ഈ അധ്യായത്തിൽ വസു മോഹിനിയോട് അവിമുക്ത/കാശി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറും മദ്ധ്യഭാഗവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന തീർത്ഥങ്ങളെ—പേരുള്ള ലിംഗങ്ങൾ, കുളങ്ങൾ, കർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ—ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു. സാഗരൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ചതുര്മുഖ ലിംഗവും ഭദ്രദേഹ സരോവരവും മഹിമയോടെ പറയുന്നു; അവിടെ സ്നാനം സഹസ്ര ഗോദാനഫലത്തോട് തുല്യമെന്നും തീർത്ഥസ്നാനത്തിൽ പുണ്യവർദ്ധനയുണ്ടെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കൃത്തിവാസേശ്വരന്റെ സ്ഥാനം, ആവർത്തിച്ച ദർശനത്തിൽ താരകജ്ഞാനം ലഭിക്കുക, യുഗാനുസാരം നാമഭേദം (ത്ര്യമ്പക, കൃത്തിവാസ, മഹേശ്വര, ഹസ്തിപാലേശ്വര) എന്നിവ വഴി ശിവന്റെ ശാശ്വതത തെളിയിക്കുന്നു. മാസാനുസൃത ചതുര്ദശീ പൂജാവിധാനം വ്യത്യസ്ത ദിവ്യലോകഫലങ്ങൾ പറഞ്ഞ് അവസാനം ശിവലോകപ്രാപ്തിയിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അവിമുക്തത്തിന്റെ അന്തർപരിസരങ്ങളിൽ ഘണ്ടാകർണി കുളം, ദണ്ഡഖാതത്തിലെ തർപ്പണത്തിലൂടെ പിതൃഉദ്ധാരം, പിണ്ഡദാനത്തിലൂടെ പിശാചമോചനം, ലലിതാപൂജയും ജാഗരണവും, മണികർണി/മണികർണികേശ്വര-ഗംഗേശ്വര മഹിമയും വരുന്നു. അവസാനം രാക്ഷസകഥയും കോഴിനിമിത്തവും കൊണ്ട് ‘അവിമുക്തതാര’യും ‘വിമുക്ത’യും എന്ന നാമകഥ പറഞ്ഞ്, അവിമുക്തത്തിൽ ദീക്ഷയും ശരണവും നേടി ദർശനം-സ്നാനം-സന്ധ്യ ചെയ്താൽ പുനർജന്മം തടഞ്ഞ് തത്സമയം കൈവല്യം ലഭിക്കും എന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Verse 1
वसुरुवाच । वायव्ये तु दिशो भागे तस्य पीठस्य सुंदरि । लिंगं प्रस्थापितं तत्र सगरेण चतुर्मुखम् ॥ १ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ സുന്ദരീ! ആ പുണ്യപീഠത്തിന്റെ വായവ്യ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) ഭാഗത്ത് സഗരൻ അവിടെ ചതുര്മുഖ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
Verse 2
सागराद्वायुकोणे तु भद्रदेहं सरः स्मृतम् । गवां क्षीरेण संजातं सर्वपातकनाशनम् ॥ २ ॥
സമുദ്രത്തിന്റെ വായവ്യ കോണിൽ ‘ഭദ്രദേഹ’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സരോവരം ഉണ്ട്. അത് പശുക്കളുടെ പാലിൽ നിന്നു ജനിച്ചതെന്നും, സർവ്വപാപനാശിനിയെന്നും പറയുന്നു.
Verse 3
कपिलानां सहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलं । तत्फलम् लभते मर्त्यः स्नानमात्रेण मोहिनि ॥ ३ ॥
ഹേ മോഹിനീ! ആയിരം കപില (ചുവപ്പുനിറമുള്ള) പശുക്കളെ വിധിപൂർവ്വം ദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലം, മനുഷ്യൻ വെറും സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ നേടുന്നു.
Verse 4
पूर्वाभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् । तदा पुण्यतमः कालोह्यश्वमेधफलप्रदः ॥ ४ ॥
പൗർണമാസി തിഥി പൂർവാഭാദ്രപദാ നക്ഷത്രയുക്തമായാൽ, ആ കാലം അത്യന്തം പുണ്യതമമാകുന്നു; അശ്വമേധയാഗഫലം നൽകുന്നതുമാണ്.
Verse 5
यत्र सा दृश्यते देवी विख्याता भीष्मचंडिका । श्मशाने तां समभ्यर्च्य न नरो दुर्गतिं व्रजेत् ॥ ५ ॥
എവിടെ ആ ദേവി ‘ഭീഷ്മചണ്ഡിക’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി ദർശനം നൽകുന്നുവോ, ആ ശ്മശാനത്തിൽ അവളെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ദുര്ഗതിയിലേക്കു വീഴുകയില്ല.
