Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ യദുവംശം പിൻവലിക്കപ്പെടുമെന്നും ദേവതകൾ അവന്റെ വൈകുണ്ഠപ്രത്യാവർത്തനത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നുവെന്നും സംബന്ധിച്ച ഉദ്ധവന്റെ ബോധം സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണശാപം മൂലം യദുക്കൾ തമ്മിലടിച്ച് നശിക്കുമെന്നും ഏഴ് ദിവസത്തിനകം ദ്വാരക ജലമഗ്നമാകുമെന്നും അദ്ദേഹം പ്രവചിക്കുന്നു. കലിയുഗത്തിന്റെ പ്രാബല്യം കണക്കിലെടുത്ത്, ഉദ്ധവൻ പുറപ്പെട്ട് ബന്ധുക്കളോടും സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലോടും ഉള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് സമദൃഷ്ടി വളർത്തുകയും ലോകത്തെ മായയായി—ശുഭാശുഭ ദ്വന്ദ്വഭ്രമത്തിൽ തെറ്റായി പിടിച്ചെടുക്കുന്ന ക്ഷണഭംഗുര വസ്തുക്കളായി—കാണുകയും ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഉദ്ധവൻ ദേഹാഭിമാനബന്ധനം സമ്മതിച്ച് ലളിതമായ വൈരാഗ്യോപായം ചോദിച്ച്, പരിപൂർണ്ണ ഗുരുവായി ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ശരണാഗതി ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭു ഒരു മാതൃകാബോധനം ആരംഭിക്കുന്നു—ചിലപ്പോൾ സ്വന്തം തീക്ഷ്ണബുദ്ധി തന്നെ ഗുരുവായി പഠിപ്പിക്കും—എന്ന് പറഞ്ഞ്, രാജാ യദുവും ഒരു അവധൂത ബ്രാഹ്മണനും തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയുടെ കഥയിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അവധൂതൻ പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ഉള്ള ഇരുപത്തിനാലു ഗുരുക്കന്മാരിൽ നിന്ന് പഠിച്ചതായി പറഞ്ഞ്, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ മുതലായവയിൽ നിന്ന് പാഠങ്ങൾ വിവരിക്കുകയും, കുടുംബാസക്തിയുടെ അതിരുകടക്കലിനെതിരെ പ്രാവിന്റെ ഉപമകഥയിലൂടെ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം ഉദ്ധവോപദേശത്തിന്റെ അന്തിമഭാഗത്തെയും അവധൂതന്റെ ദീർഘബോധനത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പാലമാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ മഹാഭാഗ്യവാനായ ഉദ്ധവാ! നീ എന്റെ ആഗ്രഹം ശരിയായി വെളിപ്പെടുത്തി—യദുവംശത്തെ പിൻവലിച്ച് ഭൂഭാരം നീക്കി ഞാൻ വൈകുണ്ഠധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങണം; അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവും ഭവൻ (ശിവൻ) ഉൾപ്പെടെ ലോകപാലകരും എന്റെ സ്വധാമവാസത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
ഞാൻ ഇവിടെ ദേവകാര്യങ്ങളെ മുഴുവനായും നിർവഹിച്ചു കഴിഞ്ഞു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാർത്ഥനപ്രകാരം എന്റെ അംശമായ ബലദേവനോടുകൂടെ ഞാൻ അവതരിച്ച ലക്ഷ്യം ഇപ്പോൾ സഫലമായി।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
ബ്രാഹ്മണരുടെ ശാപം മൂലം യദുകുലം തീർച്ചയായും പരസ്പരകലഹത്തിൽ നശിക്കും; ഇന്നുമുതൽ ഏഴാം ദിവസം സമുദ്രം ഉയർന്ന് ദ്വാരകാപുരിയെ പ്രളയജലത്തിൽ മുക്കും।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
ഹേ സാദുവായ ഉദ്ധവാ! ഞാൻ ഈ ലോകം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഈ ഭൂമി ഉടൻ തന്നെ കലിയുഗത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു സർവ്വമംഗളവും ധർമ്മവും നഷ്ടപ്പെട്ടതാകും।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ഞാൻ ഈ ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ നീ ഇവിടെ താമസിക്കരുത്. ഹേ നിർമലഭക്താ, കലിയുഗത്തിൽ ജനങ്ങൾ പാപപ്രവൃത്തികളിൽ ആസക്തരാകും; അതിനാൽ ഇവിടെ നില്ക്കരുത്।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
