Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ വായുപ്രോക്ത മധ്യഭാഗത്തിലെ മൂന്നാം ഉപോദ്ധാതപാദം, അർജുനോപാഖ്യാനത്തിലെ ഇരുപത്തേഴാം അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും വന്ദിജനങ്ങളും ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ വന്ന്, അവനെ ഉണർത്താൻ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ ഉച്ചത്തിൽ പാടിത്തുടങ്ങി.

Verse 2

वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्

വീണയും വേണുവും ചേർന്ന നാദത്തിൽ മിശ്രിതമായി, കല-താള ലയത്തെ അനുഗമിക്കുന്ന; എല്ലാ ശ്രോതാക്കൾക്കും സുസ്രാവ്യവും പ്രശംസനീയവും മധുരസ്വരവുമുള്ളത്.

Verse 3

स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्

സ്നിഗ്ധകണ്ഠമുള്ളവർ മൂർച്ചനയും ഗ്രാമവും അത്യന്തം വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിച്ച്, മനോഹരമായ ഗാനം പാടി; അത് താര-മന്ദ്ര ലയങ്ങളാൽ സമന്വിതമായിരുന്നു.

Verse 4

ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः

അപ്പോൾ സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും നിദ്രയിൽ ആയിരുന്ന ആ മഹാത്മ രാജാവിനെ മന്ദമായി പലവിധ വചനങ്ങളാൽ ഉണർത്തുവാൻ പറഞ്ഞു।

Verse 5

पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया

നോക്കുക, രാജേന്ദ്രചന്ദ്രൻ തോറ്റവനെപ്പോലെ അസ്തമിക്കുന്നു; നിശ്ചയം നിന്റെ മുഖകമലത്തിന്റെ വർധിച്ചുവരുന്ന ശോഭയാൽ തന്നേ।

Verse 6

द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो

ഇപ്പോൾ നിന്റെ മുഖകമലം കാണാൻ ആകാംക്ഷയുള്ളവനെപ്പോലെ, അന്ധകാരം ഭേദിച്ച് സൂര്യൻ, ഹേ വിഭോ, ഉദയത്തിലെത്തി।

Verse 7

राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्

ഹേ രാജാവേ, സമസ്ത ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ മൗലി-ശിഖാമണിയായ മഹാബുദ്ധേ! നിദ്ര മതി—ഇപ്പോൾ ഉണരുക।

Verse 8

इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः

അവരുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ടിട്ടും രാജാവ് ഉണർന്നില്ല; ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ ശേഷശയ്യയിൽ ശയിക്കുന്ന പദ്മലോചനൻ (വിഷ്ണു) പോലെ।

Verse 9

विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः

നിദ്രയറ്റ കണ്ണുകളോടെ എഴുന്നേറ്റ് അദ്ദേഹം ഭക്തിയോടെ നിത്യകർമ്മങ്ങൾ ആചരിച്ചു. തുടർന്ന് ജയം മുതലായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ശ്രദ്ധയോടെ സമ്യകമായി പൂർത്തിയാക്കി.

Verse 10

देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च

ഇഷ്ടദേവതയെ വന്ദിച്ച് അദ്ദേഹം ദിവ്യമായ മാലയും സുഗന്ധവും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. ദൂർവ, അഞ്ജനം, ദർപ്പണം തുടങ്ങിയ മംഗളചിഹ്നങ്ങളും സ്വീകരിച്ചു.

Verse 11

दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्

യാചകരെ ദാനം നൽകി, ഗോമാതാവിനെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നമസ്കരിച്ചു, അദ്ദേഹം ആ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു സൂര്യദേവനെ ഉപാസിച്ചു.

Verse 12

तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्

അപ്പോൾ മന്ത്രിമാരും സാമന്തന്മാരും സേനാനായകരും എല്ലാവരും എത്തി. കൈകൂപ്പി, രാജാവേ, അവർ ശ്രേഷ്ഠനായ നൃപനെ നമസ്കരിച്ചു.

Verse 13

ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा

പിന്നീട് അദ്ദേഹം അവരുടെ ചുറ്റുപാടോടെ തപോനിധിയിലേക്കു ചെന്നു; സൂര്യപ്രഭയിൽ ദീപ്തമായ കിരീടത്തോടെ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു.

