Adhyaya 121

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। फल + (0) आजअत+- अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: भीष्मका अद्भुत पराक्रम करते हुए पाण्डव-सेनाका भीषण संहार संजय उवाच सम॑ व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ेष्वनिवर्तिन: । ब्रह्मलोकपरा: सर्वे समपद्यन्त भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഇരുപക്ഷ സൈന്യങ്ങളും സമമായി വ്യൂഹബദ്ധമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ഭൂരിഭാഗം യോദ്ധാക്കൾ അചഞ്ചലർ, യുദ്ധത്തിൽ പിൻതിരിയാത്തവർ, ബ്രഹ്മലോകം തന്നെയാണ് പരമലക്ഷ്യമെന്ന് കരുതി രണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ ആയിരുന്നു.

Verse 2

न हानीकमनीकेन समसज्जत संकुले । रथा न रथिभि: सार्थ पादाता न पदातिभि:

ആ കലുഷിതമായ ഘോരയുദ്ധത്തിൽ സൈന്യം സൈന്യത്തോടു നിയമപ്രകാരം ഏറ്റുമുട്ടിയില്ല; രഥികൾ രഥികളോടും അല്ല, പാദാതികൾ പാദാതികളോടും അല്ല—അങ്ങനെ പോരാട്ടം നടന്നു.

Verse 3

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभि: । उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവിടെ കുതിരകൾ കുതിരകളോടു മാത്രമല്ല, ആനകൾ ആനയോദ്ധാക്കളോടു മാത്രമല്ല—അങ്ങനെ യുദ്ധം നടന്നു. ഹേ ഭാരതാ! എല്ലാവരും ഉന്മത്തരെന്നപോലെ, യോജ്യതയുടെ പരിഗണനയില്ലാതെ, നേരിട്ടവരോടൊക്കെയും പോരാടുകയായിരുന്നു.

Verse 4

महान्‌ व्यतिकरो रौद्र: सेनयो: समपद्यत । नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वश:,उन दोनों सेनाओंमें अत्यन्त भयंकर घोलमेल हो गया। इसी तरह मनुष्य और हाथियोंके समूह सब ओर बिखर गये थे

രണ്ടു സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ മഹത്തായും ഭയങ്കരവുമായ ഒരു രൗദ്രകലക്കമുണ്ടായി. അതുപോലെ മനുഷ്യരും ആനകളും കൂട്ടങ്ങളായി എല്ലാദിക്കിലും ചിതറിപ്പോയി.

Verse 5

क्षये तस्मिन्‌ महारौद्रे निर्विशेषमजायत । ततः शल्य: कृपश्चैव चित्रसेनश्व भारत

ആ മഹാരൗദ്രമായ നാശഘട്ടത്തിൽ യാതൊരു പ്രത്യേക വ്യത്യാസവും ശേഷിച്ചില്ല. തുടർന്ന്, ഹേ ഭാരതാ! ശല്യനും കൃപനും ചിത്രസേനനും മുന്നേറി വന്നു.

Verse 6

दुःशासनो विकर्णश्व रथानास्थाय भास्वरान्‌ । पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्‌

ദുഃശാസനനും വികർണനും—യുദ്ധശൂരന്മാർ—ദീപ്തമായ രഥങ്ങളിൽ കയറി പാണ്ഡവരിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി, रणഭൂമിയിൽ അവരുടെ സൈന്യത്തെ നടുക്കി.

Verse 7

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभि: | भ्राम्यते बहुधा राजन्‌ मारुतेनेव नौर्जले

രാജൻ! ജലത്തിലെ ഒരു തോണി കാറ്റിന്റെ കുത്തേറ്റു ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതുപോലെ, ആ മഹാത്മാക്കൾ സമരത്തിൽ ആക്രമിച്ചതിനാൽ പാണ്ഡുസൈന്യം പലവിധത്തിൽ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു.

Verse 8

यथा हि शैशिर: कालो गवां मर्माणि कृन्तति । तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति,जैसे शिशिरकाल गौओंके मर्मस्थानोंका उच्छेद करने लगता है, उसी प्रकार भीष्म पाण्डवोंके मर्मस्थानोंको विदीर्ण करने लगे

ശൈശിരകാലം പശുക്കളുടെ മർമ്മങ്ങളെ മുറിക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ മർമ്മങ്ങളെ വെട്ടിക്കീറുകയായിരുന്നു.

