Prakarana 35
सोपान-प्रथम: ‘श्रद्धा का जन्म’ और ‘सम्बन्ध-स्थापन’ का द्वार। बालकाण्ड में भक्ति का अंकुर ‘सगुण-लीला’ के माध्यम से हृदय में उतरता है—गुरु, कुल, समाज, और विवाह-समारोह जैसे लोक-आधारों को ‘ईश्वर-सान्निध्य’ की सीढ़ी बनाकर। यहाँ जनक–दशरथ संवाद और अवध-प्रवेश का उत्सव साधक को यह सिखाता है कि विनय, प्रेम, मर्यादा और मंगल-आचार स्वयं मुक्ति-पथ के साधन हैं; ‘लोक’ (रीति) और ‘वेद’ (नीति) एक ही राम-तत्त्व में समाहित हैं।
នៅក្នុងផ្នែកដែលមិនពេញលេញនេះ (ប្រហែលទោហា ៣៤០-៣៤៩) រសជាតិសំខាន់ៗគឺស្រឹង្គារៈនិងហរ្សៈ ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានរបស់វាគឺភក្តិរសៈ។ ការធ្វើឱ្យទាបជាងនៃជនកៈ សេចក្តីស្រឡាញ់របស់ទសរថៈ ការថ្វាយបង្គំចំពោះសភានៃអ្នកប្រាជ្ញ និងការតុបតែងដ៏មង្គលរបស់អយធ្យា ទាំងនេះមិនមែនជាការរីករាយខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាពិធីសាសនាសម្រាប់ជម្រះខាងក្នុង។ តុលសីទាសៈប្រែក្លាយទំនៀមទម្លាប់សង្គម (អារតី ពិធីស្វាគមន៍ អំណោយ ការតុបតែង) ទៅជាធម៌ក្នុងសកម្មភាព៖ ការរីករាយរួមគ្នារបស់សហគមន៍ក្លាយជាការពង្រីកសត្សង្គៈ ដែលទស៌នៈរបស់រាមៈត្រូវបានប្រកាសថាជា "ផ្លែឈើនៃភ្នែក" និង "ឫសគល់នៃគ្រប់ទឹកភ្នំនៃសេចក្តីរីករាយ។" សូម្បីតែភាពអស្ចារ្យដ៏លំបាកនៃនិរ្គុណព្រហ្មញ្ញ៍ (នេតិ-នេតិ) ក៏ត្រូវបានដាក់នៅក្នុងបរិបទនេះផងដែរ ដូច្នេះអ្នកស្វែងរកយល់ថាភាពផ្អែមល្ហែមនៃទម្រង់សគុណៈគឺជាការបង្ហាញពេញលេញនៃនិរ្គុណៈខ្លួនវា។ ដូច្នេះជំហាននេះនៃពាលកាណ្ឌៈធ្វើឱ្យ "ភាពទាបជាងពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់" ក្លាយជាសាធនា ដែលធ្វើឱ្យទន់ ឱ្យលំហរ និងផ្តោតចិត្តសម្រាប់ដំណាក់កាលខាងមុខ។
Verses
ចៅបៃ 340.1-4
नृप करि बिनय महाजन फेरे।सादर सकल मागने टेरे।।
भूषन बसन बाजि गज दीन्हे।प्रेम पोषि ठाढ़े सब कीन्हे।।
बार बार बिरिदावलि भाषी।फिरे सकल रामहि उर राखी।।
बहुरि बहुरि कोसलपति कहहीं।जनकु प्रेमबस फिरै न चहहीं।।
पुनि कह भूपति बचन सुहाए।फिरिअ महीस दूरि बड़ि आए।।
राउ बहोरि उतरि भए ठाढ़े।प्रेम प्रबाह बिलोचन बाढ़े।।
तब बिदेह बोले कर जोरी।बचन सनेह सुधाँ जनु बोरी।।
करौ कवन बिधि बिनय बनाई।महाराज मोहि दीन्हि बड़ाई।।
nṛpa kari binaya mahājana phere |sādara sakala māgane ṭere ||
bhūṣana basana bāji gaja dīnhe |prema poṣi ṭhāṛhe saba kīnhe ||