നീ സ്വജനബന്ധുക്കളോടുള്ള സ്നേഹം മുഴുവനും ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിനെ ശരിയായി എന്നിൽ ലയിപ്പിക്ക; പിന്നെ സമദൃഷ്ടിയോടെ എല്ലാം കണ്ടുകൊണ്ട് ഭൂമിയിലുടനീളം സഞ്ചരിക്ക।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! മനസ്സ്, വാക്ക്, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ മുതലായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ നീ ഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ ലോകം മായാജനിതവും നശ്വരവുമാണെന്ന് അറിക; ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ എല്ലാം ക്ഷണഭംഗുരമാണ്।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
മായയാൽ അയോഗ്യമായ ചിത്തമുള്ളവൻ വസ്തുക്കളിൽ പല അർത്ഥഭേദങ്ങളും കാണുന്നു; ഗുണ-ദോഷബുദ്ധിയിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കർമ്മം, അകർമ്മം, വികർമ്മം എന്നു ചിന്തിക്കുന്നു।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് ചിത്തം ഏകാഗ്രമാക്കി, ഈ സമസ്ത ലോകവും സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ച ആത്മയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി കാണുക; ആ ആത്മാവിനെയും എന്നിൽ—പരമ അധീശ്വരനിൽ—കാണുക।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
വേദങ്ങളുടെ നിർണ്ണായക ജ്ഞാനവും അതിന്റെ പ്രായോഗിക അനുഭവവും ചേർന്നാൽ, നീ ദേഹധാരികളുടെ ആത്മസ്വരൂപം തിരിച്ചറിയും; ആത്മാനുഭവത്തിൽ തൃപ്തനായ മനസ്സോടെ യാതൊരു തടസ്സവും നിന്നെ ബാധിക്കുകയില്ല।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
ഗുണ-ദോഷ ദ്വന്ദ്വബുദ്ധിയെ അതിക്രമിച്ചവൻ നിഷിദ്ധ കർമ്മങ്ങളിലേക്കു തിരിയുകയില്ല; ‘ഗുണം’ കണക്കാക്കി വിധിത കർമ്മവും ചെയ്യുകയില്ല—നിഷ്കളങ്ക ബാലനെപ്പോലെ സ്വാഭാവികമായി ധർമ്മത്തിൽ നടക്കുന്നു।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
സകലഭൂതങ്ങളുടെയും സുഹൃത്ത്, ശാന്തൻ, ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ ഈ വിശ്വത്തെ മുഴുവനും എന്റെ സ്വരൂപമായി കാണുന്നു; അത്തരം ഭക്തൻ വീണ്ടും ഒരിക്കലും പതനത്തിലാകുകയില്ല।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ പരമഭക്തനായ ഉദ്ധവനെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചു. തത്ത്വം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഉദ്ധവൻ അച്യുതനെ നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
ശ്രീഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ യോഗേശ്വരാ! യോഗവിന്യാസത്തിന്റെ അധിപതേ, യോഗാത്മാവേ, യോഗശക്തിയുടെ ഉദ്ഭവമേ! എന്റെ പരമ ശ്രേയസ്സിനായി സന്ന്യാസലക്ഷണമായ ത്യാഗമാർഗം നിങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചു।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