Verse 9

तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना । नवमेघप्रतीकाशा: पातिता बहुधा गजा:,इसी प्रकार महात्मा अर्जुनने आपकी सेनाके नूतन मेघके समान काले रंगवाले बहुत-से हाथी मार गिराये

അതുപോലെ നിന്റെ സൈന്യത്തിലും മഹാത്മാവായ പാർഥൻ (അർജുനൻ) പുതുതായി രൂപപ്പെട്ട മഴമേഘങ്ങളെപ്പോലെ കറുത്ത നിറമുള്ള അനേകം ആനകളെ വലിയ എണ്ണത്തിൽ വീഴ്ത്തി।

Verse 10

मृद्यमानाश्न दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपा: । इषुभिस्ताड्यमानाश् नाराचैश्व सहस्रश:

പാർഥൻ (അർജുനൻ) ചതച്ചൊതുക്കുന്നതായി മനുഷ്യസേനാനായകർ കാണപ്പെട്ടു; ആയിരക്കണക്കിന് നാരാചങ്ങളും അമ്പുകളും തുടർച്ചയായി പതിഞ്ഞ് അവർ യുദ്ധത്തിന്റെ തിരക്കിൽ കീഴ്മടങ്ങി।

Verse 11

पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजा: । अर्जुनके द्वारा बहुत-से पैदलोंके यूथपति मिट्टीमें मिलते दिखायी दे रहे थे। नाराचों और बाणोंसे पीड़ित हुए सहस्रों महान्‌ गज घोर आर्तनाद करके पृथ्वीपर गिर रहे थे || १० इ ।।

അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് മഹാഗജങ്ങൾ നാരാചങ്ങളും അമ്പുകളും കൊണ്ടുള്ള വേദനയിൽ ഭീകരമായ ആർ‍ത്തനാദം ഉയർത്തി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴുകയായിരുന്നു।

Verse 12

तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये

മഹാരാജാവേ! അതേ നിമിഷത്തിൽ—മഹാവീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരുടെ നാശം സംഭവിക്കുമ്പോൾ—

Verse 13

भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये । ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्‌ युधि पितामहम्‌

യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മൻ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോഴും പാണ്ഡവനായ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അതുപോലെ വീര്യത്തോടെ മുന്നേറുമ്പോഴും, രാജാവേ, रणഭൂമിയിൽ പിതാമഹന്റെ ആ പ്രചണ്ഡ പരാക്രമം കണ്ടിട്ട് അവർ (യോദ്ധാക്കൾ)—

Verse 14

अभ्यवर्तन्त ते पुत्रा: सर्वे सैन्यपुरस्कृता: । इच्छन्तो निधन युद्धे स्वर्ग कृत्वा परायणम्‌

അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ആ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും, സൈന്യത്തെ മുൻപിൽ നിർത്തി, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു—പോരിൽ മരണം ആഗ്രഹിച്ച്, സ്വർഗ്ഗത്തെ പരമ ലക്ഷ്യമാക്കി।

Verse 15

पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्‌ वीरवरक्षये । महाराज! बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस महायुद्धमें जब एक ओर भीष्म और दूसरी ओर पाण्डुनन्दन धनंजय पराक्रम प्रकट कर रहे थे

അനേകം മഹാവീരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്ന ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ, ഒരു വശത്ത് ഭീഷ്മനും മറ്റെ വശത്ത് പാണ്ഡുനന്ദന ധനഞ്ജയനും പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ മഹാവീര്യത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ സൈന്യങ്ങളോടുകൂടി, സ്വർഗ്ഗത്തെ പരമ ലക്ഷ്യമാക്കി, പോരിൽ മരണം ആഗ്രഹിച്ച് പാണ്ഡവരെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു।

Verse 16

क्लेशान्‌ कृतान्‌ सपुत्रेण त्वया पूर्व नराधिप । भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्परा:

ഹേ നരാധിപാ! നിങ്ങൾ മുമ്പ് പുത്രന്മാരോടുകൂടി വരുത്തിയ ക്ലേശങ്ങളെ ഓർത്ത്, ആ ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിയിലേക്കു പൂർണ്ണമായി തത്പരരായിരിക്കുന്നു।

Verse 17

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथ:

അപ്പോൾ സമരത്തിൽ സേനാപതി—ആ മഹാരഥൻ—സൈന്യത്തോട് പറഞ്ഞു।

Verse 18

अभिद्रवत गाड़ेयं सोमका: सृजजयै: सह । उस समय समरभूमिमें पाण्डव-सेनापति महारथी धृष्टद्युम्नने अपनी सेनासे कहा --'सोमको! तुम सूंजय वीरोंको साथ लेकर गंगानन्दन भीष्मपर टूट पड़ो” ।।

അപ്പോൾ സോമകർ സൃഞ്ജയരോടൊപ്പം കഠിനവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി. അതേ സമയം സമരഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവരുടെ സേനാപതി മഹാരഥൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ സൈന്യത്തോട് വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു—“സോമകരേ! സൃഞ്ജയ വീരന്മാരോടൊപ്പം ഗംഗാപുത്രൻ ഭീഷ്മന്റെ മേൽ പാഞ്ഞടിക്കൂ.” സേനാപതിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ സോമകരും സൃഞ്ജയരും… (അനുസരിച്ച് മുന്നേറി)।

Verse 19

वध्यमानस्ततो राजन्‌ पिता शान्तनवस्तव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, രാജാവേ, അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പിതാവ്—ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ—…

Verse 20

तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ താതാ! പൂർവകാലത്ത് പരമബുദ്ധിമാനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) ആ കീർത്തിമാനായ ഭീഷ്മനു നൽകിയ, ശത്രുസേനയെ നശിപ്പിക്കുന്ന അസ്ത്രശിക്ഷയെ ആശ്രയിച്ച്, കുരുവംശത്തിന്റെ വൃദ്ധ പിതാമഹനും ശത്രുവീരഹന്താവുമായ ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡവപക്ഷസേനയിൽ ദിനംപ്രതി പത്തായിരം പ്രമുഖ യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 21

सम्प्रदत्तास्त्रशिक्षा वै पपानीकविनाशनी । सतां शिक्षामधिष्ठाय कुर्वन्‌ परबलक्षयम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ലഭിച്ച ആ അസ്ത്രശിക്ഷ പാണ്ഡവസേനയെ പോലും നശിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളതായിരുന്നു. അതിനെ ആശ്രയിച്ച്, സജ്ജന്മാർ പഠിപ്പിച്ച ശാസനയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, ഹേ താതാ, ഭീഷ്മൻ ശത്രുബലക്ഷയം വരുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 22

अहन्यहनि पार्थानां वृद्ध: कुरुपितामह: । भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുക്കളുടെ വൃദ്ധ പിതാമഹനും ശത്രുവീരഹന്താവുമായ ഭീഷ്മൻ, പാർത്ഥന്മാരുടെ (പാണ്ഡവരുടെ) പത്തായിരം യോദ്ധാക്കളെ ദിനംപ്രതി വധിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 23

तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ । भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पज्चालेषु च संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! പത്താം ദിവസം എത്തിയപ്പോൾ, മത്സ്യരോടും പാഞ്ചാലരോടും നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ തന്റെ അസ്ത്രശിക്ഷാബലത്താൽ മഹാസംഹാരം വരുത്തി. ഹേ പ്രജാനാഥാ! നിങ്ങളുടെ പിതൃതുല്യനായ ഭീഷ്മൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ശസ്ത്രവിദ്യയുടെ ശക്തിയാൽ ശത്രുബലത്തെ തകർത്തു.

Verse 24

गजाश्चममितं हत्वा हता: सप्त महारथा: । हत्वा पजच सहस्राणि रथानां प्रपितामह:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ അളവറ്റ ആനകളെ വധിക്കുകയും ഏഴ് മഹാരഥന്മാരെയും വീഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ അഞ്ചായിരം രഥങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച് യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ ഭയങ്കര പ്രവർത്തനം തുടർന്നു.