Verse 6
अंतकेश्वरपूर्वेण दक्षे सर्वेश्वरस्य च । मातलीश्वरसौम्ये तु कृत्तिवासेश्वरः स्मृतः ॥ ६ ॥
അന്തകേശ്വരന്റെ കിഴക്കിലും സർവേശ്വരന്റെ തെക്കിലും; കൂടാതെ മാതലീശ്വരന്റെ വടക്കിലും കൃത്തിവാസേശ്വരൻ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 7
कृत्तिवासेश्वरं दृष्ट्वा तं संपूज्य परां गतिम् । एकेन जन्मना देवि कृत्तिवासे तु लभ्यते । पूर्वजन्मकृतं पापं तपसापि न शुद्ध्यति ॥ ७ ॥
ഹേ ദേവീ! കൃത്തിവാസേശ്വരനെ ദർശിച്ച് അവനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചാൽ പരമഗതി ലഭിക്കുന്നു. കൃത്തിവാസത്തിൽ ഒരു ജന്മത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ആ സിദ്ധി ലഭിക്കും; മുൻജന്മപാപം തപസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം ശുദ്ധമാകുകയില്ല.
Verse 8
तत्क्षणान्नश्यते पापं तस्य लिंगस्य दर्शनात् । कृते तु त्र्यंबकं पूर्वं त्रेतायां कृत्तिवाससम् ॥ ८ ॥
ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ അതിക്ഷണത്തിൽ പാപം നശിക്കുന്നു. കൃതയുഗത്തിൽ ആദ്യം ‘ത്ര്യമ്പക’ എന്നും, ത്രേതായുഗത്തിൽ ‘കൃത്തിവാസസ’ എന്നും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 9
महेश्वरं तु देवस्य द्वापरे नाम गीयते । हस्तिपालेश्वरं नाम कलौ सिद्धैस्तु गीयते ॥ ९ ॥
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ദേവന്റെ നാമം ‘മഹേശ്വര’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ സിദ്ധന്മാർ അവനെ ‘ഹസ്തിപാലേശ്വര’ എന്നു കീർത്തിക്കുന്നു.
Verse 10
कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः । यदीहेत्तारकं ज्ञानं शाश्वतं चामृतप्रदम् ॥ १० ॥
കൃത്തിവാസേശ്വര ദേവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദർശിക്കണം; കാരണം ഇവിടെ (ആ ദർശനത്താൽ) ശാശ്വതവും അമൃതപ്രദവും ആയ താരകജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 11
दर्शनाद्देवदेवस्य ब्रह्महापि प्रमुच्यते । स्पर्शने पूजने चैव सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ ११ ॥
ദേവദേവനെ വെറും ദർശനം ചെയ്താൽ പോലും ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപിയും പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. അവനെ സ്പർശിച്ച് പൂജിച്ചാൽ സർവ്വയജ്ഞഫലം ലഭിക്കും.
Verse 12
श्रद्धया परया देवं येऽर्चयंति सनातनम् । फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः ॥ १२ ॥
പരമശ്രദ്ധയോടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ഫാൽഗുണമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ സനാതനദേവനെ അർച്ചിക്കുന്നവർ—
Verse 13
पुष्पैः फलैस्तथा पत्रैर्भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा । क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा ॥ १३ ॥
പുഷ്പങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, ഇലകൾ, വിവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ; കൂടാതെ ക്ഷീരം, മധു, ജലം, ഘൃതം എന്നിവയോടുകൂടി (വിധിപ്രകാരം) സമർപ്പിക്കണം.
Verse 14
तर्पयंति परं लिंगमर्चयंति शुभं शिवम् । डुंडुकारनमस्कारैर्नृत्यगीतैस्तथैव च ॥ १४ ॥
അവർ പരമ ലിംഗത്തിന് തർപ്പണം അർപ്പിച്ച്, ശുഭനായ ശിവനെ അർച്ചിക്കുന്നു; കൂടാതെ മുഴങ്ങുന്ന ഘോഷങ്ങൾ, നമസ്കാരങ്ങൾ, നൃത്തവും ഗീതവുംകൊണ്ടും സേവിക്കുന്നു.
