Shloka 42
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव
Transliteration
anivāryamidaṃ loke brahmasvandurjaraṃ viṣam / putrapautrāntaphaladaṃ vipākakaṭu pārthiva
Translation
ഹേ പാർത്ഥിവാ, ലോകത്തിൽ ബ്രഹ്മസ്വമെന്ന ഈ ദുർജര വിഷം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്; അതിന്റെ ഫലം പുത്ര-പൗത്രാന്തം വരെ എത്തി, വിപാകം അത്യന്തം കഠിനവും കയ്പും ആകുന്നു।
Word by Word
अनिवार्यम्unavoidable
अनिवार्यम्:
विशेषण (Predicate adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनिवार्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; न-उपसर्गयुक्त (unavoidable)
इदम्this
इदम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
लोकेin the world
लोके:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
ब्रह्मस्वम्Brahmin’s property
ब्रह्मस्वम्:
सम्बन्ध/विषय (Topic/विषय)
TypeNoun
Rootब्रह्मस्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ब्रह्मणः स्वम्)
दुर्जरम्hard to endure
दुर्जरम्:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुर्जर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
विषम्poison
विषम्:
कर्ता (Subject in apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootविष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; उपमेय (apposition)
पुत्रपौत्रान्तफलदम्yielding consequences up to sons and grandsons
पुत्रपौत्रान्तफलदम्:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुत्र (प्रातिपदिक) + पौत्र (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + फल (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (पुत्र-पौत्र-अन्ते फलम् ददाति = giving fruit up to sons and grandsons/end)
विपाककटुbitter in outcome
विपाककटु:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविपाक (प्रातिपदिक) + कटु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः (विपाके कटु = bitter in result)
पार्थिवO king
पार्थिव:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन