എന്നിവയും ചേർത്ത് സമർപ്പിക്കണം.

Verse 24

तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम् । कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्

അവിടെ ആ പദ്മം സ്ഥാപിച്ച് അലങ്കരിച്ച്, ഗുണസമ്പന്നയായ കപിലാ ധേനുവിനെ—വസ്ത്രസഹിതയായി, അതിശയ ശീലവതിയായി, ക്ഷീരസമൃദ്ധയായി—സജ്ജമാക്കി।

Verse 25

रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् । दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्

വെള്ളി കുളമ്പുകളുള്ളതും സ്വർണ്ണ കൊമ്പുകളുള്ളതും കിടാവോടുകൂടിയതും കാംസ്യ ദോഹനപാത്രമുള്ളതുമായ ആ ധേനുവിനെ യഥാമന്ത്രം ദാനം ചെയ്യണം; മുൻപകൽ അതിക്രമിക്കരുത്।

Verse 26

यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा । कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः

ഹേ ആദിത്യാ! നിന്റെ ശയനസ്ഥാനം എപ്പോഴും ശൂന്യമാകാത്തതുപോലെ, എന്റെ സമൃദ്ധികളും ഒരിക്കലും കുറയാതെ—കാന്തി, ധൃതി, ശ്രീ, പുഷ്ടി എന്നിവയോടെ—വർധിക്കട്ടെ।

Verse 27

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्

ഹേ അനഘാ! ദേവന്മാർ നിനക്കു പുറമെ മറ്റാരെയും അതിലധികം ശ്രേയസ്കരനായി അറിയാത്തതുപോലെ, എന്നെയും ദുഃഖഭരിതമായ സംസാരസാഗരത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി ഉയർത്തി രക്ഷിക്കേണമേ।

Verse 28

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत् । शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्

അതിനുശേഷം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു വിട വാങ്ങണം; പിന്നെ ശയ്യ, പശു മുതലായ എല്ലാം ദ്വിജന്റെ (ബ്രാഹ്മണന്റെ) ഭവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം।

Verse 29

नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः । गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते

ഇന്ദുമൗലി ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഈ വ്രതം ദുഷ്ചരിത്രനോടോ ദംഭിയോടോ വെളിപ്പെടുത്തരുത്. ഗാവ്, ബ്രാഹ്മണൻ, ദേവൻ, ഋഷി, സത്കർമ്മയോഗി എന്നിവരെ അതിയായി നിന്ദിക്കുന്നവനോടും ഇത് പറയരുത്.

Verse 30

भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च । इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति

ഈ ഗൂഢമായ, ശിവമയമായ ഉപദേശം ഭക്തനും ഇന്ദ്രിയസംയമമുള്ളവനും മാത്രമേ പറയേണ്ടത്; പറഞ്ഞാൽ അത് ആനന്ദവും മംഗളവും നൽകും. വേദജ്ഞർ പറയുന്നു: മഹാപാതകികളുടേയും പാപം ഇതാൽ ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 31

न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां । नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या

ഭക്തിയോടെ ആചരിക്കുന്ന സ്ത്രീയുണ്ടെങ്കിൽ, അവളുടെ ഭർത്താവ് ബന്ധുക്കളിലും പുത്രന്മാരിലും ധനത്തിലും നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല; ഭാര്യകൾക്ക് ആനന്ദകാരകനായി ദേവസമമായ സൗഭാഗ്യം പ്രാപിക്കും. അവൻ രോഗത്തിലും ദുഃഖത്തിലും മോഹത്തിലും പതിക്കുകയില്ല.

Verse 32

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण । यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र

ഈ സ്തോത്രം/കീർത്തനം വസിഷ്ഠൻ, പുരാർജുനൻ, കുബേരൻ, പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നിവർ രചിച്ചതാണ്. ഇതിന്റെ കീർത്തനം മാത്രം ചെയ്താലും സർവ്വപാപങ്ങളും നശിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 33

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात् । अपि नरकगतान्पितॄनशेषानपि दिवमानयतीह यः करोति

ഇങ്ങനെ പാരായണം ചെയ്യുന്നവനോ കേൾക്കുന്നവനോ പുരുഹൂതൻ (ഇന്ദ്രൻ) പ്രിയനാകുന്നു. ഇവിടെ ‘രവി-ശയന’ വിധി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, നരകത്തിൽ പതിച്ച തന്റെ എല്ലാ പിതൃപുരുഷന്മാരെയും പോലും സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

Verse 34

अश्वत्थं च वटं चैवोदुंबरं वृक्षमेव च । नंदीशं जंबुवृक्षं च बिल्वं प्राहुर्महर्षयः

മഹർഷിമാർ ഈ വൃക്ഷങ്ങളെ പവിത്രങ്ങളെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു—അശ്വത്ഥം (അരയാൽ), വടം (ആൽ), ഉദുംബരം, നന്ദീശം, ജംബു, ബില്വം।

Verse 35

मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथ क्रमात् । एकैकं दंतधवनं वृक्षेष्वेतेषु कारयेत्

മാർഗശീർഷമാസം മുതൽ ആരംഭിച്ച്, ക്രമമായി രണ്ട് രണ്ട് മാസങ്ങളായി, ഈ വൃക്ഷങ്ങളിൽ ഓരോന്നിൽ നിന്നുമൊന്ന് വീതം ദന്തധാവനം (ദാതുന്‍) ചെയ്യണം।

Verse 36

दद्यात्समाप्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम् । द्विजानामुदकुंभांश्च पंचरत्नसमन्वितान्

കർമ്മം സമാപിച്ചാൽ ദധ്യന്നം (തൈര്-അന്നം), വിതാനം, ധ്വജം, ചാമരം എന്നിവ ദാനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ ദ്വിജന്മാർക്ക് പഞ്ചരത്നസമന്വിത ജലകുംഭങ്ങളും നൽകണം।

Verse 37

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषानवाप्नुयात्

ധനകാര്യത്തിൽ വഞ്ചന ചെയ്യരുത്; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദോഷങ്ങൾ (പാപങ്ങൾ) ലഭിക്കും।