Verse 15
मुखवाद्यैरनेकैश्च स्तोत्रैर्मंत्रैस्तथैव च । उपोष्य रजनीमेकां भक्त्या परमया हरम् ॥ १५ ॥
അനേകം തരത്തിലുള്ള മുഖവാദ്യങ്ങളോടും, സ്തോത്ര-മന്ത്രങ്ങളോടും കൂടി; ഒരു രാത്രി ഉപവസിച്ച് പരമഭക്തിയോടെ ഹരിയെ ഭജിച്ച് പൂജിക്കണം.
Verse 16
ते यांति परमं स्थानं पूजयित्वा च मोहिनि । भूतायां चैत्रमासस्य योऽर्चयेत्परमेश्वरम् ॥ १६ ॥
ഹേ മോഹിനീ, ചൈത്രമാസത്തിലെ ഭൂതായാ തിഥിയിൽ ആരെങ്കിലും പരമേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു പൂജിച്ചാൽ, അവൻ പൂജാഫലത്തോടെ പരമസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 17
स च वित्तेश्वरं प्राप्य क्रीडते यक्षराडिव । वैशाखस्य चतुर्द्दश्यां योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १७ ॥
വൈശാഖമാസത്തിലെ ചതുര്ദശിയിൽ নিয়മത്തോടെ ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ ധനാധിപനായ കുബേരനെ പ്രാപിച്ച് യക്ഷരാജനെപ്പോലെ ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 18
वैशाखलोकमासाद्य तस्यैवानुचरो भवेत् । ज्येष्ठमासे चतुर्दश्यां योऽर्चयेच्छ्रद्धया हरम् ॥ १८ ॥
ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിലെ ചതുര്ദശിയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ഹരിയെ ആരാധിക്കുന്നവൻ വൈശാഖലോകത്തെ പ്രാപിച്ച് അവന്റെ തന്നെ അനുചരനാകുന്നു।
Verse 19
स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूत संप्लवम् । चतुर्द्दश्यां शुचौ भद्रे योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ॥ १९ ॥
ഹേ ഭദ്രേ, ശുചിത്വത്തോടും নিয়മത്തോടും കൂടി ചതുര്ദശിയിൽ ശിവനെ പൂജിക്കുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ച് ഭൂതസമ്പ്ലവമായ മഹാപ്രളയം വരെയും അവിടെ വസിക്കുന്നു।
Verse 20
सूर्यलोकं समासाद्य क्रीडते यावदीप्सितम् । श्रावणस्य चतुर्द्दश्यां कामलिंगं समुत्थितम् ॥ २० ॥
ശ്രാവണമാസത്തിലെ ചതുര്ദശിയിൽ ഉദ്ഭവിച്ച കാമലിംഗത്തെ പൂജിച്ചവൻ സൂര്യലോകം പ്രാപിച്ച് ഇഷ്ടമുള്ളത്ര കാലം അവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 21
ददाति वारुणं लोकं क्रीडते चाप्सरोन्वितः । मासि भाद्रपदे युक्तमर्चयित्वा तु शंकरम् ॥ २१ ॥
ഭാദ്രപദ മാസത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ശങ്കരനെ ആരാധിച്ചാൽ, വരുൺലോകം പ്രാപിച്ച് അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം അവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 22
पुष्पैः फलैश्च विविधैरिंद्रस्यैति सलोकताम् । पितृपक्षे चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा यथेश्वरम् ॥ २२ ॥
പിതൃപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശി ദിനത്തിൽ വിവിധ പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ യഥാവിധി ഈശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ, ഇന്ദ്രന്റെ സലോകത (ഇന്ദ്രലോകവാസം) പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 23
प्राप्नोति पितृलोकं तु क्रीडते पूजितश्च तैः । प्रबोधमासे देवेशमर्चयित्वा महेश्वरम् ॥ २३ ॥
പ്രബോധ മാസത്തിൽ ദേവേശനായ മഹേശ്വരനെ ആരാധിച്ചാൽ, പിതൃലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; പിതൃകളാൽ പൂജിതനായി അവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 24
चंद्रलोकं समासाद्यक्रीडते यावदीप्सितम् । बहुले मार्गशीर्षस्य पूजयित्वा पिनाकिनम् ॥ २४ ॥
മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ പൗർണ്ണമിയിൽ പിനാകി (ശിവൻ)നെ പൂജിച്ചാൽ, ചന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് ഇഷ്ടമുള്ളത്ര കാലം അവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 25