bāra bāra biridāvali bhāṣī |phire sakala rāmahi ura rākhī ||
bahuri bahuri kosalapati kahahīṁ |janaku premabasa phirai na cahahīṁ ||
puni kaha bhūpati bacana suhāe |phiria mahīsa dūri baṛi āe ||
rāu bahori utari bhae ṭhāṛhe |prema prabāha bilocana bāṛhe ||
taba bideha bole kara jorī |bacana saneha sudhā̃ janu borī ||
karau kavana bidhi binaya banāī |mahārāja mohi dīnhi baṛāī ||
ព្រះរាជាបាននិយាយបញ្ចូលអ្នកមានបណ្តាប់រាស្ត្រឲ្យត្រឡប់ ហើយទ្រង់បានហៅអ្នកសូកទានទាំងអស់ឲ្យមកដោយការគោរព ទ្រង់ប្រោសប្រទានគ្រឿងតុបតែង សំលៀងបំបាង សេះ និងដំរី ហើយទ្រង់បានចិញ្ចឹមដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ទ្រង់បានឲ្យទាំងអស់ឈរដោយពេញចិត្ត ទាំងអស់បានសូត្រសេចក្តីសរសើរម្តងហើយម្តងទៀត ហើយត្រឡប់ទៅវិញដោយរក្សាព្រះរាមានៅក្នុងហឫទ័យ ព្រះអង្គម្ចាស់នៃកោសលបានត្រាស់ម្តងហើយម្តងទៀត ជនកៈដែលលិចលង់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់មិនប្រាថ្នានឹងត្រឡប់ ព្រះរាជាបានត្រាស់ពាក្យដ៏ល្អល្អះថា ចូរត្រឡប់ទៅ ម្ចាស់ផែនដី អ្នកបានមកដោយផ្លូវឆ្ងាយ ព្រះរាជាបានចុះពីរថហើយឈរនៅទីនោះ និងទឹកភ្នែកនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ហូរច្រាស ព្រះអង្គម្ចាស់នៃវិទេហៈបាននិយាយដោយប្រកបដៃ ពាក្យដូចជាត្រាំជ្រាបដោយអាមឫតនៃសេចក្តីស្នេហា ខ្ញុំនឹងសូមអង្វរការក្នុងរបៀបណា មហារាជា ព្រះអង្គបានផ្តល់កិត្តិយសដ៏ធំដល់ខ្ញុំ
ទោហា 340
कोसलपति समधी सजन सनमाने सब भाँति।मिलनि परसपर बिनय अति प्रीति न हृदयँ समाति।।340।।
kosalapati samadhī sajana sanamāne saba bhā̃ti |milani parasapara binaya ati prīti na hṛdayã samāti ||340||
ព្រះម្ចាស់នៃកោសលៈទ្រង់បានប្រព្រឹត្តចំពោះពួកញាតិវង្ស និងពួកអ្នកស្រឡាញ់របស់ទ្រង់តាមរបៀបទាំងអស់។ នៅពេលជួបគ្នា មានសេចក្តីសុំទៅវិញទៅមក និងសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏ធំបំផុតរហូតដល់ថ្នាក់ហឫទ័យមិនអាចទ្រទ្រង់បានទេ។
ចៅបៃ 341.1-4
मुनि मंडलिहि जनक सिरु नावा।आसिरबादु सबहि सन पावा।।
सादर पुनि भेंटे जामाता।रूप सील गुन निधि सब भ्राता।।
जोरि पंकरुह पानि सुहाए।बोले बचन प्रेम जनु जाए।।
राम करौ केहि भाँति प्रसंसा।मुनि महेस मन मानस हंसा।।
करहिं जोग जोगी जेहि लागी।कोहु मोहु ममता मदु त्यागी।।
ब्यापकु ब्रह्मु अलखु अबिनासी।चिदानंदु निरगुन गुनरासी।।