Verse 25

नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश । दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ പതിനാലായിരം പാദാതികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ആനകളും ആയിരങ്ങളായി, വീണ്ടും കുതിരകൾ പത്തായിരം ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 26

ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം എല്ലാ രാജാക്കന്മാരുടെയും സൈന്യവ്യൂഹത്തെ ക്ഷയിപ്പിച്ച് നശിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 27

विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातित: । शतानीकं च समरे हत्वा भीष्म: प्रतापवान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിരാടന്റെ പ്രിയ സഹോദരൻ ശതാനീകൻ വീണു. സമരത്തിൽ ശതാനീകനെ വധിച്ച് പ്രതാപവാനായ ഭീഷ്മൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 28

सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत्‌ | तदनन्तर समस्त भूमिपालोंकी सेनाका उच्छेद करके राजा विराटके प्रिय भाई शतानीकको मार गिराया। महाराज! शतानीकको रणक्षेत्रमें मारकर प्रतापी भीष्मने भल्ल नामक बाणोंद्वारा एक हजार नरेशोंको धराशायी कर दिया || २६-२७ $ई ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഭീഷ്മൻ ഭല്ലം എന്ന വിശാലമുഖ അമ്പുകളാൽ ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാരെ നിലംപതിപ്പിച്ചു. സമരത്തിൽ യോദ്ധാക്കൾ ഭീഷ്മഭയത്തിൽ വിറച്ച് ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) വിളിച്ചുകൂവാൻ തുടങ്ങി. പാണ്ഡവപക്ഷത്ത് അർജുനനോടൊപ്പം വന്ന രാജാക്കന്മാർ ഭീഷ്മനെ നേരിട്ട നിമിഷം തന്നെ യമലോകപഥത്തിലെ യാത്രക്കാരായി മാറി.

Verse 29

ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम्‌ | राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥരുടെ പക്ഷത്തിൽ ധനഞ്ജയനായ അർജുനനെ സഹായിക്കാൻ മുന്നേറിയ ഏതെല്ലാം രാജാക്കന്മാരോ, അവർ ഭീഷ്മനെ സമീപിച്ചയുടൻ യമസദനത്തിലേക്ക് പോയി. ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മഭയത്തിൽ വിറച്ച യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും അർജുനനെ വിളിച്ചു തുടങ്ങി.

Verse 30

एवं दश दिशो भीष्म: शरजालै: समन्तत: । अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഭീഷ്മൻ പത്തു ദിക്കുകളിലാകെ അമ്പുകളുടെ വലയമെന്നപോലെ പരത്തി, പാർത്ഥരുടെ സേനയെ തുളച്ചുകടന്ന് സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 31

स कृत्वा सुमहत्‌ कर्म तस्मिन्‌ वै दशमे5हनि । सेनयोरन्तरे तिष्ठन्‌ प्रगुहीतशरासन:,दसवें दिन यह महान्‌ पराक्रम करके हाथमें धनुष लिये वे दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പത്താം ദിനത്തിൽ അതിമഹത്തായ കര്‍മ്മം ചെയ്തു, വില്ലും അമ്പും ഉറച്ചുപിടിച്ച്, അദ്ദേഹം രണ്ടു സേനകളുടെ മദ്ധ്യേ നിന്നു.

Verse 32

न चैन पार्थिवा: केचिच्छक्ता राजन्‌ निरीक्षितुम्‌ | मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ഒരു രാജാവിനും അദ്ദേഹത്തെ നോക്കാൻ പോലും ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നില്ല; വേനലിൽ ആകാശമദ്ധ്യത്തിലെത്തിയ ഉച്ചസൂര്യന്റെ ദഹനം നോക്കുക എത്ര ദുഷ്കരമോ അതുപോലെ.

Verse 33

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे | तथा भीष्म: पाण्डवेयांस्तापयामास भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദൈത്യസേനയെ ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ, ഭീഷ്മനും പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 34

तथा चैन पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदन: । उवाच देवकीपूुत्र: प्रीयमाणो धनंजयम्‌,उन्हें इस प्रकार पराक्रम करते देख मधु दैत्यको मारनेवाले देवकीनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने अर्जुनसे प्रसन्नतापूर्वक कहा--

അവൻ ഇങ്ങനെ പരാക്രമത്തോടെ മുന്നേറുന്നതു കണ്ടു, മധുസൂദനൻ—ദേവകീപുത്രനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ—ഹൃദയം പ്രസന്നമായി ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ)ോടു പറഞ്ഞു.

Verse 35

एष शान्तनवो भीष्म: सेनयोरन्तरे स्थित: । संनिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति,“अर्जुन! ये शान्तनुनन्दन भीष्म दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हैं। यदि तुम बलपूर्वक इन्हें मार सको तो तुम्हारी विजय हो जायगी

“അർജുനാ! ശാന്തനുപുത്രൻ ഭീഷ്മൻ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടെയും നടുവിൽ നില്ക്കുന്നു. നീ ബലപ്രയോഗത്തോടെ അവനെ നിഹതനാക്കുകയാണെങ്കിൽ വിജയം നിനക്കായിരിക്കും.”