विष्णुलोकमवाप्नोति क्रीडते कालमक्षयम् । अर्चयित्वा तथा पौषे स्थाणुं हृष्टेन चेतसा ॥ २५ ॥
പൗഷ മാസത്തിൽ ഹർഷിതചിത്തത്തോടെ സ്ഥാണു (ശിവൻ)നെ ആരാധിച്ചാൽ, വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിച്ച് അവിടെ അക്ഷയകാലം ക്രീഡിക്കുന്നു।
Verse 26
प्राप्नोति नैर्ऋतं स्थानं तेनैव सह मोदते । माघे समर्चयित्वा वै पुष्पमूलफलैः शुभैः ॥ २६ ॥
മാഘമാസത്തിൽ ശുഭമായ പുഷ്പം, മൂലം, ഫലം എന്നിവകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം സമർചനം ചെയ്താൽ നൈഋതസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിച്ച് അതേ ദേവശക്തിയോടൊപ്പം അവിടെ ആനന്ദിക്കുന്നു।
Verse 27
प्राप्नोति शिवलोकं तु त्यक्त्वा संसारसागरम् । कृत्तिवासेश्वरं देवमर्चयेत्तु प्रयत्नतः ॥ २७ ॥
സംസാരസാഗരം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ കൃത്തിവാസേശ്വര ദേവനെ പരിശ്രമത്തോടെ ആരാധിക്കണം।
Verse 28
अविमुक्ते वसेच्चैव यदीच्छेच्छांकरं पदम् । घंटा कर्णो ह्रदस्तत्र व्यासेशस्य तु पश्चिमे ॥ २८ ॥
ശാങ്കരപദം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവിമുക്തയിൽ തന്നെ വസിക്കണം. അവിടെ വ്യാസേശ്വരന്റെ പടിഞ്ഞാറായി ‘ഘണ്ടാകർണ’ എന്ന ഹ്രദം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 29
स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन्व्यासेशस्य च दर्शनात् । यत्र तत्र मृतो देवि वाराणस्यां मृतो भवेत् ॥ २९ ॥
ദേവീ! ആ ഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വ്യാസേശ്വരന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചാൽ, എവിടെയെങ്കിലും മരിച്ചാലും അവൻ വാരാണസിയിൽ മരിച്ചതുപോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 30
दंडखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान्पितॄन् । नरकस्थास्तु ये देवि पितृलोकं व्रजंति ते ॥ ३० ॥
ദേവീ! ദണ്ഡഖാടയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സ്വന്തം പിതൃക്കൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ, നരകത്തിൽ കഴിയുന്ന പിതൃക്കളും പിതൃലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 31
पिशाचत्वं गता देवि ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पिंडप्रदानेन देहस्योद्धरणं स्मृतम् ॥ ३१ ॥
ഹേ ദേവി, പാപകർമ്മങ്ങളാൽ പിശാചത്വത്തിലേക്ക് പതിച്ച മനുഷ്യർക്കു പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ ദേഹോദ്ധാരവും സദ്ഗതിയും ലഭിക്കും എന്നു സ്മൃതിയിൽ ഉപദേശിക്കുന്നു।
Verse 32
दर्शनात्तस्य खातस्य कृतकृत्योऽभिजायते । तत्रैव ललिता देवी वर्तते लोकशर्मदा ॥ ३२ ॥
ആ പുണ്യകുളത്തെ ദർശിച്ചാൽ മാത്രം മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു. അവിടെയേ ലോകങ്ങൾക്ക് ശാന്തിയും ക്ഷേമവും നൽകുന്ന ലലിതാദേവി വസിക്കുന്നു।
Verse 33
ये च तां पूजयिष्यंति तस्मिन्स्थाने स्थिताः स्वयम् । तेषां सा विविधान्भोगान्संप्रदास्यति मानदे ॥ ३३ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് തന്നെ പാർത്തു അവളെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക്, ഹേ മാനദേ, അവൾ വിവിധ ഭോഗങ്ങളും അനുഗ്രഹങ്ങളും പ്രസാദിക്കും।
Verse 34
जागरं ये तु तस्याश्च पुरः कुर्वंति दीपकैः । तेषां सा ह्यक्षयान् लोकान् वितरिष्यति मोहिनि ॥ ३४ ॥
അവളുടെ സന്നിധിയിൽ ദീപങ്ങൾ തെളിയിച്ച് ജാഗരണം ചെയ്യുന്നവർക്ക്, ഹേ മോഹിനീ, അവൾ നിശ്ചയമായി അക്ഷയ ലോകങ്ങൾ നൽകും।
Verse 35
आलयं ये प्रकुर्वंति भूमिं संमार्जयंति च । तेषामष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं भवेत् ॥ ३५ ॥
ആലയം (ധർമ്മശാല/ക്ഷേത്രാശ്രയം) നിർമ്മിച്ച് ഭൂമി തൂത്തുവൃത്തിയാക്കുന്നവർക്ക് എട്ടായിരം സ്വർണ്ണദാനത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യഫലം ഉണ്ടാകും।