मन समेत जेहि जान न बानी।तरकि न सकहिं सकल अनुमानी।।
महिमा निगमु नेति कहि कहई।जो तिहुँ काल एकरस रहई।।
muni maṁḍalihi janaka siru nāvā |āsirabādu sabahi sana pāvā ||
sādara puni bheṁṭe jāmātā |rūpa sīla guna nidhi saba bhrātā ||
jori paṁkaruha pāni suhāe |bole bacana prema janu jāe ||
rāma karau kehi bhā̃ti prasaṁsā |muni mahesa mana mānasa haṁsā ||
karahiṁ joga jogī jehi lāgī |kohu mohu mamatā madu tyāgī ||
byāpaku brahmu alakhu abināsī |cidānaṁdu niraguna gunarāsī ||
mana sameta jehi jāna na bānī |taraki na sakahiṁ sakala anumānī ||
mahimā nigamu neti kahi kahaī |jo tihũ kāla ekarasa rahaī ||
ជនកៈទ្រង់បានងកព្រះសិរសាំចំពោះសភានៃពួកអ្នកសិក្សា ហើយទ្រង់បានទទួលពរសព្វពីពួកគេទាំងអស់។ បន្ទាប់មកដោយគោរពទ្រង់បានជួបជាមួយពួកបុត្រក្នុងច្បាប់របស់ទ្រង់ ដែលជាទ្រព្យសម្បត្តិនៃរូបសម្បត្តិ ចរិតធម៌ និងគុណធម៌ និងបងប្អូនទាំងអស់។ ដោយប្រកបព្រះហស្ថទាំងពីរក្នុងកាយវិការដ៏ស្រស់ស្អាត ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលពាក្យដែលហាក់ដូចជាសេចក្តីស្រឡាញ់ផ្ទាល់។ តើខ្ញុំនឹងសរសើរព្រះរាមាយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រះអង្គជាកូនក្ងានក្នុងបឹងនៃហឫទ័យនៃពួកអ្នកសិក្សា និងព្រះសិវៈ។ ពួកអ្នកអនុវត្តយោគៈអនុវត្តយោគៈដើម្បីទទួលបានព្រះអង្គ ព្រះអង្គមិនមានកំហឹង ការប្រកាន់ខ្ជាប់ សេចក្តីជាម្ចាស់កាន់កាប់ និងមោហៈទេ។ ព្រះអង្គជាព្រហ្មញ្ញដែលគ្រប់គ្រងគ្រប់ទីកន្លែង មិនអាចមើលឃើញ មិនអាចនឹងសាបរលាប ជាសេចក្តីសុខនៃស្មារតី គ្មានគុណលក្ខណៈប៉ុន្តែជាលំនៅនៃគុណធម៌ទាំងអស់។ ព្រះអង្គដែលចិត្ត និងវាចាមិនអាចស្គាល់បាន ដែលការសន្និដ្ឋានទាំងអស់មិនអាចយល់បាន។ ព្រះរាជសិរីរបស់ព្រះអង្គដែលគម្ពីរវេទបានប្រកាសដោយនិយាយថា 'មិនមែននេះទេ មិនមែននេះទេ' ដែលនៅតែមួយដដែលតាមរយៈកាលទាំងបី។
ទោហា 341
नयन बिषय मो कहुँ भयउ सो समस्त सुख मूल।सबइ लाभु जग जीव कहँ भएँ ईसु अनुकुल।।341।।
nayana biṣaya mo kahũ bhayau so samasta sukha mūla |sabai lābhu jaga jīva kahã bhaẽ īsu anukula ||341||
អ្នកដែលជាឫសគល់នៃសេចក្តីសុខទាំងអស់ បានក្លាយជារបស់ដែលភ្នែករបស់ខ្ញុំឃើញ នៅពេលព្រះអម្ចាស់ទ្រង់អនុគ្រោះ ផលប្រយោជន៍ទាំងអស់ក្នុងពិភពលោកនឹងកើតឡើងដល់សត្វមានជីវិត
ចៅបៃ 342.1-4
सबहि भाँति मोहि दीन्हि बड़ाई।निज जन जानि लीन्ह अपनाई।।