ഹേ ഭൂമൻ! വിഷയാസക്തരായ കാമികൾക്കു, പ്രത്യേകിച്ച് ഹേ സർവാത്മൻ, നിങ്ങളോടു ഭക്തിയില്ലാത്തവർക്ക് ഈ ത്യാഗം അത്യന്തം ദുഷ്കരം—ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങളുടെ മായയാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ദേഹത്തിലും ബന്ധങ്ങളിലും മുങ്ങി ഞാൻ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന മോഹത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മൂഢബുദ്ധിയാണ്. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ലളിതമായി പറഞ്ഞ തത്ത്വം ഞാൻ എങ്ങനെ സാധിപ്പിക്കും? ദയവായി നിങ്ങളുടെ ദാസനെ അനുശാസിക്കണമേ।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
ഹേ ഈശ! നിങ്ങൾ പരമസത്യമായ പരമപുരുഷൻ; ഭക്തർക്കു നിങ്ങൾ സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു. നിങ്ങളെക്കൂടാതെ എനിക്ക് പരിപൂർണ്ണജ്ഞാനം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉപദേശകൻ ആരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല—ദേവന്മാരിലും പോലും ഇല്ല. ബ്രഹ്മാദികളായ എല്ലാ ദേഹധാരികളും നിങ്ങളുടെ മായയാൽ മോഹിതരായി ബാഹ്യവസ്തുക്കളെയേ പരമസത്യമെന്നു കരുതുന്നു।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
അതുകൊണ്ട് പ്രഭോ, ഭൗതികജീവിതത്തിൽ നിരാശനായി ദുഃഖതാപങ്ങളിൽ പീഡിതനായി ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ നിർദോഷൻ, അനന്തൻ, സർവ്വജ്ഞ പരമേശ്വരൻ; നിങ്ങളുടെ വൈകുണ്ഠധാമം കലഹരഹിതം. നിങ്ങൾ നാരായണൻ, സർവ്വജീവികളുടെ സത്യസഖാവ്.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സാധാരണയായി ലോകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം വിവേചിച്ച് അറിയുന്ന മനുഷ്യർ, സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ തന്നെ അശുഭ ഭോഗാശയിൽ നിന്ന് സ്വയം ഉയർത്തുന്നു.
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
മനുഷ്യന് പ്രത്യേകിച്ച് സ്വന്തം ആത്മാവുതന്നെ ഗുരുവാണ്; കാരണം പ്രത്യക്ഷാനുഭവവും യുക്തിയുമായ (അനുമാനം) ചേർന്ന് അവൻ ശ്രേയസ്സിനെ കണ്ടെത്തുന്നു.
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ധീരരും ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമുള്ളവരും സാംഖ്യയോഗവിജ്ഞാനത്തിൽ നിപുണരുമായവർ, എന്റെ സർവ്വശക്തികളാൽ സമ്പുഷ്ടമായ ദിവ്യസ്വരൂപത്തെ നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നു.
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഒരുകാൽ, രണ്ടുകാൽ, മൂന്നുകാൽ, നാലുകാൽ, പലകാൽ ഉള്ളവയും കാലില്ലാത്തവയും—ഇങ്ങനെ അനേകം ശരീരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അവയിൽ മനുഷ്യദേഹം എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമാണ്.
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
ഞാൻ പരമേശ്വരൻ സാധാരണ ഇന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യതയിൽ ഒരിക്കലും പിടിക്കപ്പെടുന്നില്ല; എങ്കിലും മനുഷ്യർ ബുദ്ധി മുതലായ ഉപകരണങ്ങളാൽ പ്രത്യക്ഷവും അനുമാന്യവുമായ ലക്ഷണങ്ങളിലൂടെ എന്നെ അന്വേഷിക്കാം।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഋഷിമാർ ഒരു പുരാതന ചരിത്രകഥ ഉദാഹരിക്കുന്നു—അപരതേജസ്സുള്ള യദു രാജാവും ഒരു അവധൂതനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
മഹാരാജാ യദു ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു അവധൂത ബ്രാഹ്മണനെ കണ്ടു; അദ്ദേഹം യുവാവും പണ്ഡിതകവിപോലെയും തോന്നി. ധർമ്മതത്ത്വജ്ഞനായ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു।
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