Verse 36

बलात्‌ संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमू: । न हि भीष्मशरानन्य: सोढुमुत्सहते विभो

“അവൻ ഈ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന അതേ സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു, ബലപ്രയോഗത്തോടെ അവനെ അവിടെ തന്നെ നിശ്ചലനാക്കുക—മുന്നോട്ടോ പിന്നോട്ടോ നീങ്ങാൻ കഴിയാത്തവിധം. ഹേ മഹാവീരാ! നിനക്കല്ലാതെ ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരം സഹിക്കാൻ മറ്റാരുമില്ല.”

Verse 37

ततस्तस्मिन्‌ क्षणे राजंश्वोदितो वानरध्वज: । सध्वजं सरयथं साक्षर भीष्ममन्तर्दधे शरै:

രാജാവേ! ഇങ്ങനെ ഭഗവാന്റെ പ്രേരണയാൽ കപിധ്വജനായ അർജുനൻ ആ നിമിഷം തന്നെ തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ധ്വജവും രഥവും അശ്വങ്ങളും സഹിതം ഭീഷ്മനെ പൂർണ്ണമായി മറച്ചുകളഞ്ഞു.

Verse 38

स चापि कुरुमुख्यानामृषभ: पाण्डवेरितान्‌ । शरव्रातै: शरब्रातान्‌ बहुधा विदुधाव तान्‌,कुरुश्रष्ठ वीरोंमें प्रधान भीष्मने भी अपने बाणसमूहोंद्वारा अर्जुनके चलाये हुए बाणसमुदायके टुकड़े-टुकड़े कर दिये

കുരുക്കളിൽ അഗ്രഗണ്യനും പുരുഷവൃഷഭനുമായ ഭീഷ്മനും തന്റെ ഘനമായ അമ്പുവർഷങ്ങളാൽ പാണ്ഡവൻ (അർജുനൻ) പ്രയോഗിച്ച അമ്പുകൂട്ടങ്ങളെ പലവിധത്തിൽ ചിതറിച്ചു തകർത്തു.

Verse 39

(तथा पुनर्जघानाशु पाण्डवानां महारथान्‌ | शरैरशनिकल्पैश्न शिताग्रैश्न सुपर्वभि: ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അവൻ വീണ്ടും അതിവേഗത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥന്മാരെ വജ്രസമമായ, തീക്ഷ്ണാഗ്രവും സുസന്ധിതവുമായ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു; യുദ്ധഭൂമി ഇരുമ്പിന്റെ കൊടുങ്കാറ്റായി മാറിയതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ പാഞ്ചാലരാജൻ ദ്രുപദൻ, പരാക്രമശാലി ധൃഷ്ടകേതു, പാണ്ഡുനന്ദനൻ ഭീമസേനൻ, പാർഷതൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, യമജന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാർ, ചേകിതാനൻ, കേകയദേശത്തിലെ അഞ്ചു രാജകുമാരന്മാർ, മഹാബാഹു സാത്യകി, സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു, ഘടോത്കചൻ, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, ശിഖണ്ഡി, വീരൻ കുന്തിഭോജൻ, സുശർമയും വിരാടനും—ഇവരും മറ്റും അനേകം പാണ്ഡവപക്ഷ മഹാബലികളും ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ അർജുനൻ അവരെല്ലാം രക്ഷിച്ചു ഉയർത്തി.

Verse 40

यमौ च चेकितानश्न केकया: पञज्च चैव ह । सात्यकिश्व महाबाहु: सौभद्रो5थ घटोत्कच:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യമജന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും, ചേകിതാനൻ, കേകയദേശത്തിലെ അഞ്ചു രാജകുമാരന്മാർ, മഹാബാഹു സാത്യകി, സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു, കൂടാതെ ഘടോത്കചൻ—ഇവരും മറ്റും അനേകം പാണ്ഡവപക്ഷ വീരന്മാർ ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അവരെല്ലാം രക്ഷിച്ചു.