होहिं सहस दस सारद सेषा।करहिं कलप कोटिक भरि लेखा।।
मोर भाग्य राउर गुन गाथा।कहि न सिराहिं सुनहु रघुनाथा।।
मै कछु कहउँ एक बल मोरें।तुम्ह रीझहु सनेह सुठि थोरें।।
बार बार मागउँ कर जोरें।मनु परिहरै चरन जनि भोरें।।
सुनि बर बचन प्रेम जनु पोषे।पूरनकाम रामु परितोषे।।
करि बर बिनय ससुर सनमाने।पितु कौसिक बसिष्ठ सम जाने।।
बिनती बहुरि भरत सन कीन्ही।मिलि सप्रेमु पुनि आसिष दीन्ही।।
sabahi bhā̃ti mohi dīnhi baṛāī |nija jana jāni līnha apanāī ||
hohiṁ sahasa dasa sārada seṣā |karahiṁ kalapa koṭika bhari lekhā ||
mora bhāgya rāura guna gāthā |kahi na sirāhiṁ sunahu raghunāthā ||
mai kachu kahaũ eka bala moreṁ |tumha rījhahu saneha suṭhi thoreṁ ||
bāra bāra māgaũ kara joreṁ |manu pariharai carana jani bhoreṁ ||
suni bara bacana prema janu poṣe |pūranakāma rāmu paritoṣe ||
kari bara binaya sasura sanamāne |pitu kausika basiṣṭha sama jāne ||
binatī bahuri bharata sana kīnhī |mili sapremu puni āsiṣa dīnhī ||
ព្រះអង្គបានប្រទានកិត្តិយសដល់ខ្ញុំគ្រប់បែបយ៉ាង ដោយស្គាល់ថាខ្ញុំជាបំរើនៃព្រះអង្គ ក៏ទទួលខ្ញុំជារបស់ព្រះអង្គ ទោះបីមានព្រះសរស្វតីនិងនាគសេសៈដប់ពាន់អង្គ ហើយធ្វើការកត់ត្រាអស់កប្បរាប់កោដ្ឋក៏ដោយ ក៏មិនអាចបញ្ចប់ការពណ៌នាអំពីវាសនាល្អរបស់ខ្ញុំនិងរឿងរ៉ាវគុណធម៌របស់ព្រះអង្គបានទេ សូមទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ ឱ ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ ប៉ុន្តែខ្ញុំមានសំដីដែលត្រូវនិយាយ ដោយខ្ញុំមានកំលាំងមួយគឺ ព្រះអង្គត្រេកអរសោមនស្សដោយសេចក្តីស្រឡាញ់តែបន្តិចបន្តួច ខ្ញុំសូមបួងសួងដោយប្រណីបុក្រិតជាប់ជានិច្ច សូមកុំឱ្យចិត្តរបស់ខ្ញុំបោះបង់ព្រះបាទព្រះអង្គដោយវិនាសទាំងប៉ុន្មាន បានសណ្តាប់ព្រះវាចាដ៏ប្រសើរដូចជាបានចម្អែតដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រះរាមដែលសមប្រាថ្នាទាំងប្រយោជន៍ក៏ទ្រង់ពេញព្រះទ័យ ទ្រង់ប្រណីប្រណមគោរពសក្ការៈចំពោះសសុរៈ ទ្រង់គោរពស្មើនឹងព្រះบិដា ស្មើនឹងព្រះវិស្វាមិត្រនិងព្រះវសិษ្ឋ ហើយទ្រង់ក្រាបទូលសូមដល់ភរត និងពេលជួបគ្នាដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ជនកៈក៏ប្រទានពរដល់ទ្រង់
ទោហា 342
मिले लखन रिपुसूदनहि दीन्हि असीस महीस।भए परस्पर प्रेमबस फिरि फिरि नावहिं सीस।।342।।
