Adhyaya 128
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
Upa-parva: Drona–Drupada Saṃbandha (Ācārya-Dakṣiṇā Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts how Droṇa convenes his students and demands an ācārya-dakṣiṇā: the capture of Pāñcāla’s king Drupada during a strategic engagement. The disciples swiftly mobilize in chariots, enter Pāñcāla territory, subdue resistance, and seize Drupada with his ministers, delivering him to Droṇa. Droṇa addresses Drupada by reframing their former friendship: a king cannot properly befriend one without kingship, so Droṇa claims a political basis for renewed equality. He releases Drupada, grants him half the kingdom, and retains the northern portion, explicitly locating the division along the Bhāgīrathī (Gaṅgā). Drupada, though outwardly conciliatory, remains internally preoccupied with the humiliation and later seeks means (including the desire for progeny) to counter Droṇa’s advantage. The chapter closes by noting Droṇa’s acquisition of Ahicchatra and its territory as the concrete outcome of the settlement.
Chapter Arc: पाण्डु के दाह-संस्कार के उपरान्त कौरवों और सहस्रों ब्राह्मणों का सत्कार—दान, रत्न, और ग्राम-दान—से हस्तिनापुर में शोक का आवरण एक औपचारिक धर्म-कर्म में बदल जाता है। → शौच-निवृत्ति और वेदोक्त संस्कारों के बाद पाण्डव पितृ-गृह में भोग-वैभव के बीच बढ़ते हैं, पर भीतर-भीतर दुर्योधन का पाप-निश्चय पकता है—वह भीम पर निरन्तर दृष्टि रखता है और उसे बलपूर्वक बाँधकर वश में करने का संकल्प करता है। → दुर्योधन की कुटिल योजना के बीच भीम का अद्भुत प्रसंग उभरता है—नागलोक में वह एक ही श्वास में कुण्ड-कुण्ड का रस पी जाता है और नागदत्त दिव्य शय्या पर निर्भय विश्राम करता है; यह दृश्य उसके अतिमानवीय बल और भाग्य-रक्षा को चरम पर ले आता है। → भीम की शक्ति-प्राप्ति और नागों के संस्पर्श से उसका जीवन-रक्षण सुनिश्चित होता है; पाण्डव बाह्यतः संस्कार-पालन और गृहस्थ-समृद्धि में स्थित दिखते हैं, पर दुर्योधन की शत्रुता अब छिपी नहीं रहती—वह अवसर की प्रतीक्षा में है। → भीम के जीवित लौट आने और असाधारण सामर्थ्य के बाद दुर्योधन की अगली चाल क्या होगी—और यह वैर किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुके दाहसंस्कारसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १२६ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ श्लोक हैं) सप्तविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवों तथा धृतराष्ट्रपुत्रोंकी बालक्रीड़ा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് കുന്തി, രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ, ബന്ധുക്കളോടുകൂടെ ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡുവിനായി ‘സ്വധാ’യോടുകൂടിയ ശ്രാദ്ധകർമ്മം നിർവഹിച്ചു; അത് അമൃതസമമായതായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 2
कुरुंशश्च॒ विप्रमुख्यांश्व भोजयित्वा सहस्रश: । रत्नौघान् विप्रमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा
അവർ എല്ലാ കുരുക്കളെയും ആയിരക്കണക്കിന് പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണരെയും ഭോജനിപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണർക്കു രത്നക്കൂമ്പാരങ്ങളും അതുപോലെ ഉത്തമ ഗ്രാമങ്ങളും ദാനമായി നൽകി.
Verse 3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् । आदाय विविशु: सर्वे पुरं वारणसाह्नयम्
അനന്തരം മരണാശൗചം നീങ്ങി ഭരതകുലശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ ശൗചശുദ്ധികർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി. പിന്നെ മൂപ്പന്മാർ എല്ലാവരും അവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് വാരണസാഹ്വയം എന്ന ഹസ്തിനാപുര നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 4
सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् | पौरजानपदा: सर्वे मृतं स््वमिव बान्धवम्,नगर और जनपदके सभी लोग मानो कोई अपना ही भाई-बन्धु मर गया हो, इस प्रकार उन भरतकुलतिलक पाण्डुके लिये निरन्तर शोकमग्न हो गये
നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും എല്ലാവരും ആ ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ പാണ്ഡുവിനെ നിരന്തരം വിലപിച്ചു—തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ബന്ധു മരിച്ചപോലെ.
Verse 5
भ्राद्धावसाने तु तदा दृष्टवा तं दु:खितं जनम् । सम्मूढां दुःखशोकार्ता व्यासो मातरमब्रवीत्,श्राद्धकी समाप्तिपर सब लोगोंको दुःखी देखकर व्यासजीने दुःख-शोकसे आतुर एवं मोहमें पड़ी हुई माता सत्यवतीसे कहा--
അപ്പോൾ ശ്രാദ്ധകർമ്മം സമാപിച്ചതിന് ശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ജനങ്ങളെ കണ്ടു, ദുഃഖശോകത്തിൽ വ്യാകുലയായി മോഹാവസ്ഥയിൽ ആയിരുന്ന മാതാവ് സത്യവതിയോടു വ്യാസൻ പറഞ്ഞു.
Verse 6
अतिक्रान्तसुखा: काला: पर्युपस्थितदारुणा: । श्रः श्र: पापिष्ठदिवसा: पृथिवी गतयौवना,“माँ! अब सुखके दिन बीत गये। बड़ा भयंकर समय उपस्थित होनेवाला है। उत्तरोत्तर बुरे दिन आ रहे हैं। पृथ्वीकी जवानी चली गयी
“അമ്മേ! സുഖദിനങ്ങൾ കഴിഞ്ഞുപോയി; ദാരുണകാലം അടുത്തെത്തുന്നു. ദിനംപ്രതി കൂടുതൽ പാപിഷ്ഠവും അമംഗളവുമായ ദിവസങ്ങൾ വരുന്നു; ഭൂമിയുടെ യൗവനം അസ്തമിച്ചു.”