Verse 36
तामुद्दिश्य तु यो देवि ब्राह्मणान्वेदपारगान् । भोजयिष्यति मिष्टान्नैस्तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ३६ ॥
ഹേ ദേവീ, നിന്നെ ഉദ്ദേശിച്ച് വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് മധുരവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ആഹാരം നൽകി ഭോജനം കഴിപ്പിക്കുന്നവന്റെ പുണ്യഫലം കേൾക്കുക।
Verse 37
दुर्गालोके वसेत्कल्पमिहैवागच्छते पुनः । नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्वितौ ॥ ३७ ॥
അവൻ ദുർഗാലോകത്തിൽ ഒരു കല്പകാലം വസിച്ച്, പിന്നെ വീണ്ടും ഈ ലോകത്തേക്കു വരുന്നു—പുരുഷനായാലും സ്ത്രീയായാലും—സകലഭോഗസമൃദ്ധിയോടെ।
Verse 38
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते महतां कुले । सुभगौ दर्शनीयौ च रूपयौवनगार्वितौ ॥ ३८ ॥
ധനധാന്യസമൃദ്ധിയോടെ അവർ മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിക്കുന്നു; സൗഭാഗ്യവാന്മാർ, ദർശനീയർ, രൂപയൗവനത്തിന്റെ ഗർവത്തോടെ ദീപ്തർ।
Verse 39
भवेतामीदृशौ देवि सर्वसौख्यस्य भाजनौ । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् ॥ ३९ ॥
ഹേ ദേവീ, അവർ ഇരുവരും സകലസുഖത്തിന്റെയും പാത്രങ്ങളാകട്ടെ; ദുർലഭമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ട്, അത് മിന്നലിന്റെ പിളർച്ചപോലെ അസ്ഥിരമാണ്।
Verse 40
येन सा ललिता दृष्टा तस्य जन्मभयं कुतः । पृथ्वीप्रदक्षिणां कृत्वा यत्फलं लभते नरः ॥ ४० ॥
ആ ലലിതയെ ദർശിച്ചവന് ജന്മഭയം എവിടെ? സർവ്വ ഭൂമിയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ നേടുന്ന ഫലം, അതേ ഫലം ഈ ദർശനത്തിലൂടെ തന്നെ ലഭിക്കുന്നു।
Verse 41
तत्फलं ललितायाश्च वाराणस्यां प्रदर्शनात् । मासि मासि चतुर्थ्यां तु तस्मिन्काल उपोषितः ॥ ४१ ॥
വാരണാസിയിൽ ലലിതാദേവിയുടെ ദർശനം ചെയ്താൽ അതേ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഓരോ മാസവും ചതുര്ഥിദിനത്തിൽ ആ സമയത്ത് ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവനും അതേ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 42
अर्चयित्वा तु तां देवीं जागरं तत्र कारयेत् । तस्यार्द्धिः सकला देवि त्रैलोक्यस्यापि पूजितम् ॥ ४२ ॥
ആ ദേവിയെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച ശേഷം അവിടെ ജാഗരണം നടത്തണം. ദേവീ, അതിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന സമസ്ത ഐശ്വര്യവും സിദ്ധികളും ത്രിലോകത്തിലും പൂജ്യമായി മാനിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 43
नलकूबरकेशानं ते च संपूज्य मोहिनि । सर्वसिद्धिप्रदातारं कृत्यकृत्यो नरो भवेत् ॥ ४३ ॥
ഹേ മോഹിനീ, സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്ന നലകൂബരനും കേശാനനും ഇവരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനായി, ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ചെയ്തവനാകും.
Verse 44
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णीति च श्रुतम् । तस्य चाग्रे महत्तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४४ ॥
ദേവീ, അതേ സ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ‘മണികർണീ’ എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ മുൻപിൽ സർവ്വപാപനാശിനിയായ മഹാതീർത്ഥം ഉണ്ട്.
Verse 45
मणिकर्णीश्वरं देवं कुंडमध्ये व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा नत्वा समभ्यर्च्य न भूयो जठरे वसेत् ॥ ४५ ॥
കുണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മണികർണീശ്വര ദേവനെ ദർശിച്ച്, നമസ്കരിച്ചു, സമ്യകമായി പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ഗർഭവാസം ചെയ്യുകയില്ല; അഥവാ പുനർജന്മമില്ല.