mile lakhana ripusūdanahi dīnhi asīsa mahīsa |bhae paraspara premabasa phiri phiri nāvahiṁ sīsa ||342||
ទ្រង់បានជួបលក្ស្សមណៈ និងអ្នកបំផ្លាញសត្រូវរបស់ទ្រង់ ហើយប្រទានពរដល់ពួកគេ។ ពួកគេបានជាប់ចិត្តដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ទៅវិញទៅមក ដោយងកទៅវិញងកទៅមក។
ចៅបៃ 343.1-4
बार बार करि बिनय बड़ाई।रघुपति चले संग सब भाई।।
जनक गहे कौसिक पद जाई।चरन रेनु सिर नयनन्ह लाई।।
सुनु मुनीस बर दरसन तोरें।अगमु न कछु प्रतीति मन मोरें।।
जो सुखु सुजसु लोकपति चहहीं।करत मनोरथ सकुचत अहहीं।।
सो सुखु सुजसु सुलभ मोहि स्वामी।सब सिधि तव दरसन अनुगामी।।
कीन्हि बिनय पुनि पुनि सिरु नाई।फिरे महीसु आसिषा पाई।।
चली बरात निसान बजाई।मुदित छोट बड़ सब समुदाई।।
रामहि निरखि ग्राम नर नारी।पाइ नयन फलु होहिं सुखारी।।
bāra bāra kari binaya baṛāī |raghupati cale saṁga saba bhāī ||
janaka gahe kausika pada jāī |carana renu sira nayananha lāī ||
sunu munīsa bara darasana toreṁ |agamu na kachu pratīti mana moreṁ ||
jo sukhu sujasu lokapati cahahīṁ |karata manoratha sakucata ahahīṁ ||
so sukhu sujasu sulabha mohi svāmī |saba sidhi tava darasana anugāmī ||
kīnhi binaya puni puni siru nāī |phire mahīsu āsiṣā pāī ||
calī barāta nisāna bajāī |mudita choṭa baṛa saba samudāī ||
rāmahi nirakhi grāma nara nārī |pāi nayana phalu hohiṁ sukhārī ||
បន្ទាប់ពីការអង្គាស់វាសនា និងសរសើរម្ដងហើយម្ដងទៀត ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ បានចាកចេញ ដោយមានព្រះអនុជាទាំងអស់តាមព្រះកាយ ជនកៈបានទៅកាន់ព្រះបាទរបស់កោសិកៈ ហើយយកធូលីព្រះបាទមកប៉ះព្រះសិរសា និងព្រះនេត្រ "សូមស្ដាប់ អ្នកប្រសប់បំផុតក្នុងចំណោមសាស្ត្រាចារ្យ តាមរយៈការបានឃើញទ្រង់ មិនមានអ្វីដែលហាក់ដូចជាលើសពីការឈានដល់របស់ខ្ញុំទេ ខ្ញុំជឿជាក់ក្នុងចិត្តដូចនេះ" "សេចក្តីសុខ និងកិត្តិយសល្អដែលអ្នកគ្រប់គ្រងពិភពលោកប្រាថ្នា ហើយស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការនិយាយជាបំណង" "សេចក្តីសុខ និងកិត្តិយសល្អនោះ ងាយស្រួលឈានដល់ដោយខ្ញុំ ព្រះម្ចាស់របស់ខ្ញុំ សិទ្ធិគ្រប់បែបយ៉ាងតាមមកពីការបានឃើញទ្រង់" ទ្រង់បង្អង់ព្រះសិរសា ទ្រង់អង្គាស់វាសនាម្ដងហើយម្ដងទៀត ហើយព្រះរាជាបានត្រឡប់វិញ បន្ទាប់ពីបានទទួលពរពីសាស្ត្រាចារ្យ ក្បួនមង្គលអាពាហ៍ពិពាហ៍បានបន្តដំណើរក្នុងសំឡេងរនាត់ ហើយក្រុមហ្វឹកហ្វឺនទាំងអស់ ទាំងតូចទាំងធំ ពោរពេញដោយភាពរីករាយ មើលទៅព្រះរាម បុរស និងស្ត្រីនៃភូមិទាំងឡាយ បានទទួលផលនៃការមានភ្នែក ហើយបាននាំឲ្យមានសេចក្តីសុខ
ទោហា 343
बीच बीच बर बास करि मग लोगन्ह सुख देत।अवध समीप पुनीत दिन पहुँची आइ जनेत।।343।।
bīca bīca bara bāsa kari maga loganha sukha deta |avadha samīpa punīta dina pahũcī āi janeta ||343||
ដោយឈប់តាមផ្លូវនៅទីសំណាក់ល្អៗ ពួកគេបានឲ្យសេចក្តីសុខដល់ប្រជាជននៅតាមផ្លូវ។ នៅថ្ងៃបរិសុទ្ធមួយ ពួកគេបានមកដល់ជិតនគរអយុធ្យា ទីកន្លែងកំណើតរបស់ទ្រង់។
ចៅបៃ 344.1-4
हने निसान पनव बर बाजे।भेरि संख धुनि हय गय गाजे।।
झाँझि बिरव डिंडमीं सुहाई।सरस राग बाजहिं सहनाई।।
पुर जन आवत अकनि बराता।मुदित सकल पुलकावलि गाता।।
निज निज सुंदर सदन सँवारे।हाट बाट चौहट पुर द्वारे।।
गलीं सकल अरगजाँ सिंचाई।जहँ तहँ चौकें चारु पुराई।।
बना बजारु न जाइ बखाना।तोरन केतु पताक बिताना।।
सफल पूगफल कदलि रसाला।रोपे बकुल कदंब तमाला।।
लगे सुभग तरु परसत धरनी।मनिमय आलबाल कल करनी।।
hane nisāna panava bara bāje |bheri saṁkha dhuni haya gaya gāje ||
jhā̃jhi birava ḍiṁḍamīṁ suhāī |sarasa rāga bājahiṁ sahanāī ||
pura jana āvata akani barātā |mudita sakala pulakāvali gātā ||
nija nija suṁdara sadana sãvāre |hāṭa bāṭa cauhaṭa pura dvāre ||
galīṁ sakala aragajā̃ siṁcāī |jahã tahã caukeṁ cāru purāī ||
banā bajāru na jāi bakhānā |torana ketu patāka bitānā ||
saphala pūgaphala kadali rasālā |rope bakula kadaṁba tamālā ||
lage subhaga taru parasata dharanī |manimaya ālabāla kala karanī ||
រនាត្រឹងត្រូវបានវាយឡើង និងត្បាល់ត្រពាល់ដ៏ល្អវិចិត្របានលាន់ឮ ស្គរមហាស្គរ និងស័ង្ខបានលាន់ឮ សេះ និងដំរីបានហ៊ោក្រោម ចំងាយ គ្មធំ និងរនាត្រឹងដ៏ស្អាតបានលេងឡើង និងគ្មបានលាន់ឮដោយទ្រឹងភ្លេងដ៏ពីរោះ ប្រជាជនក្នុងទីក្រុងបានមកដល់ពេលបានឮថាខ្លួនអញ្ជើញអាពាហ៍ពិពាហ៍កំពុងចូលមក គេទាំងអស់មានសេចក្តីរីករាយ និងស្បែកមាន់លើរាងកាយ គ្រប់គ្នាបានតុបតែងផ្ទះដ៏ស្អាតរបស់ខ្លួន ទាំងផ្សារ ផ្លូវ ផ្លូវប្រសព្វ និងទ្វារទីក្រុង ស្រកក្នុងទីក្រុងទាំងអស់បានប្រោះព្រំដោយទឹកក្លិន និងនៅទីនេះទីនោះមានលំនាំការ៉េដ៏ស្អាតបានគូស ផ្សារបានតុបតែងដោយមិនអាចពណ៌នាបាន ដោយសារព្រះទ្វារ ទង់ជ័យ និងពិដាន ដើមស្លា ចេក និងស្វាយដែលមានផលត្រូវបានដាំ រួមជាមួយដើមបាគុល កាដាម្បៈ និងតាមាលៈ ដើមឈើដ៏ស្រស់ស្អាតបានដុះឫសភ្លាមពេលប៉ះដី ដាក់ក្នុងអាងអេមរ៉េដ៏ច្នៃប្រឌិត
ទោហា 344
बिबिध भाँति मंगल कलस गृह गृह रचे सँवारि।सुर ब्रह्मादि सिहाहिं सब रघुबर पुरी निहारि।।344।।
bibidha bhā̃ti maṁgala kalasa gṛha gṛha race sãvāri |sura brahmādi sihāhiṁ saba raghubara purī nihāri ||344||
ក្អារមង្គលត្រូវបានធ្វើឡើង និងរៀបចំនៅក្នុងគ្រប់ផ្ទះតាមរបៀបផ្សេងៗគ្នា និងស្រស់ស្អាត។ ពួកទេវតាចាប់ផ្តើមដោយព្រហ្មញ្ញទាំងអស់មើលទីក្រុងនៃព្រះម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុដោយការព្រឺព្រួច។
ចៅបៃ 345.1-4
भूप भवन तेहि अवसर सोहा।रचना देखि मदन मनु मोहा।।
मंगल सगुन मनोहरताई।रिधि सिधि सुख संपदा सुहाई।।
जनु उछाह सब सहज सुहाए।तनु धरि धरि दसरथ दसरथ गृहँ छाए।।
देखन हेतु राम बैदेही।कहहु लालसा होहि न केही।।
जुथ जूथ मिलि चलीं सुआसिनि।निज छबि निदरहिं मदन बिलासनि।।
सकल सुमंगल सजें आरती।गावहिं जनु बहु बेष भारती।।
भूपति भवन कोलाहलु होई।जाइ न बरनि समउ सुखु सोई।।
कौसल्यादि राम महतारीं।प्रेम बिबस तन दसा बिसारीं।।
bhūpa bhavana tehi avasara sohā |racanā dekhi madana manu mohā ||
maṁgala saguna manoharatāī |ridhi sidhi sukha saṁpadā suhāī ||
janu uchāha saba sahaja suhāe |tanu dhari dhari dasaratha dasaratha gṛhã chāe ||
dekhana hetu rāma baidehī |kahahu lālasā hohi na kehī ||
jutha jūtha mili calīṁ suāsini |nija chabi nidarahiṁ madana bilāsani ||
sakala sumaṁgala sajeṁ āratī |gāvahiṁ janu bahu beṣa bhāratī ||
bhūpati bhavana kolāhalu hoī |jāi na barani samau sukhu soī ||
kausalyādi rāma mahatārīṁ |prema bibasa tana dasā bisārīṁ ||
ក្នុងពេលនោះ ព្រះរាជវាំងរបស់ស្តេចភ្លឺថ្លា ព្រះមទនបានឃើញការតុបត្តែងហើយក៏មានចិត្តស្នេហ៍ងងឹត និមិត្តមង្គល សេចក្តីស្អាតដ៏គួរឱ្យមោទនា ភាពរុងរឿង ភាពជោគជ័យ សេចក្តីសុខ និងទ្រព្យសម្បត្តិ ទាំងអស់ភ្លឺថ្លាស្អាត ដូចជាកាមោទនានៃពិធីបុណ្យទាំងអស់ ដែលស្អាតដោយធម្មជាតិ បានយករូបកាយហើយគ្រប់គ្រងផ្ទះរបស់ទសរថ សូមប្រាប់ផង នរណាម្នាក់នឹងមិនប្រាថ្នាចង់ឃើញព្រះរាម និងព្រះនាងវិទេហី ស្ត្រីមានប្តីបានជួបគ្នាជាក្រុមៗ និងចេញដំណើរ ដោយសម្រស់របស់ខ្លួនបានធ្វើឱ្យនាងរតី ភរិយារបស់ព្រះមទន ខ្មាស ទាំងអស់បានតុបត្តែងដោយគ្រឿងមង្គល និងប្រទីបអារតី ហើយច្រៀងដូចជាព្រះសរស្វតីបានយករូបច្រើន ក្នុងព្រះរាជវាំងស្តេចមានសំឡេងអារ្ធមិត្តនៃការអរ សេចក្តីសុខក្នុងពេលនោះមិនអាចពណ៌នាបាន នាងកោសល្យា និងព្រះមាតាផ្សេងទៀតរបស់ព្រះរាម បានវង្វេងក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់រហូតភ្លេចស្ថានភាពរាងកាយរបស់ខ្លួន