Verse 7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुल: । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोर: कालो भविष्यति
“ഇനി ഒരു ഘോരകാലം വരും; എല്ലാടവും കപടവും മായയും നിറയും. നാനാവിധ ദോഷങ്ങൾ പെരുകും; ധർമ്മക്രിയകളും സദാചാരവും ലോപിക്കും.”
Verse 8
कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति । गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുരുക്കളുടെ അന്യായം മൂലം ഭൂമി യഥാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുകയില്ല; അത് വീരശൂന്യമാകും. അതിനാൽ യോഗാശ്രയം സ്വീകരിച്ച് ഇവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, സംയമത്തോടെ തപോവനത്തിൽ വസിക്കൂ।
Verse 9
मा द्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मन: । तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत् स्नुषाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നീ സ്വന്തം കണ്ണുകളാൽ ഈ വംശത്തിന്റെ ഭീകര നാശം കാണരുത്. ‘തഥാസ്തു’ എന്നു സമ്മതിച്ച് അവൾ അകത്തു കടന്ന് മരുമകളോടു പറഞ്ഞു।
Verse 10
अम्बिके तव पौत्रस्य दुर्नयात् किल भारता: । सानुबन्धा विनडृशक्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അംബികേ! നിന്റെ പൗത്രന്റെ ദുർനയത്താൽ ഭാരതവർഗ്ഗത്തിലെ വീരന്മാർ ബന്ധുക്കളോടും ആശ്രിതരോടും കൂടി നശിക്കും; ഈ നഗരത്തിലെ പൗരന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെയെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 11
तत् कौसल्यामिमामार्ता पुत्रशोकाभिपीडिताम् | वनमादाय भद्रं ते गच्छामि यदि मन्यसे,“अतः तुम्हारी राय हो, तो पुत्रशोकसे पीड़ित इस दुःखिनी अम्बालिकाको साथ ले मैं वनमें चली जाऊँ। तुम्हारा कल्याण हो”
അതിനാൽ, നീ സമ്മതിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, പുത്രശോകത്തിൽ തകർന്നിരിക്കുന്ന ഈ കൗസല്യയെ കൂടെ കൂട്ടി ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകാം. നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ।
Verse 12
तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्रय सुव्रता । वन॑ ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
അംബിക ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞതോടെ, സുവ്രതയായ സത്യവതി ഭീഷ്മനോട് വിട വാങ്ങി, തന്റെ രണ്ടു മരുമകളോടും കൂടി വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, ഹേ ഭാരത।
Verse 13
ता: सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा,भरतवंशशिरोमणि महाराज जनमेजय! तब वे देवियाँ वनमें अत्यन्त घोर तपस्या करके शरीर त्यागकर अभीष्ट गतिको प्राप्त हो गयीं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠ മഹാരാജാവേ! ആ ദിവ്യസ്ത്രീകൾ വനത്തിൽ അത്യന്തം ഘോരമായ തപസ്സു ചെയ്തു; പിന്നെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് അഭീഷ്ടഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 14
वैशम्पायन उवाच अथाप्तवन्तो वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा | संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुज्जाना: पितृवेश्मनि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അന്ന് പാണ്ഡവർ വേദോക്ത സംസ്കാരങ്ങൾ (സമാവർത്തനം മുതലായവ) യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു. പിതൃഗൃഹത്തിൽ നാനാവിധ ധർമ്മസമ്മത ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് അവർ വളർന്നു, ബലവും ആരോഗ്യവും വർധിച്ചു.
Verse 15
धार्तराष्ट्रश्न सहिता: क्रीडन्तो मुदिता: सुखम् । बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसा भवन्
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കളിച്ചുകൊണ്ട് അവർ എപ്പോഴും പ്രസന്നരായിരുന്നു. എല്ലാ ബാലക്രീഡകളിലും സ്വാഭാവിക തേജസ്സാൽ അവർ ഏറ്റവും വിശിഷ്ടരായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 16
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे | धार्तराष्ट्रान भीमसेन: सर्वान् स परिमर्दति
ഓട്ടത്തിൽ, ദൂരെയിട്ട ലക്ഷ്യവസ്തു ആദ്യം ചെന്നെടുത്തു വരുന്നതിൽ, ഭക്ഷണപാനങ്ങളിൽ, മണ്ണ്/പൊടി വലിച്ചാടുന്ന കളിയിലും ഭീമസേനൻ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരെയെല്ലാം കീഴടക്കി അവരുടെ ഗർവ്വം തകർത്തിരുന്നു.
Verse 17
हर्षात् प्रक्रीडमानांस्तान् गृह राजन् निलीयते । शिर:सु विनिगृहौतान् योधयामास पाण्डवै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആനന്ദത്തോടെ കളിയിൽ മുഴുകിയിരുന്ന കൗരവ ബാലന്മാരെ പിടിച്ച് ഭീമസേനൻ ചിലപ്പോൾ വീട്ടിനുള്ളിൽ ഒളിച്ചിരിക്കും. ചിലപ്പോൾ അവരുടെ തല പിടിച്ച് പാണ്ഡവരോടു പിടിവലിക്കു/മല്ലിനായി ഇടിച്ചുമുട്ടിക്കും.