ശ്രീ യദു പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ യാതൊരു പ്രായോഗിക ധാർമ്മിക കർമ്മത്തിലും ഏർപ്പെട്ടതായി കാണുന്നില്ല; എങ്കിലും ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള നിങ്ങളുടെ ബുദ്ധി അത്യന്തം നിപുണമാണ്. ദയവായി പറയുക—ഈ അത്ഭുതബുദ്ധി നിങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? പിന്നെ നിങ്ങൾ കുട്ടിയെപ്പോലെ സ്വതന്ത്രമായി എന്തുകൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
സാധാരണയായി മനുഷ്യർ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, ആത്മജ്ഞാനം എന്നിവ വളർത്താൻ കഠിനമായി പരിശ്രമിക്കുന്നു; അവരുടെ പതിവ് ലക്ഷ്യം ആയുസ്സ് നീട്ടുക, യശസ്സ് നേടുക, ഭൗതിക ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കുക എന്നതാണ്।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
നീ കഴിവുള്ളവൻ, കവി, നിപുണൻ, സുന്ദരൻ, അമൃതസമമായ വാക്കുകളുള്ളവൻ; എങ്കിലും ഒന്നും ചെയ്യുകയില്ല, ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല—ജഡനും ഉന്മത്തനും ഭൂതസദൃശനും പോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
ലോകം കാമലോഭത്തിന്റെ കാട്ടുതീയാൽ കത്തുമ്പോൾ, നീ മോചിതനായതിനാൽ ആ തീയാൽ ചൂടുപിടിക്കുകയില്ല. ഗംഗാജലത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആനപോലെ നീ ദാഹത്തിൽ നിന്ന് ആശ്രയം നേടിയിരിക്കുന്നു।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
ഓ ബ്രാഹ്മണാ! ഭൗതികഭോഗത്തിന്റെ സ്പർശമില്ലാതെ, കേവലാത്മനായി, കൂട്ടുകാരോ കുടുംബമോ ഇല്ലാതെ നീ ഒറ്റയ്ക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നതായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു. അതിനാൽ സത്യസന്ധമായി ചോദിക്കുന്നു—നിന്റെ ഉള്ളിലെ മഹാനന്ദത്തിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് പറയുക।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് യദു ആ മഹാഭാഗ ബ്രാഹ്മണനോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച് ആദരിച്ചു. രാജാവിന്റെ വിനയനമസ്കാരം കണ്ടു സന്തുഷ്ടനായ ആ ദ്വിജൻ മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, എനിക്ക് പല ഗുരുക്കന്മാരുണ്ട്; ബുദ്ധിയുടെ ആശ്രയത്തോടെ ഞാൻ അവരെ സ്വീകരിച്ചു. അവരുടെ ഉപദേശത്തിൽ നിന്ന് പരമബോധം നേടി ഞാൻ മോചിതനായി ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇനി അവരെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ ഇരുപത്തിനാലു ഗുരുക്കന്മാരെ ആശ്രയിച്ചു—ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, പ്രാവ്, അജഗരം; സമുദ്രം, പാറ്റ, തേൻചീറ്റ, ആന, തേൻ-കള്ളൻ; മാൻ, മീൻ, വേശ്യ പിംഗല, കുരര പക്ഷി, കുഞ്ഞ്; കൂടാതെ കന്യക, അമ്പുണ്ടാക്കുന്നവൻ, സർപ്പം, ചിലന്തി, വണ്ടി. അവരുടെ പ്രവർത്തികൾ നിരീക്ഷിച്ച് ഞാൻ ആത്മവിദ്യ പഠിച്ചു.
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ ഇരുപത്തിനാലു ഗുരുക്കന്മാരെ ആശ്രയിച്ചു—ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, പ്രാവ്, അജഗരം; സമുദ്രം, പാറ്റ, തേൻചീറ്റ, ആന, തേൻ-കള്ളൻ; മാൻ, മീൻ, വേശ്യ പിംഗല, കുരര പക്ഷി, കുഞ്ഞ്; കൂടാതെ കന്യക, അമ്പുണ്ടാക്കുന്നവൻ, സർപ്പം, ചിലന്തി, വണ്ടി. അവരുടെ പ്രവർത്തികൾ നിരീക്ഷിച്ച് ഞാൻ ആത്മവിദ്യ പഠിച്ചു.
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഇവരാണ് ഞാൻ ആശ്രയിച്ച ഇരുപത്തിനാലു ഗുരുക്കന്മാർ. അവരുടെ സ്വഭാവവും പ്രവർത്തികളും നിരീക്ഷിച്ച് ഞാൻ ഇവിടെ ആത്മതത്ത്വവിദ്യ പഠിച്ചു.
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
ഓ നഹുഷപുത്രാ, മനുഷ്യരിൽ വ്യാഘ്രമേ! ഞാൻ ഏതു ഗുരുവിൽ നിന്ന് എന്തെന്ത് പഠിച്ചുവോ, അതു അതുപോലെ കേൾക്കുക; ഞാൻ നിന്നോട് വിശദമായി പറയുന്നു.
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
ധീരൻ, മറ്റു ജീവികൾ പീഡിപ്പിച്ചാലും, ആക്രമിക്കുന്നവർ ദൈവാധീനമായി നിർബന്ധിതരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നു അറിഞ്ഞ്, തന്റെ മാർഗത്തിൽ നിന്ന് വഴുതരുത്. ഈ വ്രതം ഞാൻ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പഠിച്ചു.
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
സാധു പർവതത്തിൽ നിന്ന് ഇതു പഠിക്കണം—എപ്പോഴും പരഹിതസേവയിൽ പരിശ്രമിച്ച്, മറ്റുള്ളവരുടെ ക്ഷേമം തന്നെയാകട്ടെ തന്റെ നിലനില്പിന്റെ ഏക കാരണം. അതുപോലെ വൃക്ഷശിഷ്യനെപ്പോലെ സ്വയം പരർക്കായി സമർപ്പിക്കണം.
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
മുനി ജീവൻ നിലനിർത്താൻ വേണ്ടതിൽ മാത്രം തൃപ്തനാകണം; ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ തൃപ്തി തേടരുത്. ശരീരപരിപാലനം ജ്ഞാനം നശിക്കാതെയും വാക്കും മനസ്സും ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ നിന്ന് വഴുതാതെയും ഇരിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
യോഗി അനവധി വിഷയങ്ങളിലേക്കും നാനാ ധർമ്മങ്ങളിലേക്കും പ്രവേശിച്ചാലും, ഗുണദോഷങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചവൻ സ്പർശത്തിലായിട്ടും കുടുങ്ങുകയില്ല; അവൻ വായുവുപോലെ നിർലിപ്തനായി പ്രവർത്തിക്കും.
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
ആത്മദർശിയായ യോഗി ഈ ലോകത്ത് വിവിധ ഭൗതിക ദേഹങ്ങളിൽ വസിച്ച് അവയുടെ ഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും അനുഭവിച്ചാലും, അവൻ ഗുണങ്ങളിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല; പല സുഗന്ധങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന വായു അവയുമായി കലരാത്തതുപോലെ.
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
ചിന്താശീലനായ മുനി ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവിച്ചാലും സ്വയം ബ്രഹ്മസ്വഭാവമുള്ള ശുദ്ധാത്മാവാണെന്ന് അറിയണം. ചല-അചലമായ എല്ലാ ജീവരൂപങ്ങളിലും ജീവാത്മാവ് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നതും, പരമാത്മാവ്—ഭഗവാൻ—അന്തര്യാമിയായി എല്ലായിടത്തും ഒരേസമയം സന്നിഹിതനാണെന്നും കാണണം. ആകാശം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിട്ടും അസംഗവും വിഭജിക്കാനാകാത്തതുമാകുന്നതുപോലെ, ആത്മ-പരമാത്മ സ്വരൂപം ധ്യാനിക്കണം.