Verse 41

द्रौपदेया: शिखण्डी च कुन्तिभोजश्न वीर्यवान्‌ सुशर्मा च विराटश्न पाण्डवेया महाबला:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, ശിഖണ്ഡി, വീരൻ കുന്തിഭോജൻ, സുശർമയും വിരാടനും—ഇവരും പാണ്ഡവപക്ഷത്തിലെ മറ്റും അനേകം മഹാബലികളും ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ അർജുനൻ അവരെല്ലാം രക്ഷിച്ച് അവരുടെ ധൈര്യം വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 42

एते चान्ये च बहव: पीडिता भीष्मसायकै: । समुद्धृता: फाल्गुनेन निमग्ना: शोकसागरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവരും മറ്റും അനേകർ ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അവരെ ഉയർത്തി രക്ഷിച്ചു.

Verse 43

तत: शिखण्डी वेगेन प्रगृह् परमायुधम्‌ । भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाण: किरीटिना,तब शिखण्डी अपने उत्तम अस्त्र-शस्त्रोंको लेकर बड़े वेगसे भीष्मकी ही ओर दौड़ा। उस समय किरीटधारी अर्जुन उसकी रक्षा कर रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശിഖണ്ഡി പരമായുധങ്ങൾ കൈക്കൊണ്ട് മഹാവേഗത്തിൽ നേരെ ഭീഷ്മന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു; ആ സമയത്ത് കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ അവനെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു.

Verse 44

ततोअ<स्यानुचरान्‌ हत्वा सर्वान्‌ रणविभागवित्‌ | भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजित:

അതിനുശേഷം യുദ്ധവിഭാഗങ്ങളും തന്ത്രങ്ങളും അറിയുന്ന, ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്ത ബീഭത്സു അർജുനൻ ഭീഷ്മന്റെ പിന്നാലെ വന്ന എല്ലാ യോദ്ധാക്കളെയും വധിച്ച്, പിന്നെ നേരെ ഭീഷ്മനിലേക്കുതന്നെ ഉഗ്രവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 45

सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्री च पाण्डवी

അവിടെ സാത്യകിയും ചേകിതാനനും ഉണ്ടായിരുന്നു; പാര്ഷതൻ (ദ്രുപദൻ) പുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും; വിരാടനും ദ്രുപദനും; കൂടാതെ മാദ്രിയുടെ പുത്രിയായ പാണ്ഡവിയും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 46

दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढ्धन्वना । इनके साथ सात्यकि, चेकितान, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न, विराट, ट्रुपद, माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल-सहदेवने भी युद्धमें भीष्मपर ही आक्रमण किया। ये सब-के-सब सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले अर्जुनसे सुरक्षित थे ।।

യുദ്ധത്തിൽ അവർ എല്ലാവരും ഭീഷ്മനിലേക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. ദൃഢധന്വിയായ അർജുനന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ സാത്യകി, ചേകിതാനൻ, ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, വിരാടൻ, ദ്രുപദൻ, മാദ്രിപുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവർ, അഭിമന്യു, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ—ഇവരെല്ലാം ചേർന്ന് ഭീഷ്മനെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 47

दुद्रुवु: समरे भीष्म समुद्यतमहायुधा: । द्रौपदीके पाँचों पुत्र और अभिमन्यु भी महान्‌ अस्त्र-शस्त्र लिये उस समरांगणमें भीष्मकी ही ओर दौड़े ।। ते सर्वे दृढ्धन्वान: संयुगेष्वपलायिन:

സമരത്തിൽ മഹായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയവർ എല്ലാവരും ഭീഷ്മനിലേക്കു പാഞ്ഞു. ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരും അഭിമന്യുവും മഹാസ്ത്ര-ശസ്ത്രങ്ങളോടെ സജ്ജരായി ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മന്റെ ദിശയിലേക്കുതന്നെ ഓടി. അവർ എല്ലാവരും ദൃഢധന്വികൾ; യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാത്തവർ.