Verse 14

आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति

മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആശീർവാദങ്ങളാൽ രാജാവിനെ അഭിനന്ദിച്ചു; വിനയത്തോടെ നമിഞ്ഞിരുന്ന അവനോട് മധുരവചനത്തിൽ— “ആസനം സ്വീകരിക്കൂ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 15

तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप

ആസനസ്ഥനായ ആ നരപതിയോട് പ്രീതമനസ്സുള്ള മഹർഷി പറഞ്ഞു— “രാത്രി കഴിഞ്ഞു; ഹേ രാജാവേ, സുഖമാണോ?”

Verse 16

अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्

ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഞങ്ങൾ വനത്തിൽ വന്യാഹാരത്താൽ ജീവിക്കുന്നവർ; മൃഗസദൃശ സ്വഭാവമുള്ളവർക്ക് എങ്ങനെയായാലും ജീവിക്കാം.

Verse 17

अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्

എന്നാൽ ഹേ രാജേന്ദ്രാ, നഗരവാസികൾക്ക് വനത്തിൽ താമസം അത്യന്തം ദുസ്സഹം; അഭ്യാസമില്ലാത്തത് എല്ലാം തന്നെ ദുഷ്കരം തന്നെയല്ലോ.

Verse 18

वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः

നിങ്ങൾ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ പലവട്ടം വനവാസത്തിന്റെ ക്ലേശം സഹിച്ചു; അതു തീർച്ചയായും നിങ്ങളുടെ ഗൗരവത്തിന്റെ മഹോന്നതിയാണ്.

Verse 19

इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत

ആ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ രാജാവ് പ്രീതിപൂർവ്വം, ചിരിച്ചുപോലെ, വീണ്ടും അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 20

ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഈ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് എന്ത്? ഞങ്ങൾ നിന്നെ എത്ര മഹാനായി കണ്ടുവോ; നിന്റെ മഹിമകൊണ്ട് സർവ്വലോകവും വിസ്മയിച്ചു।

Verse 21

भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने

ഹേ മഹാമുനേ! നിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വൈഭവം മനസ്സിനെ മയക്കിയതിനാൽ, എന്റെ സൈനികർ ഇവിടെ നിന്ന് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।

Verse 22

त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्

ഹേ വിഭോ! നിനക്കുപോലുള്ള തപസ്വികളുടെ പ്രഭാവങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് ഈ ലോകം എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നത്; നിശ്ചയമായും അചിന്ത്യമായ ബ്രഹ്മതേജസ് ധരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 23

नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्

ഹേ വിഭോ! തപസ്സിന്റെ ബലത്തോടെ ലോകങ്ങളുടെ മൂന്നു അവസ്ഥകളെ ക്രമമായി സ്ഥിരമാക്കാൻ നിനക്കാകുന്നത് അത്ഭുതമല്ല।

Verse 24

सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्

നിന്റെ തപസ്സിദ്ധി അത്യന്തം ശുഭവും മഹത്തുമായും ലോകപൂജിതവുമാണ്. ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ദയവായി എനിക്ക് അനുമതി തരുക.

Verse 25

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—കാർത്തവീര്യൻ ഇങ്ങനെ ആദരത്തോടെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മുനി അവനെ അത്യന്തം മാനിച്ച് ‘അങ്ങനെ തന്നേ’ എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 26

मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति

മുനിയുടെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം അവൻ ആ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും ചുറ്റിനിന്ന നിലയിൽ നഗരത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 27

स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी

വഴിയിൽ പോകുമ്പോൾ ആ രാജാവ് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—അഹോ! ഈ തപസ്സിന്റെ സിദ്ധി ലോകത്തെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നതാകുന്നു.

Verse 28

यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया

ഇതിനാൽ ഇത്തരമൊരു ശ്രേഷ്ഠ ധേനു ലഭിച്ചു; അത് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പാൽപോലെ നൽകുന്നു—അപ്പോൾ എനിക്ക് സമസ്ത രാജ്യം എന്തിന്? അപാരമായ യോഗസമ്പത്തും എന്തിന്?

Verse 29

गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि

ഹേ മുനിവരാ! ഈ ധേനു ഗോരത്നസ്വരൂപയായി നിങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിൽ, നിശ്ചയമായും ഇതിലൂടെ സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്കും സമ്പത്ത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 30

ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्

ത്രൈലോക്യപൂജിതനായ ഇന്ദ്രന്റെ വ്യക്തമായ മഹിമാപദവും, എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ ധേനുവിന്റെ പതിനാറാം കലക്കും തുല്യമല്ല.

Verse 31

इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ പിന്നിൽ നിന്നെത്തി, മന്ത്രി ചന്ദ്രഗുപ്തൻ അപ്പോൾ കയ്യൊപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു.