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
കാറ്റാൽ നീങ്ങുന്ന മേഘങ്ങളും കൊടുങ്കാറ്റുകളും ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കാത്തതുപോലെ, കാലസൃഷ്ട ഗുണങ്ങളുടെ സമ്പർക്കത്തിലും ആത്മാവ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മാറുകയോ മലിനമാകുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
ഹേ രാജാവേ, സാദു ജലത്തെപ്പോലെ നിർമലനും സ്വഭാവത്തിൽ മൃദുവും മധുരവാക്യങ്ങളാൽ ഒഴുകുന്നവനുമാണ്. അവനെ കാണുക, സ്പർശിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ കീര്ത്തനം കേൾക്കുക മാത്രം ജീവനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; തീർത്ഥംപോലെ അവൻ എല്ലാവരെയും പാവനമാക്കുന്നു।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
തപസ്സാൽ സാദുക്കൾ തേജസ്സോടെ ദീപ്തരായി അജേയരാകുന്നു; ഭോഗം തേടുന്നില്ല. വിധി നൽകുന്ന ആഹാരം സ്വീകരിക്കുന്നു; അശുദ്ധഭക്ഷണം സംഭവിച്ചാലും അഗ്നിപോലെ മലിനമാകുന്നില്ല।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
അഗ്നിപോലെ സാദു ചിലപ്പോൾ മറഞ്ഞും ചിലപ്പോൾ വ്യക്തമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അദ്ദേഹം ഗുരുരൂപത്തിൽ ആരാധ്യനാകുന്നു; അവരുടെ അർപ്പണം കരുണയോടെ സ്വീകരിച്ച് അഗ്നിപോലെ മുൻപും പിന്നെയും ഉള്ള പാപഫലങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
സ്വമയായാൽ സൃഷ്ടിച്ച ഈ സത്-അസത് ലോകത്തിൽ സർവശക്തനായ പരമാത്മാവ് ദേഹങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച്, വ്യത്യസ്ത മരക്കഷണങ്ങളിൽ അഗ്നി വ്യത്യസ്തമായി പ്രകടമാകുന്നതുപോലെ, ഓരോന്നിലും അതത് സ്വരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
ജനനം മുതൽ ശ്മശാനം വരെ ജീവിതത്തിലെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളാണ്; ആത്മാവിന്റെ അല്ല. കാലത്തിന്റെ അദൃശ്യഗതിയിൽ ചന്ദ്രന്റെ കലകൾ വർധിച്ചു കുറഞ്ഞു തോന്നുമെങ്കിലും ചന്ദ്രൻ സ്വയം ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
കാലത്തിന്റെ പ്രബല പ്രവാഹത്തിൽ ജീവികളുടെ ഉദ്ഭവവും ലയവും നിത്യമായി നടക്കുന്നു; എങ്കിലും അത് കാണപ്പെടുന്നില്ല—അഗ്നിയുടെ ജ്വാലകൾ ക്ഷണക്ഷണം തെളിഞ്ഞും അണഞ്ഞും പോകുന്നതു സാധാരണൻ ശ്രദ്ധിക്കാത്തതുപോലെ. അതുപോലെ കാലതരംഗങ്ങൾ അനവധി ദേഹങ്ങളുടെ ജനനം-വളർച്ച-മരണം അദൃശ്യമായി വരുത്തുന്നു; ആത്മാവിന് കാലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല.
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
യോഗി ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ വിഷയങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും യഥാകാലം അവയെ വിട്ടുകളയുകയും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും അവയിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല. പശുക്കളുടെ ഇടയിൽ ഇരുന്നാലും ഗോപതി പശുക്കളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെ, ഗുണങ്ങളിൽ ഇരുന്നാലും അവൻ അസംഗൻ.
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
സൂര്യൻ പല വസ്തുക്കളിൽ പ്രതിഫലിച്ചാലും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല; പ്രതിഫലനത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുമില്ല—അങ്ങനെ കരുതുന്നത് മന്ദബുദ്ധിയുടേതാണ്. അതുപോലെ ആത്മാവ് വിവിധ ദേഹങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും, അവൻ അവിഭക്തനും നിർലേപനും, സൂര്യനെപ്പോലെ സ്ഥിരനുമാണ്.
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
ആരോടെയായാലും എന്തിനോടെയായാലും അത്യധിക സ്നേഹമോ ബന്ധമോ പുലർത്തരുത്; ഇല്ലെങ്കിൽ വലിയ ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. ദീനബുദ്ധിയുള്ള പ്രാവു ബന്ധം മൂലം വേദനിക്കുന്നതുപോലെ മനുഷ്യനും വേദനിക്കും.