Verse 18
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् | एक एव निगृह्नाति नातिकृच्छाद् वृकोदर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹാബലമുള്ള ആ കുമാരന്മാർ നൂറൊന്നു പേർ ആയിരുന്നു; എങ്കിലും വൃക്കോദരനായ ഭീമൻ ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ അധികം പ്രയാസമില്ലാതെ അവരെല്ലാം കീഴടക്കുമായിരുന്നു.
Verse 19
कचेषु च निगृहौनान् विनिहत्य बलाद् बली | चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंड्सकान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ബലവാനായ ഭീമൻ അവരെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ പിടിച്ചു കീഴടക്കി; അവർ കരഞ്ഞുകൂവിയാലും ഭൂമിയിൽ വലിച്ചിഴച്ചു കൊണ്ടുപോകുമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവരുടെ മുട്ടുകളും തലയും തോളുകളും ഉരഞ്ഞ് മുറിവേൽക്കും.
Verse 20
दश बालाज्जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृहार सः । आस्ते सम सलिले मग्नो मृतकल्पान् विमुड्चति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജലത്തിൽ കളിക്കുമ്പോൾ അവൻ ഇരുകൈകളാലും ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പത്തു ബാലന്മാരെ ചേർത്ത് പിടിച്ച്, അതേ വെള്ളത്തിൽ ദീർഘനേരം മുങ്ങിക്കിടക്കും; അവർ മരിച്ചവരെപ്പോലെ ആകുമ്പോഴേ വിട്ടയക്കും.
Verse 21
फलानि वृक्षमारुह् विचिन्वन्ति च ते तदा । तदा पादप्रहारेण भीम: कम्पयते द्रुमान्,जब कौरव वृक्षपर चढ़कर फल तोड़ने लगते, तब भीमसेन पैरसे ठोकर मारकर उन पेड़ोंको हिला देते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ വൃക്ഷങ്ങളിൽ കയറി ഫലങ്ങൾ പറിക്കുമ്പോൾ, ഭീമൻ അന്നേ സമയം കാൽപ്രഹാരത്തോടെ ആ മരങ്ങളെ കുലുക്കുമായിരുന്നു.
Verse 22
प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्तत: । सफलाः: प्रपतन्ति स्म द्रुतं त्रस्ता: कुमारका:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രഹാരത്തിന്റെ വേഗത്തിൽ മരങ്ങൾ ശക്തമായി ആടിത്തിരിഞ്ഞു; അപ്പോൾ ഭയന്ന കുമാരന്മാർ ഫലങ്ങളോടുകൂടി വേഗത്തിൽ താഴെ വീണു.
Verse 23
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन | कुमारा उत्तरं चक्कुः स्पर्धभाना वृकोदरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിയമിത യുദ്ധത്തിലും, വേഗത്തിലും, പരിശീലനവിദ്യകളിലും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ നിരന്തരം മത്സരിച്ചിട്ടും വൃകോദരൻ (ഭീമൻ)നെ ഒരിക്കലും മറികടക്കാനായില്ല; സമനാകാനും കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 24
एवं स धारतराष्ट्रां क्ष स्पर्धभानो वृकोदर: । अप्रियेडतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
ഇങ്ങനെ വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരോടു മത്സരിച്ചുകൊണ്ട് അവർക്കു അത്യന്തം അപ്രിയമായ പ്രവൃത്തികളിൽ തന്നെ കടുപ്പത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; എങ്കിലും കൗരവരോടു അവന്റെ മനസ്സിൽ വൈരം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല—ബാല്യസ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് അങ്ങനെ ചെയ്തത്, ദ്രോഹബുദ്ധിയാൽ അല്ല.
Verse 25
ततो बलमतिख्यात॑ धारतराष्ट्र: प्रतापवान् । भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टरभावमदर्शयत्
അപ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പ്രതാപവാനായ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ, ഭീമസേനന്റെ അതിപ്രസിദ്ധമായ ബലം അറിഞ്ഞ്, അവനോടു ദുഷ്ടഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 26
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यत: । मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत,वह सदा धर्मसे दूर रहता और पापकर्मोंपर ही दृष्टि रखता था। मोह और ऐश्वर्यके लोभसे उसके मनमें पापपूर्ण विचार भर गये थे
ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് അകന്ന അവൻ പാപമാർഗങ്ങളെയേ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; മോഹവും ഐശ്വര്യലോഭവും മൂലം അവന്റെ മനസ്സിൽ പാപബുദ്ധി ഉദിച്ചു.
Verse 27
अयं बलवतां श्रेष्ठ: कुन्तीपुत्रो वृकोदर: । मध्यम: पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिगृह्मुताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“കുന്തീപുത്രനായ വൃകോദരൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരിൽ മദ്ധ്യനായിട്ടും ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; അവനെ കപടത്തോടെ പിടിച്ചു ബന്ധിക്കണം.”
Verse 28
प्राणवान् विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वित: । स्पर्थते चापि सहितानस्मानेको वृकोदर:,“यह बलवान् और पराक्रमी तो है ही, महान् शौर्यसे भी सम्पन्न है। भीमसेन अकेला ही हम सब लोगोंसे होड़ बद लेता है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൻ പ്രാണശക്തിയാൽ സമ്പന്നനും പരാക്രമശാലിയും മഹാശൗര്യസമ്പന്നനും ആകുന്നു. നാം എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചുനിന്നാലും വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) ഒരുത്തൻ മാത്രം നമ്മെല്ലാവരോടും മത്സരിക്കുവാൻ കഴിവുള്ളവൻ.
