
Incarnations of Mahādeva in Kali-yuga (Vaivasvata Manvantara) and the Nakulīśa Horizon
ദ്വാപരയുഗത്തിലെ വ്യാസാവതാരപ്രസംഗം സമാപിപ്പിച്ച് സൂതൻ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിലെ കലിയുഗത്തിൽ മഹാദേവന്റെ അവതാരപ്രകടനങ്ങളെ വിവരിക്കുന്നു. കലിയുടെ ആരംഭത്തിൽ ശംഭു ഹിമാലയശിഖരത്തിൽ (ചഗല) ശ്വേതരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവിടെ തേജസ്സുള്ള, വേദസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാർ ശിഷ്യരായി ഉയർന്ന് മാതൃകയാകുന്നു. തുടർന്ന് ശ്വേതബന്ധപ്പെട്ട പ്രമുഖർ, ബിരുദങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങൾ, നാമങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ക്രമബദ്ധ പട്ടികയും, വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ആകെ ഇരുപത്തെട്ട് ശൈവാവതാരങ്ങൾ എന്ന വ്യക്തമായ എണ്ണവും പറയുന്നു. കലിയുടെ അവസാനം ഭഗവാൻ ഒരു തീർത്ഥത്തിൽ സാക്ഷാൽ നകുലീശ്വരരൂപത്തിൽ ദേഹധാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു പാശുപത മാർഗത്തിന്റെ ദിശയും ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പരയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. വിപുലമായ ശിഷ്യ/ഋഷി പട്ടികകൾ തപസ്, യോഗം, ബ്രഹ്മവിദ്യ, ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള വൈദികധർമ്മക്രമത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം എന്നിവയെ ഊന്നുന്നു. അവസാനം ഭാവിയിലെ സാവർണ മനുക്കളുടെ സൂചന, സ്നാനാനന്തരം ക്ഷേത്രത്തിലോ നദീതീരത്തിലോ ശ്രവണം-പാരായണം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഫലശ്രുതി, നാരായണ-വിഷ്ണുവിന്റെ കൂർമരൂപത്തിന് നമസ്കാരത്തോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः
ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്ത്രീ സംഹിതയുടെ പൂർവവിഭാഗത്തിൽ അമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ദ്വാപരയുഗത്തിലെ വേദവ്യാസാവതാരങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെട്ടു; ഇനി, ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, കലിയുഗത്തിലെ മഹാദേവാവതാരങ്ങൾ ശ്രവിക്കുവിൻ।
Verse 2
आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे
കലിയുഗത്തിന്റെ ആദിയിൽ ദേവദേവൻ, മഹാദ്യുതിയുള്ള പ്രഭു ‘ശ്വേത’ എന്ന നാമത്തിൽ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഹിതത്തിനായി പ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 3
हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः
ഹിമവാന്റെ മനോഹര ശിഖരത്തിൽ—ഛഗല എന്ന ശ്രേഷ്ഠ പർവതത്തിൽ—അവന്റെ ശിഷ്യർ ശിഖ ധരിച്ച് അളവറ്റ പ്രഭയോടെ ദീപ്തരായി।
Verse 4
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः
ശ്വേതൻ, ശ്വേതശിഖൻ, ശ്വേതാസ്യൻ, ശ്വേതലോഹിതൻ—ഈ നാലു മഹാത്മ ബ്രാഹ്മണർ വേദങ്ങളിൽ പാരംഗതരായിരുന്നു।
Verse 5
सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे
ഏഴാം ക്രമത്തിൽ സുഭാനൻ, ദമനൻ, സുഹോത്രൻ, കങ്കണൻ; ലോകാക്ഷിരഥൻ, യോഗീന്ദ്രൻ, കൂടാതെ ജൈഗീഷവ്യൻ—ഇവരാണ് എണ്ണപ്പെടുന്നത്.
Verse 6
अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः
എട്ടാമത്തിൽ ദധിവാഹൻ ഉണ്ടാകും, ഒൻപതാമത്തിൽ പ്രഭു വൃഷഭൻ. പത്താമത്തിൽ ഭൃഗു പ്രസ്താവിതൻ; അതിനാൽ ആ ചക്രത്തിൽ ഉഗ്രൻ പരമനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 7
द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्
പന്ത്രണ്ടാമത്തിൽ അത്രി പ്രഖ്യാപിതൻ, പതിമൂന്നാമത്തിൽ ബലി. പതിനാലാമത്തിൽ ഗൗതമൻ പ്രസ്താവിതൻ; അതിന് ശേഷം വേദശീർഷൻ വരുന്നു.
Verse 8
गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्
ആ കാരണത്താൽ ആ സ്ഥലം ‘ഗോകർണ’ എന്ന നാമം പ്രാപിച്ചു; തുടർന്ന് ‘ഗുഹാവാസ’യും ‘ശിഖണ്ഡി’യും എന്ന പേരുകൾ ഉണ്ടായി. ക്രമമായി ‘ജടാമാല്യ’, ‘അട്ടഹാസ’, ‘ദാരുക’, ‘ലാങ്ഗലി’ എന്നും പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 9
श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः
അടുത്തതായി ക്രമത്തിൽ ശ്വേതൻ, പരൻ, ശൂലി, ഡിണ്ഡി, മുണ്ഡി; കൂടാതെ സഹിഷ്ണു, സോമശർമാ—അവസാനമായി പ്രഭു നകുലീശൻ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 10
वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः
വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ത്രിശൂലധാരിയായ ശംഭു പ്രഭുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ ഇരുപത്തെട്ട് എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. കലിയുഗാന്ത്യത്തിൽ ഒരു പുണ്യതീർത്ഥത്തിൽ ദേവേശ്വരൻ ദേഹാവതാരമായി നകുലീശ്വരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടും.
Verse 11
तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः
അവിടെ ദേവാദിദേവന്റെ നാലു മഹാതപസ്വികൾ ശിഷ്യരായി. മറ്റുള്ള ഓരോരുത്തർക്കും വേറേവേറെയായി ദർശനശ്രേഷ്ഠരായ മുനിപുംഗവർ ശിഷ്യരായി ഉണ്ടായി.
Verse 12
प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्
മനം പ്രസന്നവും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിതവുമായിട്ട്, ഈശ്വരഭക്തിയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന യോഗത്തിൽ പരമജ്ഞാനികളായ ആ യോഗികളെ ഞാൻ ഇനി ക്രമമായി വിവരിക്കും.
Verse 13
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः
‘ശ്വേതൻ, ശ്വേതശിഖൻ, ശ്വേതാസ്യൻ, ശ്വേതലോഹിതൻ, ദുന്ദുഭി, ശതരൂപൻ, ഋചീകൻ, കേതുമാൻ, വികേശൻ, വിശോകൻ, വിശാപൻ, ശാപനാശനൻ’—ഇവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമങ്ങൾ.
Verse 14
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः
അവൻ സുമുഖനും അതുപോലെ ദുർമുഖനും; ദുർദമനും ദുർഅതിക്രമനും. അവൻ സനനും സനാതനനും; പവിത്ര ‘മു’ അക്ഷരവും സനന്ദനനും ആകുന്നു.
Verse 15
दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च
ദാലഭ്യൻ മഹായോഗി, ധർമ്മാത്മാവും മഹാതേജസ്വിയും; കൂടാതെ സുധാമാ, വിരജ, ശംഖപാത്രജനും (അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു)।
Verse 16
सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः
അതുപോലെ സാരസ്വതൻ, മേഘൻ, ഘനവാഹൻ, സുവാഹനൻ; കൂടാതെ കപിലനും ആസുരിയും; വോഢുവും മുനി പഞ്ചശിഖനും (ഉണ്ടായിരുന്നു)।
Verse 17
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
പരാശരൻ, ഗർഗൻ, ഭാർഗവൻ, ആംഗിരസനും; കൂടാതെ ബലബന്ധു, നിരാമിത്ര, കേതുശൃംഗ—ഇവർ തപോധന ഋഷിമാർ (ആയിരുന്നു)।
Verse 18
लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च
അവൻ ലംബോദരൻ, ലംബൻ, ലാംബാക്ഷൻ, ലംബകേശൻ; അവൻ സർവ്വജ്ഞൻ, സമബുദ്ധിയുള്ളവൻ, പ്രാപ്യലക്ഷ്യം, അതുപോലെ സത്യസ്വരൂപൻ।
Verse 19
शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः
ശുധാമാ, കാശ്യപൻ, വസിഷ്ഠൻ, വിരജാ; അതുപോലെ അത്രിയും ഉഗ്രനും; കൂടാതെ ശ്രവണനും ശ്രവിഷ്ഠകനും—ഇവർ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ട ഋഷിമാർ।
Verse 20
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः
അങ്ങനെ കുണി, കുണിബാഹു, കുശരീര, കുനേത്രക; കൂടാതെ കശ്യപൻ, ഉശനാ (ശുക്രൻ), ച്യവനൻ, പിന്നെ ബൃഹസ്പതി—ഇവരും (ഋഷിമാർ) ആകുന്നു.
Verse 21
उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः
ഉതഥ്യനും വാമദേവനും; മഹാകായനും മഹാനിലനും; വാചശ്രവായും സുപീകനും; ശ്യാവാശ്വനും സപഥീശ്വരനും—ഈ പൂജ്യ മഹർഷിമാരും എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 22
हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः
ഹരിണ്യനാഭൻ, കൗശല്യൻ, ലോകാക്ഷി, കൂടാതെ കുഥുമി; സുമന്തു, പണ്ഡിതനായ വർചറി, കബന്ധൻ, കുശികന്ധരൻ—ഇവരാണ് ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയപ്പെട്ട ഋഷികൾ.