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
ഒരിക്കൽ കാട്ടിൽ ഒരു പ്രാവ് ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടുണ്ടാക്കി തന്റെ പ്രാവുപത്നിയോടൊപ്പം പല വർഷങ്ങൾ അവിടെ പാർത്തു।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
ആ രണ്ടു പ്രാവുകളും ഗൃഹധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവർ; സ്നേഹത്തിൽ കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞ ഹൃദയങ്ങളാൽ പരസ്പരത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി, ദേഹലക്ഷണം, മനോഭാവം എന്നിവയിൽ ആകർഷിതരായി പൂർണ്ണമായി ബന്ധപ്പെട്ടു।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിർമല വിശ്വാസത്തോടെ, അവർ പ്രണയജോഡിയായി കാട്ടിലെ വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ കിടക്കൽ, ഇരിക്കൽ, നടക്കൽ, നിൽക്കൽ, സംഭാഷണം, കളി, ഭക്ഷണം മുതലായവ നിർഭയമായി ചെയ്തു നടന്നു।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
രാജാവേ, അവൾ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും പ്രാവുപത്നി സ്നേഹത്തോടെ ഭർത്താവിനെ മനസ്സിലാക്കി; ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമില്ലാത്ത പ്രാവ് വലിയ കഷ്ടം വന്നാലും അവളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റി।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
പിന്നീട് പ്രാവുപത്നി ആദ്യ ഗർഭം ധരിച്ചു; സമയം വന്നപ്പോൾ പാതിവ്രത്യയുള്ള അവൾ ഭർത്താവിന്റെ സന്നിധിയിൽ കൂടിനുള്ളിൽ പല മുട്ടകളും ഇട്ടു।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
കാലം പാകമായപ്പോൾ, ആ മുട്ടകളിൽ നിന്ന് ഭഗവാന്റെ അചിന്ത്യശക്തിയാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട മൃദുലാംഗങ്ങളും ചിറകുകളും ഉള്ള പ്രാവിൻകുഞ്ഞുകൾ ജനിച്ചു।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
കുഞ്ഞുകളുടെ മൃദുലമായ ചിറകുകളുടെ സ്പർശം, അവരുടെ മധുര കൂജനം, നിർമല ചലനങ്ങൾ, ഓടിവന്ന് വരവേൽക്കൽ—ഇവയാൽ മാതാപിതൃപ്രാവുകൾ മഹാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
കുഞ്ഞുകളുടെ മൃദുല ചിറകുകൾ, അവരുടെ കൂജനം, കൂടിനുള്ളിലെ സുന്ദരമായ നിർമല ചലനങ്ങൾ, പറക്കാൻ ചാടുന്ന ശ്രമങ്ങൾ—ഇവ കണ്ടു മാതാപിതാക്കൾ ആനന്ദിച്ചു; കുഞ്ഞുകൾ സന്തോഷമുള്ളപ്പോൾ അവരും സന്തോഷിച്ചു।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
സ്നേഹത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധിതഹൃദയങ്ങളായ ആ മൂഢപക്ഷികൾ, ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ മായയിൽ പൂർണ്ണമായി വിമോഹിതരായി, ദീനബുദ്ധിയോടെ തങ്ങളുടെ കുഞ്ഞുങ്ങളെ പോറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
ഒരു ദിവസം കുടുംബാധിപതികളായ ആ രണ്ടു പ്രാവുകളും കുഞ്ഞുങ്ങൾക്കായി ആഹാരം തേടി പുറപ്പെട്ടു; ഭക്ഷണം കണ്ടെത്താനുള്ള ആകുലതയിൽ ആ കാട്ടിൽ ചുറ്റും ദീർഘനേരം അലഞ്ഞു നടന്നു।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
അപ്പോൾ കാട്ടിൽ അലഞ്ഞുനടന്നിരുന്ന ഒരു വേട്ടക്കാരൻ യാദൃച്ഛയായി കൂടിനരികെ ചുറ്റിനടന്ന കുഞ്ഞുപരവകളെ കണ്ടു. വല വിരിച്ച് അവയെല്ലാം പിടിച്ചു.