Verse 29
तं तु सुप्तं पुरोद्याने गड्जायां प्रक्षिपामहे । अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठ चैव युधिष्ठिरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നഗരോദ്യാനത്തിൽ അവൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ അവനെ എടുത്തുയർത്തി ഗംഗയിൽ എറിഞ്ഞുകളയാം. പിന്നെ അവന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ അർജുനനെയും, അവന്റെ മൂത്ത സഹോദരനായ ശ്രേഷ്ഠൻ യുധിഷ്ഠിരനെയും ബലമായി തടവിലാക്കി, ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം സർവ്വ ഭൂമിയും ഭരിക്കും.
Verse 30
प्रसह बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् । एवं स निश्चयं पाप: कृत्वा दुर्योधनस्तदा । नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मन:
“അവരെ ബലമായി ബന്ധനത്തിൽ കെട്ടി ഞാൻ വസുന്ധരയെ ഭരിക്കും.” ഇങ്ങനെ പാപമായ നിശ്ചയം ചെയ്ത ദുര്യോധനൻ, അന്നുമുതൽ മഹാത്മാവായ ഭീമനെ ഹാനിപ്പെടുത്താൻ അവസരം എപ്പോഴും തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 31
जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधनने गंगातटपर जल-विहारके लिये ऊनी और सूती कपड़ोंके विचित्र एवं विशाल गृह तैयार कराये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഓ ജനമേജയാ! അതിനുശേഷം ദുര്യോധനൻ ഗംഗാതീരത്ത് ജലവിഹാരത്തിനായി, ഉണ്ണിയും പത്തിയും കൊണ്ടുള്ള വസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച, വിചിത്രവും വിശാലവും ആയ മണ്ടപങ്ങൾ ഒരുക്കിപ്പിച്ചു.
Verse 32
सर्वकामै: सुपूर्णानि पताकोच्छायवन्ति च । तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവിടെയുള്ള വസതികൾ എല്ലാ അഭിലഷിത സാമഗ്രികളാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു; ഉയർന്ന പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആ സ്ഥലത്ത് അവൻ പലവിധത്തിലുള്ള അനേകം ഗൃഹങ്ങളും മുറികളും പണിയിച്ചു.
Verse 33
ततो जलविहारार्थ कारयामास भारत | चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
അനന്തരം, ഹേ ഭാരതവംശജാ, ജലവിഹാരത്തിനായി അവൻ വലുതും വിചിത്രവുമായ ചൈല-കംബള മണ്ടപങ്ങൾ പണിയിച്ചു. പിന്നെ പ്രമാണകോടി എന്ന ദേശത്തിലെ ഒരു സ്ഥലത്തെത്തി, ഹേ ഭാരതാ, അവിടെ ഒരു ക്രീഡാഭൂമി നിർമ്മിപ്പിച്ച് അതിന് ‘ഉദകക്രീഡനം’ (ജലക്രീഡ) എന്നു പേരിട്ടു.
Verse 34
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेहुमथापि च । उपपादितं नरैस्तत्र कुशलै: सूदकर्मणि
അവിടെ പാചകകാര്യത്തിൽ നിപുണരായ പലരും ഒന്നിച്ചുകൂടി ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, പേയം, ചോഷ്യം, ലേഹ്യം എന്നിങ്ങനെ പലവിധ ഭക്ഷണപാനീയങ്ങൾ ഒരുക്കി.
Verse 35
न्यवेदयंस्तत् पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा । ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मति:
അപ്പോൾ രാജസേവകർ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ ദുര്യോധനനോട് ആ വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് ദുർമതിയായ ദുര്യോധനൻ അവിടെ പാണ്ഡവരോട് പറഞ്ഞു—
Verse 36
गड्जां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् | सहिता भ्रातर: सर्वे जलक्रीडामवाप्नुम:,“आज हमलोग भाँति-भाँतिके उद्यान और वनोंसे सुशोभित गंगाजीके तटपर चलें। वहाँ हम सब भाई एक साथ जलविहार करेंगे”
“വരിക; ഉദ്യാനങ്ങളും വനങ്ങളും അലങ്കരിക്കുന്ന ഗംഗാതീരത്തേക്ക് പോകാം. അവിടെ നാം എല്ലാ സഹോദരരും ഒന്നിച്ച് ജലക്രീഡ ആസ്വദിക്കാം.”
Verse 37
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिर: । ते रथैर्नगराकारैदेशजैक्ष गजोत्तमै:
ഇതു കേട്ട് യുധിഷ്ഠിരൻ “ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് ദുര്യോധനന്റെ നിർദ്ദേശം അംഗീകരിച്ചു. തുടർന്ന് കൗരവരും പാണ്ഡവരും എല്ലാം നഗരസദൃശമായ ഭവ്യരഥങ്ങളിലും, സ്വന്തം ദേശത്തിൽ ജനിച്ച ഉത്തമഗജങ്ങളിലുമേറി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു ഉദ്യാന-വനങ്ങളിലേക്കു നീങ്ങി. സമീപത്തെത്തിയപ്പോൾ കൂടെ വന്ന നഗരപ്രമുഖരെ വിടവാങ്ങിച്ചു; സിംഹങ്ങൾ പർവതഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ഉദ്യാനത്തിന്റെ ശോഭ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ആ സഹോദരന്മാർ എല്ലാം അതിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 38
निर्ययुर्नगराच्छूरा: कौरवा: पाण्डवै: सह | उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ശൂരന്മാരായ കൗരവർ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. ഉദ്യാന-വനത്തിനടുത്തെത്തി, കൂടെ വന്ന പ്രമുഖവൃദ്ധന്മാരെയും നഗരത്തിലെ മാന്യജനങ്ങളെയും വിടയാക്കി; തുടർന്ന് എല്ലാ സഹോദരരും ഉദ്യാനത്തിന്റെ ശോഭ നോക്കി നോക്കി, സിംഹങ്ങൾ പർവ്വതഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ അകത്തു കടന്നു.