Verse 23
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः
പ്ലക്ഷനും ദാർഭായണിയും; കേതുമാനും ഗൗതമനും; ഭല്ലാപീ, മധുപിംഗ, കൂടാതെ ശ്വേതകേതു—തപശക്തിയുടെ നിധിയായിരുന്നു.
Verse 24
उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
ഉശിജൻ, ബൃഹദുക്തൻ, ദേവലൻ, കപി; കൂടാതെ ശാലിഹോത്രൻ, അഗ്നിവേശ്യൻ; പിന്നെ യുവനാശ്വൻ, ശരദ്വസു—ഇവരും ഈ വംശപരമ്പരയിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 25
छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः
ഛഗലൻ, കുണ്ഡകർണൻ, കുംഭൻ, പ്രവാഹകൻ; കൂടാതെ ഉലൂകൻ, വിദ്യുത്; പിന്നെ ശാദ്വലൻ, ആശ്വലായനൻ—ഇവയാണ് ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ട നാമങ്ങൾ.
Verse 26
अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च
അക്ഷപാദൻ, കുമാരൻ, ഉലൂകൻ, വത്സൻ; അതുപോലെ കുശികൻ, ഗർഗൻ; കൂടാതെ മിത്രകൻ, ഋഷ്യൻ—ഈ ഋഷിമാരും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 27
शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः
ഈ മഹാത്മ ശിഷ്യർ യോഗികളുടെ എല്ലാ ആചാരങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠർ—ആചരണത്തിൽ നിർമ്മലർ, ബ്രഹ്മത്തിൽ ദൃഢസ്ഥിതർ, ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ പൂർണ്ണപരായണർ.
Verse 28
कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै
അവർ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഹിതത്തിനായി അവതാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; യോഗേശ്വരന്മാരുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം വേദങ്ങളുടെ പുനഃസ്ഥാപനത്തിനായും അവർ അവതരിക്കുന്നു.
Verse 29
ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः
എപ്പോഴും അവരെ സ്മരിച്ച് നമസ്കരിക്കുകയും, തർപ്പണം ചെയ്ത് അർച്ചനയാൽ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണർ ബ്രഹ്മവിദ്യയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 30
इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च
ഈ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തെ വിശദമായി പ്രസ്താവിച്ചു. ഭാവിയിൽ സാവർണ മനുവും, അതുപോലെ ദക്ഷ-സാവർണനും ഉദ്ഭവിക്കും.
Verse 31
दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्
പത്താമൻ ബ്രഹ്മ-സാവർണ മനു; പതിനൊന്നാമൻ ധർമ്മ-സാവർണ. പന്ത്രണ്ടാമൻ രുദ്ര-സാവർണ; പതിമൂന്നാമൻ റോചമാന; പതിനാലാമൻ ഭൗത്യ—ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഭാവി മനുക്കൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 32
अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः
ഈ ഭാഗം നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—പൂർവകാലത്ത് നാരായണൻ പ്രസ്താവിച്ച പുരാതനോപദേശം; ഭൂതം, ഭാവി, വർത്തമാനം എന്നീ ആഖ്യാനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധം.
Verse 33
यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते
ഇത് പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ കേൾക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർക്ക് കേൾപ്പിക്കുന്നവൻ—അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 34
पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्
സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാലയത്തിലും, നദീതീരങ്ങളിലും, ഇതിന്റെ പാരായണം ചെയ്യണം; ഭക്തിഭാവത്തോടെ നാരായണൻ—പുരുഷോത്തമൻ—നെ നമസ്കരിക്കണം.
Verse 35
नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे
ദേവാദിദേവനും ദേവന്മാരുടെ പരമാത്മാവുമായ ആദിപുരുഷൻ, പുരാതനൻ—കൂർമരൂപം ധരിച്ച വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം।
It explicitly transitions from the Dvāpara-age Vyāsa avatāra cycle to the Kali-age manifestations of Mahādeva, preserving the purāṇic pattern of dharma-maintenance through divinely empowered teachers across yugas.
The lists function as a paramparā-map: they authorize Pāśupata Yoga transmission, portray tapas and yogic discipline as vehicles of Vedic re-establishment, and frame devotion/remembering of these figures as a means toward brahmavidyā.
Nakulīśvara is presented as the culminating bodily manifestation of the Lord at the end of Kali-yuga in a sacred tīrtha, signaling the apex of the chapter’s Śaiva avatāra sequence and the Pāśupata teacher horizon.
While foregrounding Śaṃbhu’s incarnations and Pāśupata lineages, the chapter closes with devotion to Nārāyaṇa and salutations to Viṣṇu as Kūrma, reflecting the text’s consistent integration of Śaiva teaching within a broader Vaiṣṇava-purāṇic frame.