Atharva Veda 9.4.4 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 4, Mantra 4

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्याना॒मथो॑ पि॒ता म॑ह॒तां गर्ग॑राणाम्। व॒त्सो ज॒रायु॑ प्रति॒धुक् पी॒यूष॑ आ॒मिक्षा॑ घृ॒तं तद् व॑स्य॒ रेतः॑

IAST Transliteration

pitā́ vatsā́nāṃ pátir aghnyā́nām átho pitā́ mahatā́ṃ gárgarāṇām | vatsó jarā́yu pratidhúk pīyū́ṣa āmíkṣā ghṛtáṃ tád vasya rétaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Father of calves, lord of the inviolable cows—yea, father besides of the great gargaras. The calf, the afterbirth, the milk-yield, the colostrum, the clotted milk, the ghee—this is his seed.

Translation

കിടാക്കളിന്റെ പിതാവ്, അഘ്ന്യാ (അവധ്യ) പശുക്കളുടെ അധിപതി—അതുപോലെ മഹത്തായ ഗർഗര (ഗർജ്ജിക്കുന്ന)വയുടെ പിതാവും. കിടാവ്, ജരായു (പ്ലസെന്റ), പ്രതിധുക് (പാൽ നൽകുന്നത്), പീയൂഷ (ആദ്യപാൽ), ആമിക്ഷാ (കട്ടപാൽ), ഘൃതം—ഇതുതന്നെ അവന്റെ രേതസ് (ബീജം).

Word by Word

• पिता: father
• पिता: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• वत्सानाम्: of the calves
• वत्सानाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)

• पतिः: lord/master
• पतिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)

• अघ्न्यानाम्: of the ‘not-to-be-slain’ ones (cows)
• अघ्न्यानाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अघ्न्या (प्रातिपदिक)

• अथो: and also / moreover
• अथो: सम्बन्ध/समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: अथो (अव्यय)

• पिता: father
• पिता: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• महताम्: of the great/large ones
• महताम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: महत् (प्रातिपदिक)

• गर्गराणाम्: of the ‘gargaras’ (large ones; a class/name—contextually cattle/creatures)
• गर्गराणाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: गर्गर (प्रातिपदिक)

• वत्सः: the calf
• वत्सः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)

• जरायुः: the afterbirth/placenta
• जरायुः: कर्तृ (समनाधिकरण/विशेषणभाव)
• Type: Noun
• Root: जरायु (प्रातिपदिक)

• प्रतिधुक्: (one) giving milk in return / counter-milker (i.e., yielding milk)
• प्रतिधुक्: कर्तृ (समनाधिकरण)
• Type: Kṛdanta (agent/attribute)
• Root: प्रति-धुक् (धुक्/दुह्-सम्बद्ध कृत्; प्रातिपदिक)

• पीयूषः: colostrum / rich first milk
• पीयूषः: कर्तृ (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पीयूष (प्रातिपदिक)

• आमिक्षा: curdled milk preparation (milk/curd mixture)
• आमिक्षा: कर्तृ (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आमिक्षा (प्रातिपदिक)

• घृतम्: ghee
• घृतम्: कर्तृ (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: घृत (प्रातिपदिक)

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध/निर्देश
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वस्य: of the good/wealth (of it)
• वस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun (archaic/vedic)
• Root: वस् (प्रातिपदिक; ‘वसु/वस्य’ = wealth/good)

• रेतः: seed, semen; generative essence
• रेतः: कर्तृ (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रेतस् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Not specified in the provided excerpt

Devata: Bovine generativity (ṛṣabha/retas) and herd-prosperity as a sacral force

Chandas: Triṣṭubh-like (two-hemistich structure; not explicitly given in the input)

Mantra Rasa

Primary: adbhuta

Secondary: shanta