Verse 32

किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव

ഹേ രാജശാർദൂലാ! എന്തിനാണ് നീ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ പോകുന്നത്? കാത്തുസൂക്ഷിച്ച രാജ്യവും നഗരവും നിന്നെന്ത് ഫലം നൽകും?

Verse 33

गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो

പ്രഭോ! നൃപന്റെ ഈ ഗോരത്നസ്വരൂപ ധേനു നീങ്ങാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം, നിന്റെ രാജ്യം പകുതിപോലും നിലനിൽക്കില്ല; അത് ശൂന്യമായിരിക്കും.

Verse 34

अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः

ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ കണ്ട മറ്റൊരു അത്ഭുതവും കേൾക്കുക—അവിടെ മനോഹരമായ ഭവനങ്ങളും അതുപോലെ മനോഹരമായ സ്ത്രീകളും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 35

प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम

വിവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള പ്രാസാദങ്ങളും, ക്ഷയം കാണാത്ത ധനവും ഉണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ അത് എല്ലാം ആ പശുവിൽ എന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ ലയിച്ചു പോയി।

Verse 36

तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्

ഹേ രാജസത്തമാ, ഇപ്പോൾ ഉള്ളത് അതേ തപോവനമായിരുന്നു; ഇത്തരമൊരു പ്രഭാവമുള്ള അവൾ ആരുടെയോ, അവനു എന്താണ് ദുർലഭം?

Verse 37

तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः

അതുകൊണ്ട്, രത്നത്തിന് അർഹമായ മഹത്വമുള്ള ഈ പശുവിനെ നീ സ്വീകരിക്കണം; നിന്റെ സമ്മതമുണ്ടെങ്കിൽ, അനുജീവികൾ ചെയ്യേണ്ട കാര്യം അറിയിക്കും।

Verse 38

राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഞാനും ഇതുവരെ അവളെ ശരിയായി അറിയുന്നില്ല; ‘ബ്രാഹ്മണസ്വം അപഹരിക്കരുത്’ എന്ന സംശയം എന്റെ മനസ്സിൽ ഉണ്ട്।

Verse 39

एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते

രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, പുരോഹിതനായ ഗർഗൻ—ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—ഹേ ഭൂപതേ, ശാസിക്കുന്നതുപോലെ ഇതു പറഞ്ഞു।

Verse 40

ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते

ബ്രാഹ്മണസ്വം ഏതു സാഹചര്യത്തിലും, ആപത്തിൽപോലും, ഒരിക്കലും അപഹരിക്കരുത്; ബ്രഹ്മസ്വത്തിനെപ്പോലെ ദുർജയം ലോകത്തിൽ ഇല്ല।

Verse 41

विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

വിഷം അതിനെ ഉപയോഗിക്കുന്നവനെയേ കൊല്ലൂ, ഹേ ഹൈഹയ, ലക്ഷ്യമായവനെ; എന്നാൽ ബ്രഹ്മസ്വത്തിന്റെ അരണി-അഗ്നി വംശത്തെ വേരോടെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 42

अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव

ഹേ പാർത്ഥിവാ, ലോകത്തിൽ ബ്രഹ്മസ്വമെന്ന ഈ ദുർജര വിഷം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്; അതിന്റെ ഫലം പുത്ര-പൗത്രാന്തം വരെ എത്തി, വിപാകം അത്യന്തം കഠിനവും കയ്പും ആകുന്നു।

Verse 43

एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्

അസദാത്മന്മാരുടെ മനസ് അധികാരവും ഐശ്വര്യവും കൊണ്ട് മയങ്ങുന്നു; അപ്പോൾ സമീപമുള്ളതിനെക്കുറിച്ച് എന്തെല്ലാം ചെയ്യാതിരിക്കും, കണ്ണുകൾ അസതിലും ബ്രാഹ്മണധനലോഭത്തിലും വഞ്ചിതമായാൽ!

Verse 44

वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति

ഹേ നൃപോത്തമാ! വേദവും ദാനവും ഉള്ള നിനക്കു തുല്യൻ മറ്റാരുണ്ട്? ദാനം വിട്ട് സ്വീകരിക്കലേ ചിന്തിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരിലും ലാഭം തേടുന്നു.

Verse 45

ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव

ഹേ മഹാബാഹോ! നീ ഇങ്ങനെ മഹത്തായവനായിരിക്കെ സജ്ജനർ നിന്ദിക്കുന്ന കര്‍മ്മം ചെയ്യരുത്; അത് ലോകങ്ങളിൽ നിന്റെ യശസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കും.