Verse 46
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गंगायां स्थापितं परम् । गंगेश्वरं समभ्यर्च्य सुरलोकमवाप्नुयात् ॥ ४६ ॥
അതിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഗംഗയിൽ പരമ ഗംഗേശ്വരന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രം സ്ഥാപിതമാണ്. ഗംഗേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഭക്തൻ സുരലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 47
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुमोहिनि । यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानमीप्सितम् ॥ ४७ ॥
ഹേ സുമോഹിനീ, വാരാണസിയിൽ ഉള്ള മറ്റൊരു പുണ്യായതനം ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ദേവദേവന്റെ മനോഹരവും ആഗ്രഹിതവുമായ വാസസ്ഥാനം നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 48
नीयमानं पुरा लिंगं सुभगे शशिमौलिनः । राक्षसैरंतरिक्षस्थैर्व्रजमानैश्च सत्वरम् ॥ ४८ ॥
ഹേ സుభഗേ, പുരാതനകാലത്ത് ശശിമൗളിയായ ശിവന്റെ ലിംഗം ആകാശമാർഗ്ഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന രാക്ഷസർ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോകുകയായിരുന്നു.
Verse 49
अस्मिन्देशे यदा प्राप्तं तदा देवेन चिंतितम् । अविमुक्तवियोगस्तु कथं मे न भवेदिति ॥ ४९ ॥
ഭഗവാൻ ഈ ദേശത്ത് എത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു—“അവിമുക്തയിൽ നിന്ന് എനിക്ക് വിരഹം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകാതിരിക്കണം? (അത് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകരുത്).”
Verse 50
इममर्थं तु देवेशो यावच्चिंतयते शुभे । तावत्कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन्स्थाने बभूव ह ॥ ५० ॥
ഹേ ശുഭേ, ദേവേശൻ ഈ കാര്യം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, അതേ സ്ഥലത്ത് പെട്ടെന്ന് കോഴിയുടെ കൂകൽ ഉയർന്നു.
Verse 51
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः । लिंगमुत्सृज्य तत्रैव प्रभातसमये गताः ॥ ५१ ॥
ഹേ ദേവീ, ആ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ രാക്ഷസർ ഹൃദയത്തിൽ ഭീതരായി. അവർ അവിടെയേ ലിംഗം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രഭാതസമയത്ത് പുറപ്പെട്ടു പോയി.
Verse 52
गतेषु राक्षसेष्वेवं लिंगं तत्रैव संस्थितम् । स्थानेऽतिरुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः ॥ ५२ ॥
ഇങ്ങനെ രാക്ഷസർ പോയശേഷം ലിംഗം അവിടെയേ സ്ഥാപിതമായി നിലനിന്നു. അത്യന്തം മനോഹരവും ശുദ്ധവുമായ ആ സ്ഥാനത്ത് ദേവദേവൻ സ്വയം പ്രഭുവായി വിരാജിച്ചു.
Verse 53
अविमुक्ते तत्र मध्ये अविमुक्ततरं स्मृतम् ॥ ५३ ॥
അവിമുക്ത ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം ‘അവിമുക്തതര’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—അതായത് കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠമായ, ‘ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടാത്ത’ പുണ്യസ്ഥലം.
Verse 54
तदा विमुक्तेति सुरैर्हरस्य नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम् । मोक्षप्रदं स्थावरजंगमानां ये प्राणिनः पञ्चतां यांति तत्र ॥ ५४ ॥
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ഹരിയുടെ ‘വിമുക്ത’ എന്ന നാമം സ്മരിച്ചു—അത്യന്തം പുണ്യവും ദിവ്യാക്ഷരസമൃദ്ധവുമുള്ളത്. അത് മോക്ഷപ്രദം; അവിടെ സ്ഥാവര-ജംഗമമായ ഏതു ജീവിയും പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 55
कुक्कुटाश्चापि सुभगे तस्मिन्स्थाने स्थिताः सदा । अद्यापि तत्र दृश्यंते पूज्यमानाः शुभात्मभिः ॥ ५५ ॥
ഹേ സుభഗേ, ആ സ്ഥാനത്ത് കോഴികളും എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു. ഇന്നും അവിടെ അവയെ കാണാം; ശുദ്ധഹൃദയ ഭക്തർ അവയെ പൂജിക്കുന്നു.