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
ആൺപരവയും പെൺപരവയും കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ പോഷണത്തിൽ എപ്പോഴും ഉത്സുകരായി അതിനായി കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുമായിരുന്നു. യോജ്യമായ ആഹാരം ലഭിച്ചപ്പോൾ അവർ ഇപ്പോൾ കൂടിലേക്കു മടങ്ങി.
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
പെൺപരവ സ്വന്തം കുഞ്ഞുങ്ങളെ വേട്ടക്കാരന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങിയതായി കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവരിലേക്കു ഓടിച്ചെന്നു; കുഞ്ഞുങ്ങളും അവളെ വിളിച്ചുകരഞ്ഞു.
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
പെൺപരവ ശക്തമായ ഭൗതികാസക്തിയുടെ കയറുകളിൽ എപ്പോഴും ബന്ധിതയായിരുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ മനസ്സ് ദീനമായി. ഭഗവാന്റെ മായാശക്തിയുടെ പിടിയിൽ സ്വയം മറന്ന്, ബന്ധിത കുഞ്ഞുങ്ങളിലേക്കു പാഞ്ഞപ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ വലയിൽ കുടുങ്ങി.
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
സ്വജീവനേക്കാൾ പ്രിയമായ കുഞ്ഞുങ്ങളെയും, തനിക്കു തുല്യമെന്നു കരുതിയ അതിപ്രിയയായ ഭാര്യയെയും വലയിൽ ബന്ധിതരായി കണ്ടപ്പോൾ ആ ദീനനായ ആൺപരവ അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ കരുണയായി വിലപിച്ചു.
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
കഷ്ടം! എന്റെ നാശം നോക്കൂ! പുണ്യഹീനനും മൂഢനുമായ എനിക്ക് തൃപ്തി ലഭിച്ചില്ല, ജീവിതലക്ഷ്യം നേടാനായില്ല. ധർമ്മാർത്ഥകാമങ്ങൾക്ക് ആധാരമായ എന്റെ ഗൃഹജീവിതം ഇതാ നശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
എനിക്ക് അനുരൂപയും അനുകൂലയുമായിരുന്ന എന്റെ പത്നി എന്നെ പതിദൈവമായി കണ്ടിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അവൾ ശൂന്യമായ വീട്ടിൽ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് സൽപുത്രന്മാരോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ ശൂന്യമായ വീട്ടിൽ ദീനനായി കഴിയുന്നു. എന്റെ ഭാര്യയും മക്കളും മരിച്ചു. വിഭാര്യനും ദുഃഖിതനുമായ ഞാൻ എന്തിനുവേണ്ടി ജീവിക്കണം?
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
വലയിൽ കുടുങ്ങി മരണവक्ത്രത്തിൽ പിടയുന്ന മക്കളെ നോക്കിനിൽക്കെ, ബുദ്ധിനശിച്ച ആ പ്രാവ് സ്വയം ആ വലയിൽ ചെന്നു വീണു.
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
ആ ക്രൂരനായ വേடன் ഗൃഹസ്ഥനായ പ്രാവിനെയും പിടപ്രാവിനെയും കുഞ്ഞുങ്ങളെയും പിടികൂടി കൃതാർത്ഥനായി തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
ഇങ്ങനെ കുടുംബജീവിതത്തിൽ അത്യധികം ആസക്തനായവന്റെ ഹൃദയം അശാന്തമാകും. പ്രാവുപോലെ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ രമിച്ച് ഇന്ദ്രിയസുഖം തേടുന്നു; കുടുംബം പോഷിപ്പാൻ തിരക്കുള്ള കൃപണൻ ബന്ധുക്കളോടുകൂടെ മഹാദുഃഖം അനുഭവിക്കും.
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
മാനുഷലോകം ലഭിച്ചവന് മോക്ഷദ്വാരം തുറന്നിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ കഥയിലെ മൂഢപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ഗൃഹത്തിൽ തന്നെ ആസക്തനായി കഴിയുന്നവനെ, ഉയരത്തിൽ കയറി വഴുതി വീണവനെന്നു അറിയണം.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.