Verse 46

वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः

നീ ദാനശീല രാജാക്കന്മാരുടെ മഹത്തായ വംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; ഈ കര്‍മ്മംകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ തന്നെ നിന്റെ യശസ്സിന്റെ അംശങ്ങൾ നശിപ്പിക്കരുത്.

Verse 47

अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः

അയ്യോ! അനുജീവികൾ ഭർത്താവിനെ ദുരിതസമുദ്രത്തിൽ അല്പം വീണതുകണ്ടാൽ, അവന്റെ പ്രസാദത്തിൽ മദിച്ചു, അന്യായത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് അവനെ തന്നെ മുങ്ങിക്കുന്നു.

Verse 48

श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति

ശ്രിയാൽ വികൃതനായി, മനുഷ്യകർത്തവ്യം ചിന്തിക്കാത്ത വിവേകരഹിതനായ രാജാവ് അവരുടെ അഭിപ്രായം പിന്തുടർന്നാൽ ഉടൻ തന്നെ വിഷാദത്തിലാഴുന്നു.

Verse 49

अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्

അജ്ഞനായ മുനിയെപ്പോലുള്ള മന്ത്രി രാജാവിനെ നയസമുദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയാൽ, ആ ദുർബുദ്ധി ഇരുമ്പുനാവുപോലെ തനോടൊപ്പം രാജാവിനെയും മുങ്ങിക്കും।

Verse 50

तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജശാർദൂലാ! ആ മൂഢന്റെ നയപഥത്തിൽ നീ നടക്കരുത്; അതിദുർബുദ്ധിയുടെ അഭിപ്രായം പിന്തുടരുന്നത് നിനക്കു യോജ്യമല്ല।

Verse 51

एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत

അവൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, സ്വാമിയുടെ ശ്രേയസ്സിനായുള്ള വാക്ക് മുൻനിർത്തി മന്ത്രി രാജാവിനെ തടഞ്ഞ് വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 52

ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते

ഈ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ ജാതിക്കാരുടെ ഹിതം മാത്രമേ നോക്കൂ; മഹത്തായ രാജകാര്യങ്ങൾ ദ്വിജന്മാർക്കു അറിയാൻ കഴിയില്ല।

Verse 53

राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति

രാജകാര്യങ്ങൾ രാജാവുതന്നെ തന്റെ ബുദ്ധിയാൽ അറിയേണ്ടതാണ്; ഭോജനവും ദാനവും ഇല്ലാതെ വിപ്രന് ഒരു കാര്യവും സിദ്ധിക്കില്ല।

Verse 54

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्

ബ്രാഹ്മണനെ ഒരിക്കലും അവമാനിക്കരുത്; അദ്ദേഹം നിത്യവും വന്ദനീയൻ. അദ്ദേഹത്തെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ച് സ്വീകരിക്കണം; ഇതിലധികം সাধനം എവിടെയും ഇല്ല.

Verse 55

तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, ആ ധേനുവിനെ സ്വീകരിച്ച് നിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക. അല്ലെങ്കിൽ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോകുക.

Verse 56

क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति

ഹേ പാർത്ഥിവാ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഗുണം ക്ഷമയാണ്; ക്ഷത്രിയന്റെ ധർമ്മം ദണ്ഡമാണ്. ബലപ്രയോഗത്തോടെ എടുത്താലും നിനക്ക് അധർമ്മം സംഭവിക്കുകയില്ല.

Verse 57

प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्

ഹേ രാജാവേ, ബലപ്രയോഗത്തോടെ എടുക്കുന്നതിൽ ദോഷം കാണുന്നുവെങ്കിൽ, പശു-കുതിര മുതലായവയുടെ മൂല്യം നൽകി ഋഷിയുടെ ധേനുവിനെ സ്വീകരിക്കണം.

Verse 58

स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः

ആ ധേനുവിനെ നീ നിർബന്ധമായും സ്വീകരിക്കണം; നീ രത്നഭാഗ്യവാനാണ്. തപോധനരായ മഹർഷികൾക്ക് രത്നസംഗ്രഹത്തിൽ എന്ത് ആസക്തി?

Verse 59

तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति

ഹേ നൃപാ! അവൻ തപോധനനും ബലവാനും ശാന്തനും നിനക്കു പ്രീതിയുള്ളവനും ആകുന്നു. അതിനാൽ നീ അപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ തീർച്ചയായും ആ ധേനുവിനെ നിനക്കു നൽകും.