Verse 39
विशन्ति सम तदा वीरा: सिंहा इव गिरेगुहाम् | उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातर: सर्व एव ते
അപ്പോൾ ആ വീരസഹോദരന്മാർ എല്ലാവരും ഉദ്യാനം നോക്കി നോക്കി ഒരുമിച്ച് അകത്തു കടന്നു—സിംഹങ്ങൾ പർവ്വതഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 40
उपस्थानगहै: शुभ्रेवलभीभिश्न शोभितम् । गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रै: सांचारिकेरपि
ആ ഉദ്യാനം മനോഹരമായ ഉപസ്ഥാനഗൃഹങ്ങളാലും വെളുത്ത വലഭി-ചജ്ജകളാലും, ഗവാക്ഷങ്ങളും ജാലികളും, കൂടാതെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും നീക്കാവുന്ന ജലതളിക്കൽ യന്ത്രങ്ങളാലും ശോഭിച്ചു.
Verse 41
सम्मार्जितं सौधकारैश्षित्रकारैश्व चित्रितम् । दीर्घिकाभिश्न पूर्णाभिस्तथा पद्माकरैरपि
സൗധകാരന്മാർ അതിനെ തൂത്തുവാരി മിനുക്കി വൃത്തിയാക്കി; ചിത്രകാരന്മാർ ചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു. ജലനിറഞ്ഞ ദീർഘികകളും കിണറുകളും, കൂടാതെ പദ്മാകരങ്ങളും (താമരക്കുളങ്ങൾ) അതിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 42
जल तच्छुशुभे छन्न॑ फुल्लैर्जलरुहैस्तथा । उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकै:
അവിടത്തെ ജലം പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ ജലരുഹങ്ങളാൽ (താമരകളാൽ) മൂടപ്പെട്ട് അത്യന്തം മനോഹരമായി തോന്നി. അതുപോലെ, ഋതുവിനൊത്തുവിരിഞ്ഞ് വീണ പുഷ്പങ്ങളാൽ ഭൂമിയും മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 43
तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवा: कौरवाश्न ह । उपपन्नान् बहून् कामांस्ते भुज्जन्ति ततस्ततः
അവിടെ എത്തി പാണ്ഡവരും കൗരവരും എല്ലാവരും യഥോചിതമായ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ പരിശ്രമമില്ലാതെ ലഭിച്ച നാനാവിധ ഭോഗ്യവസ്തുക്കളും വിഭവങ്ങളും അവർ ഓരോന്നായി ആസ്വദിച്ചു.
Verse 44
अथोयद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्न ते । परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर्भक्ष्यांस्ततस्तत:
അതിനുശേഷം ആ മനോഹരമായ ഉദ്യാനത്തിൽ കളിക്കാനെത്തിയ കൗരവരും പാണ്ഡവരും സൗഹൃദപരമായ തമാശയിൽ പരസ്പരം വായിൽ ഭക്ഷണകഷണങ്ങൾ ഇടാൻ തുടങ്ങി.
Verse 45
ततो दुर्योधन: पापस्तद्धक्ष्ये कालकूटकम् । विषं प्रक्षेपपामास भीमसेनजिघांसया
അപ്പോൾ പാപിയായ ദുര്യോധനൻ ഭീമസേനനെ നശിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെ ഭക്ഷണത്തിൽ ‘കാലകൂട’ എന്ന ഘോരവിഷം കലർത്തിച്ചു.
Verse 46
स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपम: । स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृदू यथा
അപ്പോൾ അവൻ സ്വയം എഴുന്നേറ്റു. ഹൃദയം ക്ഷുരംപോലെ മൂർച്ചയുള്ളതായിരുന്നുവെങ്കിലും വാക്കുകൾ അമൃതസമമായി തോന്നി. സഹോദരനും ഹിതൈഷിയായ സുഹൃത്തും എന്നപോലെ ഭീമസേനന് വേണ്ടി അവൻ തന്നെ നാനാവിധ ഭക്ഷണങ്ങൾ വിളമ്പിത്തുടങ്ങി. ഭക്ഷണത്തിലെ ദോഷം അറിയാത്ത ഭീമൻ ദുര്യോധനൻ വിളമ്പിയതെല്ലാം കഴിച്ചു. അത് കണ്ട നീചബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനൻ ഉള്ളിൽ ഉള്ളിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് താൻ കൃതാർത്ഥനായി എന്നു കരുതി.
Verse 47
स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पापकृत् प्रतीच्छितं सम भीमेन त॑ं वै दोषमजानता
പാപകൃതനായ അവൻ ഭീമനു വേണ്ടി സ്വയം ധാരാളം ഭക്ഷണം ഇടുകയായിരുന്നു. ഭക്ഷണത്തിലെ ദോഷം അറിയാത്ത ഭീമൻ നൽകിയതുപോലെ സ്വീകരിച്ച് എല്ലാം കഴിച്ചു.
Verse 48
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:
അപ്പോൾ അവിടെ ദുര്യോധനൻ ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ ചിരിക്കുന്നവനെന്നപോലെ—ആ പുരുഷാധമൻ—താൻ കൃതകൃത്യനായി എന്നു കരുതി. ഉള്ളിൽ അവന്റെ ഹൃദയം കത്തിയുടെ धारപോലെ മൂർച്ചയായിരുന്നു; പക്ഷേ പുറത്ത് അവൻ അമൃതം ചൊരിയുന്നതുപോലെ മധുരവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. സഹോദരനെന്നപോലെയും ഹിതൈഷിയായ സുഹൃത്തെന്നപോലെയും നടിച്ച്, ഭീമസേനനു വേണ്ടി പലവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ അവൻ തന്നേ വിളമ്പിത്തുടങ്ങി. ഭീമൻ ഭക്ഷണത്തിലെ ദോഷം അറിയാത്തവൻ; അതിനാൽ ദുര്യോധനൻ എത്ര വിളമ്പിയതോ അതെല്ലാം അവൻ കഴിച്ചു. അത് കണ്ട നീചനായ ദുര്യോധനൻ മനസ്സിൽ തന്നെ സന്തോഷിച്ച് താൻ വിജയിച്ചുവെന്ന് വിചാരിച്ചു.