Verse 49

विधूय तान्‌ बाणगणान्‌ ये मुक्ता: पार्थिवोत्तमै: ४८ ।।

ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർ വിട്ട അമ്പുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളെ കുലുക്കി തള്ളിക്കളഞ്ഞ്, അദീനചിത്തനായ ഉദാര പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡവരുടെ സേനാവ്യൂഹത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു കയറി. അവിടെ പിതാമഹൻ കളിക്കുന്നതുപോലെ തന്റെ ശരങ്ങളാൽ യോദ്ധാക്കളുടെ അസ്ത്ര-ശസ്ത്രങ്ങളെ തകർത്തുതുടങ്ങി।

Verse 50

नाभिसंधत्त पाज्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहु: । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्कृत्य भीष्मो बाणात्‌ शिखण्डिने

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പാഞ്ചാലകുമാരനായ ശിഖണ്ഡിയെ കണ്ടപ്പോൾ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പുഞ്ചിരിച്ചിട്ടും അവനിലേക്കു അമ്പുകൾ ലക്ഷ്യമാക്കിയില്ല. ശിഖണ്ഡിയുടെ സ്ത്രീത്വം സ്മരിച്ചു ധർമ്മമര്യാദ പാലിച്ച്, യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കിടയിലും അവനിലേക്കു ശരം വിടുന്നതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം വിട്ടുനിന്നു.

Verse 51

जघान द्रुपदानीके रथान्‌ सप्त महारथ: । तत: किलकिलाशब्द: क्षणेन समभूत्‌ तदा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ മഹാരഥൻ ദ്രുപദസേനാവ്യൂഹത്തിൽ ഏഴ് രഥങ്ങളെ തകർത്തു. ഉടനെ തന്നെ ക്ഷണത്തിനകം അവിടെ കിളകിളാരവവും മഹാ കോലാഹലവും ഉയർന്നു.

Verse 52

मत्स्यपाञज्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम्‌ | महारथी भीष्मने ट्रपदकी सेनाके सात रथियोंको मार डाला। तब एकमात्र भीष्मपर धावा करनेवाले मत्स्य

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മത്സ്യ, പാഞ്ചാല, ചേതി ദേശങ്ങളിലെ യോദ്ധാക്കൾ ഒറ്റ ഭീഷ്മനിലേക്കു പാഞ്ഞപ്പോൾ, ക്ഷണത്തിനകം അവിടെ മഹാ കോലാഹലം മുഴങ്ങി. പാദാതി-അശ്വാരോഹി-രഥികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാലും അമ്പുവർഷത്താലും അവർ ഭീഷ്മനെ മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ചുറ്റി മൂടി; എങ്കിലും ഗംഗാനന്ദനായ ഭീഷ്മൻ ഏകാകിയായി രണഭൂമിയിൽ നിന്നു ശത്രുസൈന്യത്തെ കഠിനമായി ദഹിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 53

तमेक॑ छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्‌ । भीष्म भागीरथीपुत्र प्रतपन्तं रणे रिपून्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പരന്തപാ! മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവർ ഒറ്റ ഭീഷ്മനെ ആച്ഛാദിച്ചു. എങ്കിലും ഭാഗീരഥീപുത്രനായ ഭീഷ്മൻ അപ്പോൾ രണഭൂമിയിൽ ഏകാകിയായി നിന്നു ശത്രുക്കളെ കഠിനമായി ദഹിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 54

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममागच्छत्‌ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌

അതിനുശേഷം ഭീഷ്മനും ആ യോദ്ധാക്കളും തമ്മിൽ ദേവാസുരസംഗ്രാമംപോലെ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അതിനിടയിൽ കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ ശിഖണ്ഡിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഭീഷ്മന്റെ സമീപത്തേക്ക് മുന്നേറി.

Verse 116

छन्नमायोधन रेजे शिरोभिश्व सकुण्डलै: । मारे गये महामनस्वी वीरोंके आभरणभूषित शरीरों और कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे आच्छादित हुई वह रणभूमि बड़ी शोभा पा रही थी

കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ശിരസ്സുകളും, വധിക്കപ്പെട്ട മഹാത്മവീരന്മാരുടെ ആഭരണഭൂഷിത ദേഹങ്ങളും മൂടിയ ആ रणഭൂമി അത്യന്തം ശോഭിച്ചു।

Verse 118

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मपराक्रमे अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्मपराक्रमविषयक एक यौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവാന്തർഗതമായി ഭീഷ്മപരാക്രമം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റി പതിനെട്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।

