Shloka 23
तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ । भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पज्चालेषु च संयुगे,शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशाम्पते । भरतश्रेष्ठ] उस दसवें दिनके आनेपर एकमात्र भीष्मने युद्धमें मत्स्य और पांचालदेशकी सेनाओंके अगणित हाथी, घोड़ोंको मारकर सात महारथियोंका वध कर डाला। प्रजानाथ! फिर पाँच हजार रथियोंका वध करके आपके पितृतुल्य भीष्मने अपने अस्त्र-शिक्षाबलसे उस महायुद्धमें चौदह हजार पैदल सिपाहियों, एक हजार हाथियों और दस हजार घोड़ोंका संहार कर डाला
sañjaya uvāca |
tasmiṃstu daśame prāpte divase bharatarṣabha |
bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge |
śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃpate ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! പത്താം ദിവസം എത്തിയപ്പോൾ, മത്സ്യരോടും പാഞ്ചാലരോടും നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ തന്റെ അസ്ത്രശിക്ഷാബലത്താൽ മഹാസംഹാരം വരുത്തി. ഹേ പ്രജാനാഥാ! നിങ്ങളുടെ പിതൃതുല്യനായ ഭീഷ്മൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ശസ്ത്രവിദ്യയുടെ ശക്തിയാൽ ശത്രുബലത്തെ തകർത്തു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the formidable power of disciplined training (śikṣā-bala) in a kṣatriya context, while implicitly raising the ethical weight of warfare: mastery and duty can produce vast destruction, and the epic’s narration invites reflection on the cost of dharma pursued through battle.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that on the tenth day of the Kurukṣetra war, Bhīṣma alone fought fiercely against forces associated with Matsya and Pañcāla, killing large numbers through his superior training and weapon-skill.