Verse 49
ततस्ते सहिता: सर्वे जलक्रीडामकुर्वत । पाण्डवा धार्तराष्ट्रश्न तदा मुदितमानसा:,तब भोजनके पश्चात् पाण्डव तथा धुतराष्ट्रके पुत्र सभी प्रसन्नचित्त हो एक साथ जलक्रीड़ा करने लगे
പിന്നീട് ഭോജനാനന്തരം പാണ്ഡവരും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും—എല്ലാവരും—ആനന്ദചിത്തരായി ഒരുമിച്ച് ജലക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 50
क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्रा: स्वलंकृता: । दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहा:
ജലക്രീഡ അവസാനിച്ചപ്പോൾ, ദിവസാന്ത്യത്തിൽ വിനോദത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ആ കുരുശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാർ ശുചിവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, മനോഹരാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു, ആ ക്രീഡാഗൃഹങ്ങളിലേയ്ക്കു തന്നെ രാത്രിവാസം ചെയ്യുവാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ അധികശ്രമം മൂലം ബലവാനായ ഭീമസേനൻ പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷീണിച്ചിരുന്നു.
Verse 51
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् । खिन्नस्तु बलवान् भीमो व्यायम्याभ्यधिकं तदा
അപ്പോൾ ആ വീരന്മാർ ആ വിനോദാവസഥങ്ങളിലേയ്ക്കു തന്നെ താമസിക്കുവാൻ ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് അധിക വ്യായാമം ചെയ്തതിനാൽ ബലവാനായ ഭീമൻ പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷീണിതനായിരുന്നു.
Verse 52
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा । प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत् स्थलम्
പിന്നീട് ജലക്രീഡയ്ക്കായി വന്ന ആ കുമാരന്മാരെ കൂടെ കൂട്ടി, വിശ്രമം തേടി പ്രമാണകോടിയിലെ ആ ഗൃഹത്തിലേക്ക് ചെന്നു; അവിടെ ഒരു സ്ഥലത്ത് കിടന്ന് അവൻ നിദ്രിച്ചു.
Verse 53
शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहित: । विषेण च परीताड़्रो निश्रैष्ट: पाण्डुनन्दन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—തണുത്ത കാറ്റ് ലഭിച്ചതോടെ പാണ്ഡുനന്ദനനായ ഭീമൻ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു; വിഷമദം മൂലം അവന്റെ ബോധം മങ്ങിയിരുന്നു. വിഷം അവന്റെ അവയവങ്ങളിലൊക്കെയും പടർന്നതിനാൽ അവൻ അവിടെ പൂർണ്ണമായി നിശ്ചേഷ്ടനായി, ജഡംപോലെ കിടന്നതായി തോന്നി.
Verse 54
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीम॑ दुर्योधन: स्वयम् | मृतकल्पं तदा वीर॑ स्थलाज्जलमपातयत्
അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ തന്നെ ലതകളാൽ 만든 പാശങ്ങളാൽ വീരനായ ഭീമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ബന്ധിച്ചു. അവൻ മരിച്ചവനെപ്പോലെ ആയപ്പോൾ, ഉയർന്ന കരയിൽ നിന്ന് ഗംഗാജലത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു.
Verse 55
स निःसज्रो जलस्यान्तमथ वै पाण्डवोडविशत् । आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവനായ ഭീമൻ ജലത്തിന്റെ ആഴത്തിലേക്ക് മുങ്ങി നാഗലോകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. നാഗഭവനത്തിൽ നീങ്ങുമ്പോൾ അവന്റെ ദേഹഭാരത്തിൽ പല നാഗകുമാരന്മാരും ഞെരിഞ്ഞുപോയി. അപ്പോൾ അനേകം മഹാവിഷധര നാഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കൂടി, വിഷം നിറഞ്ഞ ഭയങ്കരമായ വലിയ ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭീമസേനനെ വീണ്ടും വീണ്ടും കടിച്ചു.
Verse 56
ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषै: । अदश्यत भृशं भीमो महादंष्टविषोल्बणै:
അതിനുശേഷം അനേകം മഹാവിഷധര നാഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കൂടി; വിഷംകൊണ്ട് ഉഗ്രമായ വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള ആ സർപ്പങ്ങൾ ഭീമനെ അത്യന്തം ശക്തിയായി വീണ്ടും വീണ്ടും കടിച്ചു.
Verse 57
ततो<स्य दश्यमानस्य तद् विषं कालकूटकम् | हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जड़मेन तु,उनके द्वारा डँसे जानेसे कालकूट विषका प्रभाव नष्ट हो गया। सर्पोंके जंगम विषने खाये हुए स्थावर विषको हर लिया
അപ്പോൾ അവൻ കടിയേറ്റുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവനിലുള്ള കാലകൂടവിഷം നശിച്ചു. സർപ്പങ്ങളുടെ ജംഗമവിഷം അവൻ കഴിച്ച സ്ഥിരവിഷത്തെ ജയിച്ച് ഇല്ലാതാക്കി.
