Shloka 71
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति
Transliteration
mantryuvāca rājyārdhenātha vā brahmansakalenāpi bhūbhṛtaḥ / dehi dhenumimāmekāṃ tatte śreyo bhaviṣyati
Translation
മന്ത്രി പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! രാജ്യത്തിന്റെ പകുതിക്കുപകരമായാലും, മുഴുവൻ രാജ്യത്തിനുപകരമായാലും, ഈ ഒരു ധേനുവിനെ നൽകുക; അതാണ് നിനക്കു ശ്രേയസ്.
Word by Word
मन्त्रीthe minister
मन्त्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्री (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
राज्य-अर्धेनwith half the kingdom (as price)
राज्य-अर्धेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्यस्य अर्धम्)
अथor else/then
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तर/विकल्पार्थक निपात (then/else)
वाor
वा:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय (disjunctive ‘or’)
ब्रह्मन्O Brahmin
ब्रह्मन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
सकलेनwith the whole (kingdom)
सकलेन:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootसकल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण (qualifier)
अपिeven
अपि:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय निपात (‘even/also’)
भूभृतःof the king
भूभृतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभूभृत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन; ‘of the king’
देहिgive
देहि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
धेनुम्the cow
धेनुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
इमाम्this
इमाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (this)
एकाम्one
एकाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; संख्याविशेषण
तत्then/that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनिपातवत् प्रयोग (correlative: ‘then/that’)
तेfor you
ते:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी (Dative), एकवचन (enclitic)
श्रेयःwelfare/the better course
श्रेयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रेयस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट् (Simple Future), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद