Shloka 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। फल + (0) आजअत+- अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: भीष्मका अद्भुत पराक्रम करते हुए पाण्डव-सेनाका भीषण संहार संजय उवाच सम॑ व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ेष्वनिवर्तिन: । ब्रह्मलोकपरा: सर्वे समपद्यन्त भारत,संजय कहते हैं--भरतनन्दन! दोनों पक्षकी सेनाओंको समानरूपसे व्यूहबद्ध करके खड़ा किया गया था। अधिकांश सैनिक उस व्यूहमें ही स्थित थे। वे सब-के-सब युद्धमें पीठ न दिखानेवाले तथा ब्रह्मलोकको ही अपना परम लक्ष्य मानकर युद्धमें तत्पर रहनेवाले थे
sañjaya uvāca | samaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭheṣv anivartinaḥ | brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഇരുപക്ഷ സൈന്യങ്ങളും സമമായി വ്യൂഹബദ്ധമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ഭൂരിഭാഗം യോദ്ധാക്കൾ അചഞ്ചലർ, യുദ്ധത്തിൽ പിൻതിരിയാത്തവർ, ബ്രഹ്മലോകം തന്നെയാണ് പരമലക്ഷ്യമെന്ന് കരുതി രണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ ആയിരുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames battlefield steadfastness as an ethical ideal: warriors are described as anivartinaḥ (not retreating) and as aiming at Brahmaloka, suggesting that courage and commitment to one’s chosen duty are reinforced by a transcendent moral horizon.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that both sides have been set in orderly, balanced formations, with most fighters holding their positions and preparing to engage without retreat.