Verse 58
दंष्टाश्न देष्टिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिता: । त्वचं नैवास्य बिभिदु: सारत्वात् पृथुवक्षस:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ സർപ്പങ്ങൾ അവന്റെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ പോലും ദംഷ്ട്രകൾ കുത്തിയിട്ടും അവന്റെ ത്വക്ക് ഭേദിക്കാനായില്ല; കാരണം വിശാലവക്ഷനായ ഭീമസേനന്റെ ദേഹസാരം അത്യന്തം ദൃഢമായിരുന്നു; അവന്റെ ത്വക്ക് ഇരുമ്പുപോലെ കഠിനമായിരുന്നു.
Verse 59
ततः प्रबुद्ध: कौन्तेय: सर्व संछिद्य बन्धनम् | पोथयामास तान् सर्वान् केचिद् भीताः: प्रदुद्रुवु:
അതിനുശേഷം കൗന്തേയൻ ഉണർന്നു. അവൻ തന്റെ ബന്ധനങ്ങൾ എല്ലാം മുറിച്ചെറിഞ്ഞ് ആ സർപ്പങ്ങളെ ഓരോന്നായി പിടിച്ചു നിലത്തടിച്ചു; പല സർപ്പങ്ങളും ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയി.
Verse 60
हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिम भ्ययु: । ऊचुश्न सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्,भीमके हाथों मरनेसे बचे हुए सभी सर्प इन्द्रके समान तेजस्वी नागराज वासुकिके समीप गये और इस प्रकार बोले---
ഭീമന്റെ സംഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശേഷിച്ച സർപ്പങ്ങൾ എല്ലാം വാസുകിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. ഇന്ദ്രനുപമമായ തേജസ്സുള്ള സർപ്പരാജൻ വാസുകിയെ സമീപിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 61
अयं नरो वै नागेन्द्र हप्सु बद्ध्वा प्रवेशित: । यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति,“नागेन्द्र! एक मनुष्य है, जिसे बाँधकर जलमें डाल दिया गया है। वीरवर! जैसा कि हमारा विश्वास है, उसने विष पी लिया होगा
അവർ പറഞ്ഞു—“ഹേ നാഗേന്ദ്രാ! ഒരു മനുഷ്യനെ ബന്ധിച്ച് വെള്ളത്തിലേക്ക് തള്ളിയിരിക്കുന്നു. ഹേ വീരാ! ഞങ്ങളുടെ കണക്കിൽ അവൻ വിഷം കുടിച്ചിരിക്കണം.”
Verse 62
निश्रैष्टोडस्माननुप्राप्त: स च दष्टोडन्वबुध्यत । ससंज्ञश्नापि संवृत्तश्छित््वा बन्धनमाशु न:
അവർ പറഞ്ഞു—“അവൻ വീണിട്ടും വീണ്ടും ഞങ്ങളുടെ അടുക്കൽ എത്തി; ദംശിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവന് ബോധം തിരികെ വന്നു. ബോധം വന്ന ഉടൻ അവൻ വേഗത്തിൽ ബന്ധനം മുറിച്ചെറിഞ്ഞ് ഞങ്ങളിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.”
Verse 63
ततो वासुकिरभ्येत्य नागैरनुगतस्तदा
അപ്പോൾ വാസുകി അനേകം നാഗന്മാരോടുകൂടെ അവിടെ എത്തി, ഭയങ്കരപരാക്രമിയായ മഹാബാഹു ഭീമസേനനെ കണ്ടു. അതേ നിമിഷം നാഗരാജൻ ആര്യകനും അവനെ കണ്ടു—അവൻ പൃഥയുടെ പിതാവായ ശൂരസേനന്റെ മാതാമഹനായിരുന്നു. തന്റെ ദൗഹിത്രന്റെ ദൗഹിത്രനെ നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് ശക്തമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആനന്ദിച്ചു. മഹായശസ്സുള്ള നാഗരാജൻ വാസുകിയും ഭീമസേനനോട് അത്യന്തം പ്രസന്നനായി പറഞ്ഞു—“ഇവനു പ്രിയമായ ഏത് സേവനം ചെയ്യണം? ധനകൂമ്പാരവും സ്വർണ്ണവും രത്നനിധിയും ഇവനു നൽകട്ടെയോ?”
Verse 64
पश्यति सम महाबाहुं भीम॑ भीमपराक्रमम् । आर्यकेण च दृष्ट: स पृथाया आर्यकेण च
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അദ്ദേഹം മഹാബാഹുവും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമായ ഭീമനെ കണ്ടു. അതേ സമയത്ത് പൃഥയുടെ വംശബന്ധമുള്ള വൃദ്ധനായ നാഗൻ ആര്യകനും അവനെ കണ്ടു. വംശജനെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആര്യകൻ അവനെ നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് ശക്തമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഹർഷിച്ചു. മഹായശസ്സുള്ള നാഗരാജൻ വാസുകിയും ഭീമസേനനോട് അത്യന്തം പ്രസന്നനായി പറഞ്ഞു—“ഇവനു പ്രിയമായ ഏത് സേവനം ചെയ്യണം? ധനം, സ്വർണ്ണം, രത്നനിധി ഇവനു നൽകട്ടെയോ?”
Verse 65
तदा दौहित्रदौहित्र: परिष्वक्त: सुपीडितम् । सुप्रीतश्चाभवत् तस्य वासुकि: स महायशा:
അപ്പോൾ ദൗഹിത്രന്റെ ദൗഹിത്രൻ ആര്യകനാൽ ശക്തമായി ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ടു നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് അമർത്തപ്പെട്ടു. അത് കണ്ട മഹായശസ്സുള്ള വാസുകി അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, ഭീമസേനനെ എങ്ങനെ ആദരിക്കാമെന്ന് ചിന്തിച്ചു—“ഇവനു പ്രിയമായ ഏത് സേവനം ചെയ്യണം? ധനം, സ്വർണ്ണം, രത്നനിധി ഇവനു നൽകണം.”