Verse 56
अविमुक्तं सदा देवि यः श्रयेदीक्षया नरः । न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५६ ॥
ഹേ ദേവി, ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച് സദാ അവിമുക്ത (കാശി)യെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്ന മനുഷ്യന് കോടിക്കണക്കിന് കല്പങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും പുനർജന്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരൽ ഇല്ല।
Verse 57
देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना । तस्यास्तथोदकं पीत्वा नावृत्तिः पुनरत्र च ॥ ५७ ॥
ദേവന്റെ വലതുഭാഗത്ത് മനോഹരമായ ഒരു വാപി (പടിക്കിണർ) നിലകൊള്ളുന്നു; അതിലെ ജലം പാനം ചെയ്താൽ ഇവിടെ വീണ്ടും മടങ്ങിവരൽ ഇല്ല, അഥവാ പുനർജന്മമില്ല।
Verse 58
त्रीणि लिंगानि वर्तंते हृदये पुरुषस्य तु । तथा यैस्तज्जलं पीतं ते कृतार्थास्तु मानवाः ॥ ५८ ॥
മനുഷ്യന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുപോലെ ആ പുണ്യജലം പാനം ചെയ്തവർ സത്യമായി കൃതാർത്ഥർ—ജീവിതലക്ഷ്യത്തിൽ സിദ്ധർ—ആകുന്നു।
Verse 59
तेषां तु तारकं ज्ञानमस्त्येवेति न संशयः । वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दंडकनामकम् ॥ ५९ ॥
അവർക്കു താരക—മോക്ഷദായക—ജ്ഞാനം നിശ്ചയമായും ഉണ്ട്; സംശയമില്ല. വാപിജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ‘ദണ്ഡക’ എന്ന പുണ്യസ്ഥലം ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ആ രക്ഷാഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 60
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् । तत्र संध्यामुपासित्वा ब्राह्मणः सकृदेव तु ॥ ६० ॥
അതിനുശേഷം അവിമുക്തത്തെ ദർശിച്ചാൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ കൈവല്യം—മോക്ഷം—ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ ഒരിക്കൽ മാത്രം സന്ധ്യോപാസന ചെയ്താലും ബ്രാഹ്മണൻ നിശ്ചയമായി ആ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 61
पंचषष्टिसमाः संध्या तेन चोपासिता भवेत् । पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम् ॥ ६१ ॥
അറുപത്തിയഞ്ചു വർഷം സന്ധ്യോപാസന ചെയ്തവന്റെ ഉപാസന സമ്യകമായി പൂർത്തിയായതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആ നഗരമായ വാരാണസീ തന്നെയാണ് പുണ്യശ്മശാനഭൂമി ‘അവിമുക്തം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 62
अविमुक्तेश्वरं चैव दृष्ट्वा गणपतिर्भवेत् । अविमुक्तेश्वरं लिंगं तत्र दृष्ट्वैव मानवः ॥ ६२ ॥
അവിമുക്തേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഗണപതി-പദം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ അവിമുക്തേശ്വര ലിംഗം വെറും ദർശനം ചെയ്താലും ആ മഹത്തായ നില ലഭിക്കുന്നു.
Verse 63
सद्यः पापैस्तथा रोगैः पशुपाशैर्विमुच्यते । अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिंगं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ६३ ॥
അവൻ ക്ഷണത്തിൽ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും ലോകബന്ധനമായ പശുപാശങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു. അവിമുക്ത (കാശി)യിൽ ആ ലിംഗം മുൻവശത്ത് നിലകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 64
अविमुक्तं च तं भद्रे नाम्ना वै लक्षणेश्वरम् । तेन वै दृष्टमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः ॥ ६४ ॥
ഹേ ഭദ്രേ, ആ തീർത്ഥം ‘അവിമുക്തം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെ ‘ലക്ഷണേശ്വരൻ’ എന്ന ദേവൻ വിരാജിക്കുന്നു. അവനെ ദർശിച്ചതുമാത്രത്തിൽ മനുഷ്യൻ ജ്ഞാനവാനാകുന്നു.
Verse 65
तस्य चोत्तरतो देवि लिंगं चैव चतुर्मुखम् । चतुर्थेश्वरनामेदं पापभीमोचनं परम् ॥ ६५ ॥
ഹേ ദേവീ, അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ചതുര്മുഖ ലിംഗവും നിലകൊള്ളുന്നു. ഇത് ‘ചതുര്ഥേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; ഭയങ്കര പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് പരമ വിമോചനദായകം.
Verse 66
क्षेत्रं वाराणसीनाम मुक्तिदं प्राणिनां भुवि । अविमुक्तेश्वरं तत्र जीवन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ६६ ॥
ഭൂമിയിൽ വാരാണസീ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രം ജീവികൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നതാണ്. അവിടെ അവിമുക്തേശ്വരനെ ദേഹത്തിൽ തന്നെയിരിക്കെ മോചിതൻ—ജീവന്മുക്തൻ—എന്ന് കീർത്തിക്കുന്നു.