Verse 166

तावकांस्तव पुत्रांश्व योधयन्ति प्रह्ृष्टवत्‌ । राजन! नरेश्वर! शूरवीर पाण्डव भी पुत्रोंसहित आपके दिये हुए नाना प्रकारके अनेक क्लेशोंका स्मरण करके युद्धमें भय छोड़कर ब्रह्मलोक जानेके लिये उत्सुक हो बड़ी प्रसन्नताके साथ आपके सैनिकों और पुत्रोंके साथ युद्ध करने लगे

രാജൻ, നരേശ്വരാ! അവർ നിന്റെ സൈന്യത്തെയും പുത്രന്മാരെയും ഹർഷത്തോടെ തന്നെയെന്നപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. നീ ഏല്പിച്ച നാനാവിധ ക്ലേശങ്ങൾ ഓർത്തു, ഭീഷ്മപുത്രന്മാരോടുകൂടിയ ശൂര പാണ്ഡവർ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിക്കായി ഉത്സുകരായി, മഹാ സന്തോഷത്തോടെ നിന്റെ സൈന്യത്തോടും പുത്രന്മാരോടും സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 186

अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं शरवृष्ट्या समाहता: । सेनापतिकी यह बात सुनकर सोमक और सूंजय वीर बाणोंकी भारी वर्षासे घायल होनेपर भी गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े

ശരവൃഷ്ടിയിൽ കഠിനമായി ആഹതരായിട്ടും അവർ ഗാംഗേയ ഭീഷ്മന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. സേനാപതിയുടെ വാക്ക് കേട്ട്, സോമകരും സൃഞ്ജയ വീരന്മാരും, കനത്ത അമ്പുമഴയിൽ ക്ഷതഗാത്രരായിട്ടും, ഗംഗാനന്ദനനായ ഭീഷ്മനെ ലക്ഷ്യമാക്കി വേഗത്തിൽ മുന്നേറി।

Verse 196

अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्‌ । राजन्‌! तब आपके पितृतुल्य शान्तनुनन्दन भीष्म बाणोंकी मार खाकर अमर्षमें भर गये और सृंजयोंके साथ युद्ध करने लगे

അമർഷത്തിന്റെ വശമായിട്ട് അദ്ദേഹം സൃഞ്ജയരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. രാജൻ! നിന്റെ പിതൃതുല്യനായ ശാന്തനുനന്ദന ഭീഷ്മൻ അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരമേറ്റപ്പോൾ അമർഷം നിറഞ്ഞു, സൃഞ്ജയരോടു മുഖാമുഖം സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 256

शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशाम्पते । भरतश्रेष्ठ] उस दसवें दिनके आनेपर एकमात्र भीष्मने युद्धमें मत्स्य और पांचालदेशकी सेनाओंके अगणित हाथी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ! ഇതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ പിതാവ് തന്റെ അസ്ത്രശിക്ഷാബലത്താൽ തന്നെയായിരുന്നു നിർവഹിച്ചത്. പത്താം ദിവസം വന്നപ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ ഒരുവൻ മാത്രം യുദ്ധത്തിൽ മത്സ്യ–പാഞ്ചാല സേനയിലെ എണ്ണമറ്റ ആനകളെയും കുതിരകളെയും വധിച്ചു; ഏഴ് മഹാരഥന്മാരെയും നിഗ്രഹിച്ചു. പിന്നെ അഞ്ചായിരം രഥികളെ കൊന്ന ശേഷം, നിങ്ങളുടെ പിതൃതുല്യനായ ഭീഷ്മൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ തന്റെ ശസ്ത്രശിക്ഷാബലത്താൽ പതിനാലായിരം പാദാതികളെ, ആയിരം ആനകളെ, പത്തായിരം കുതിരകളെ സംഹരിച്ചു.

Verse 476

बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणै: क्षतमार्गणै: । ये सभी वीर सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले और युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले थे। इन्होंने शत्रुओंके बाणोंको नष्ट करनेवाले सायकोंद्वारा भीष्मको बारंबार पीड़ित किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷ്മനെ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു; പറക്കുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ ക്ഷതപ്പെട്ട അമ്പുകളാലും അവർ പിന്മാറിയില്ല. അവർ എല്ലാവരും ദൃഢധനുസ്സുകാരും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻവാങ്ങാത്തവരുമായിരുന്നു; ശത്രുവിന്റെ അമ്പുകൾ തകർക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച സായകങ്ങളാൽ അവർ ഭീഷ്മനെ പുനഃപുനഃ പീഡിപ്പിച്ചു.