Verse 66
अब्रवीत् तं च नागेन्द्र: किमस्य क्रियतां प्रियम् धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നാഗേന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—“ഇവനു പ്രിയമായ ഏത് സേവനം ചെയ്യണം? ധനകൂമ്പാരവും രത്നനിധിയും മറ്റ് സമ്പത്തുകളും ഇവനു നൽകപ്പെടട്ടെ.”
Verse 67
एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत । यदि नागेन्द्र तुष्टो&सि किमस्य धनसंचयै:,उनके यों कहनेपर आर्यक नागने वासुकिसे कहा--“नागराज! यदि आप प्रसन्न हैं तो यह धनराशि लेकर क्या करेगा”
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ നാഗൻ വാസുകിയോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ നാഗേന്ദ്രാ, നിങ്ങൾ സന്തുഷ്ടനാണെങ്കിൽ, ഇവന് ധനസഞ്ചയങ്ങൾ എന്തിനാണ്?”
Verse 68
रसं पिबेत् कुमारो<यं त्वयि प्रीते महाबल: । बल॑ नागसहस्रस्य यस्मिन् कुण्डे प्रतिष्ठितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നീ പ്രസന്നനായാൽ, നിന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഈ മഹാബലനായ രാജകുമാരൻ ആ കുണ്ടത്തിലെ രസം പാനം ചെയ്യട്ടെ; അതിൽ സഹസ്ര ഗജങ്ങളുടെ ബലം സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 69
यावत् पिबति बालो<यं तावदस्मै प्रदीयताम् । एवमस्त्विति तं नागं वासुकि: प्रत्यभाषत,“यह बालक जितना रस पी सके, उतना इसे दिया जाय।” यह सुनकर वासुकिने आर्यक नागसे कहा 'ऐसा ही हो”
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ ബാലൻ എത്ര രസം പാനം ചെയ്യുമോ അത്രയും അവന് നൽകപ്പെടട്ടെ. അത് കേട്ട് വാസുകി ആ നാഗനോട്— “അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 70
ततो भीमस्तदा नागै: कृतस्वस्त्ययन: शुचि: । प्राड्मुखश्नोपविष्टश्न॒ रसं पिबति पाण्डव:,तब नागोंने भीमसेनके लिये स्वस्तिवाचन किया। फिर वे पाण्डुकुमार पवित्र हो पूर्वाभिमुख बैठकर कुण्डका रस पीने लगे
അപ്പോൾ നാഗങ്ങൾ ഭീമസേനനുവേണ്ടി സ്വസ്തിവാചനം നടത്തി. തുടർന്ന് പാണ്ഡവകുമാരൻ ശുദ്ധനായി, കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് ഇരുന്ന് കുണ്ടത്തിലെ രസം പാനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 71
एकोच्छवासात् तत: कुण्ड पिबति सम महाबल: । एवमष्टौ स कुण्डानि हापिबत् पाण्डुनन्दन:,वे एक ही साँसमें एक कुण्डका रस पी जाते थे। इस प्रकार उन महाबली पाण्डुनन्दनने आठ कुण्डोंका रस पी लिया
പിന്നീട് ആ മഹാബലൻ ഒരൊറ്റ ശ്വാസത്തിൽ ഒരു കുണ്ടത്തിലെ രസം പാനം ചെയ്തു തീർത്തു. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡുനന്ദനൻ എട്ട് കുണ്ടങ്ങളുടെ രസം പാനം ചെയ്തു.
Verse 72
ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुज: । अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदम:,इसके बाद शत्रुओंका दमन करनेवाले महाबाहु भीमसेन नागोंकी दी हुई दिव्य शय्यापर सुखपूर्वक सो गये
തുടർന്ന് ശത്രുദമനനായ മഹാബാഹു ഭീമസേനൻ നാഗങ്ങൾ നൽകിയ ദിവ്യശയ്യയിൽ സുഖമായി ശയിച്ചു.
Verse 127
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमसेनरसपाने सप्तविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ രസപാനം സംബന്ധിച്ച നൂറ്റി ഇരുപത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 623
पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमरहसि । “वह हमलोगोंके पास बेहोशीकी हालतमें आया था
ഞങ്ങളെ അടിച്ചുതകർക്കുന്ന ആ മഹാബാഹുവിനെ നീ തിരിച്ചറിയേണ്ടതാണ്. അവൻ മൂർച്ച്ഛിതനായി ഞങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വന്നിരുന്നു; എന്നാൽ ഞങ്ങൾ കടിച്ചതോടെ അവൻ ഉണർന്ന് ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. ബോധം വന്ന ഉടൻ തന്നെ ആ ബലവാൻ തന്റെ എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളും വേഗത്തിൽ പൊട്ടിച്ചെറിഞ്ഞ് ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളെ കീഴടക്കാൻ തുടങ്ങി. നീ ചെന്നു അവനെ തിരിച്ചറിയുക।
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether a teacher’s rightful due (ācārya-dakṣiṇā) can be ethically enforced through political coercion, and whether restoring “friendship” by redefining status through territorial control is compatible with dharmic restraint.
Institutional roles shape moral claims: friendship, authority, and reciprocity are mediated by social status and power; unresolved resentment after a coerced settlement can persist as a latent causal force in later events.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining how a formal compromise (release and partition) can still generate enduring enmity, thereby preparing narrative causality for later confrontations.