Verse 67
यत्र तत्र स्थितस्यापि गाणपत्यं विधीयते । प्राणांस्तु तत्र संत्यज्य मुक्तिमात्यंतिकीं व्रजेत् ॥ ६७ ॥
എവിടെയായാലും ഒരാൾ നിലകൊള്ളട്ടെ, ഗണപതി-വ്രതാചരണം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ പുണ്യഭാവത്തിൽ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ പരമവും അന്തിമവുമായ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.
Verse 68
एतदभ्यंतरे क्षेत्रे प्रथमावरणं स्मृतम् । तथा द्वितीयावरणे प्राच्यां तु मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്തിൽ ഇതിനെ ആദ്യ ആവരണം എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. അതുപോലെ രണ്ടാം ആവരണത്തിൽ, കിഴക്കുഭാഗത്ത്, മണികർണിക സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 69
सप्तकोट्यस्तुलिंगानि तत्र स्थाने स्थितानि हि । तेषां दर्शनमात्रेण यज्ञानां फलमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
ആ സ്ഥാനത്ത് തീർച്ചയായും ഏഴ് കോടി ശിവലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. അവയെ ദർശിക്കുന്നതുമാത്രം യജ്ഞഫലം പ്രാപ്യമാക്കുന്നു.
Verse 70
एतानि सिद्धलिंगानि कूपाः पुण्यास्तस्था ह्रदाः । वाप्यो नद्योऽथ कुंडानि तथा तेऽपि प्रकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ഇവ സിദ്ധലിംഗങ്ങളാണ്; അതുപോലെ അവിടെയുള്ള പുണ്യകിണറുകൾ, ഹ്രദങ്ങൾ, വാപികൾ, നദികൾ, കുണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവയും പവിത്രമെന്ന് പ്രഖ്യാതമാണ്.
Verse 71
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः । लिंगानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत्पुनः ॥ ७१ ॥
ഏവൻ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പവിത്ര ലിംഗങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നുവോ, അവൻ വീണ്ടും സംസാരചക്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയില്ല.
Verse 72
पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यंतरिक्षे च यानि तु । तेषां मध्ये तु मुख्यानि कीर्तितानि मया हि ते ॥ ७२ ॥
ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥങ്ങളും അന്തരീക്ഷത്തിലെ തീർത്ഥങ്ങളും—അവയിൽ പ്രധാനമായവയെ ഞാൻ നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 73
तीर्थयात्रा वरारोहे कथिता पापनाशिनी । येन चैषा कृता दृष्टा सोऽपि वै मुक्तिभाग्भवेत् ॥ ७३ ॥
ഹേ സുന്ദരീ, ഈ തീർത്ഥയാത്ര പാപനാശിനിയെന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് ആചരിച്ച് തീർത്ഥദർശനം ചെയ്യുന്നവനും മോക്ഷത്തിൽ പങ്കാളിയാകും.
Verse 74
अविमुक्तं तु सुश्रोणि मध्यमावरणं शुभम् । एतत्तु कंटकं नाम मृत्युकालेऽभृतप्रदम् ॥ ७४ ॥
ഹേ സുഷ്രോണി, അവിമുക്തം ശുഭമായ മദ്ധ്യാവരണം ആകുന്നു; ഇതിനെ ‘കണ്ടക’ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഇത് മരണസമയത്ത് അമൃതം (മോക്ഷം) നൽകുന്നു.
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, മോഹിനി–വസു സംവാദത്തിലുള്ള കാശീമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘തീർത്ഥയാത്രാവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള നാല്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Because its darśana is said to instantly destroy sin and confer tāraka-jñāna; the text frames it as a yuga-transcending Śiva manifestation whose repeated viewing and worship yields the ‘supreme goal’ within one lifetime.
They encode continuity of the same liṅga across cosmic ages while adapting devotional address; the device legitimizes the shrine’s antiquity and makes its worship relevant in every yuga, especially Kali where siddhas praise it as Hastipāleśvara.
Specific nodes (Daṇḍakhāta and related waters) are assigned ritual technologies—tarpaṇa and piṇḍa—claimed to uplift ancestors even from hell and to restore those fallen into piśāca states, integrating family dharma into Kāśī’s mokṣa economy.
The rooster-call becomes a divine sign that prevents Śiva’s separation from Avimukta; it sacralizes Avimuktatara and the ‘Vimukta’ name as intrinsically liberating, extending mokṣa to beings who die there.