Verse 60

अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति

അല്ലെങ്കിൽ പശു, സ്വർണം മുതലായവയോ മറ്റെന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിച്ചതോ, ധാരാളം ധനം ശേഖരിച്ച് ആ ധേനുവിന് പകരമായി നിനക്കു നൽകും.

Verse 61

अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्

ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് ഈ മഹാരത്നത്തെ അവഗണിക്കരുത്—എന്നതാണ് എന്റെ ബുദ്ധി. ഭവാൻ എന്താണ് കരുതുന്നത്?

Verse 62

राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक

രാജാവ് പറഞ്ഞു—മന്ത്രികാ! നീ തന്നേ ചെന്നു ആ വിപ്രനെ പ്രത്യേകമായി പ്രസാദിപ്പിക്ക; അവന് അഭീഷ്ടം നൽകി ആ പശുവിനെ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 63

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വിധിയുടെ പ്രേരണയാൽ ആ മന്ത്രി മടങ്ങി, വേഗത്തിൽ ജമദഗ്നിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 64

गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्

ആ രാജാവ് പോയശേഷം, വ്രതനിഷ്ഠനായ രാമനും സമിധ് കൊണ്ടുവരാൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 65

ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

അതിനുശേഷം ആ മന്ത്രി സൈന്യസഹിതം ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി, മുനിശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 66

चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा

ചന്ദ്രഗുപ്തൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നൃപതി കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രാജാവ് ഭൂമിയിലെ രത്നങ്ങളുടെ ഭാഗ്യഭോക്താവാണ്, ആ ധേനു രത്നസ്വരൂപിണി, ദോഹനഗോവുകളിൽ അനുത്തമം।

Verse 67

तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि

അതുകൊണ്ട് യോജ്യമായ വിലയായി രത്നമോ സ്വർണമോ സ്വീകരിച്ച്, ഗോരത്നസ്വരൂപിണിയായ ആ ധേനുവിനെ എനിക്ക് നൽകുക.

Verse 68

जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു— ഈ ഹോമധേനു എന്റേതാണ്; ഇത് ആര്ക്കും നൽകാൻ പാടില്ല. ദാനശീലനായ രാജാവ് എങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണസ്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നു?

Verse 69

मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि

മന്ത്രി പറഞ്ഞു—നീ രത്നഭാഗ്യവാൻ; രാജാവ് നിന്റെ ധേനുവിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗവായുതം (ആയിരം പശു) മൂല്യമായി അവനു ആ ധേനു നൽകേണ്ടതാണ്.

Verse 70

जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഒരിക്കലും വാങ്ങൽ-വിൽപ്പനയുടെ കർത്താവല്ല. അതുകൊണ്ട് അവനു ഹവിർധാനി (യജ്ഞധേനം) എളുപ്പത്തിൽ നൽകാൻ ഞാൻ ധൈര്യമെടുക്കുന്നില്ല.

Verse 71

मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

മന്ത്രി പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! രാജ്യത്തിന്റെ പകുതിക്കുപകരമായാലും, മുഴുവൻ രാജ്യത്തിനുപകരമായാലും, ഈ ഒരു ധേനുവിനെ നൽകുക; അതാണ് നിനക്കു ശ്രേയസ്.

Verse 72

जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു—ഹേ ദുർമതേ! ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ വാസവനായ ഇന്ദ്രനോടും പോലും ഞാൻ നൽകുകയില്ല. ഗുരു യാചിച്ചതിനെ വിട്ടിട്ട്, പിന്നെ രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് നിനക്കെന്ത് കാര്യം?

Verse 73

मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि

മന്ത്രി പറഞ്ഞു—നീ തന്നെ സ്വേച്ഛയാൽ, സുഹൃദ്ഭാവത്തോടെ, രാജാവിന് ധേനുവിനെ നൽകുക. കാരണം അത് ബലപ്രയോഗത്തോടെ കൊണ്ടുപോയാൽ, നീ എന്ത് ചെയ്യും?

Verse 74

जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു— ദ്വിജന്മാർക്കു ദാതാവ് രാജാവാണ്; അവൻ ഇച്ഛിച്ചാൽ നൽകും. എന്നാൽ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണൻ; സ്വേച്ഛാദാനം കൂടാതെ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?

Verse 75

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ പാപചേതനനായ ആ മന്ത്രി ക്രോധിച്ചു; ആ മുനിയുടെ പാലുതരുന്ന പശുവിനെ ബലമായി കൊണ്ടുപോകാൻ തുടങ്ങി.