ទោហា 345
दिए दान बिप्रन्ह बिपुल पूजि गनेस पुरारी।प्रमुदित परम दरिद्र जनु पाइ पदारथ चारि।।345।।
die dāna bipranha bipula pūji ganesa purārī |pramudita parama daridra janu pāi padāratha cāri ||345||
បន្ទាប់ពីបានថ្វាយបង្គំព្រះគណេស និងព្រះសិវៈដែលបំផ្លាញទីបុរីត្រីបុរៈ ព្រះមហេសីទាំងឡាយបានថ្វាយទានយ៉ាងច្រើនដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ ទ្រង់ត្រេកអរអបអរសាទរយ៉ាងខ្លាំងដូចជាមនុស្សក្រីក្របំផុតដែលបានរកសម្បត្តិទាំងបួន
ចៅបៃ 346.1-4
मोद प्रमोद बिबस सब माता।चलहिं न चरन सिथिल भए गाता।।
राम दरस हित अति अनुरागीं।परिछनि साजु सजन सब लागीं।।
बिबिध बिधान बाजने बाजे।मंगल मुदित सुमित्राँ साजे।।
हरद दूब दधि पल्लव फूला।पान पूगफल मंगल मूला।।
अच्छत अंकुर लोचन लाजा।मंजुल मंजरि तुलसि बिराजा।।
छुहे पुरट घट सहज सुहाए।मदन सकुन जनु नीड़ बनाए।।
सगुन सुंगध न जाहिं बखानी।मंगल सकल सजहिं सब रानी।।
रचीं आरतीं बहुत बिधाना।मुदित करहिं कल मंगल गाना।।
moda pramoda bibasa saba mātā |calahiṁ na carana sithila bhae gātā ||
rāma darasa hita ati anurāgīṁ |parichani sāju sajana saba lāgīṁ ||
bibidha bidhāna bājane bāje |maṁgala mudita sumitrā̃ sāje ||
harada dūba dadhi pallava phūlā |pāna pūgaphala maṁgala mūlā ||
acchata aṁkura locana lājā |maṁjula maṁjari tulasi birājā ||
chuhe puraṭa ghaṭa sahaja suhāe |madana sakuna janu nīṛa banāe ||
saguna suṁgadha na jāhiṁ bakhānī |maṁgala sakala sajahiṁ saba rānī ||
racīṁ āratīṁ bahuta bidhānā |mudita karahiṁ kala maṁgala gānā ||
មាតាទាំងអស់គ្របសង្ស័យដោយអំណរនិងត្រេកអរអាចម្អែង ជើងមិនអាចដើម និងអវយវទន់ខ្សោយ មានសេចក្តីស្រឡាញ់និងប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីឃើញព្រះរាម ទើបចាប់រៀបចំគ្រឿងសម្រាប់ពិធីស្វាគមន៍ ភ្លេងតន្ត្រីប្រភេទផ្សេងៗត្រូវបានប្រគំឡើង និងសុមិត្រា ដែលត្រេកអរ បានរៀបចំគ្រឿងមង្គល មាខ្ញី ស្មៅទុវ៌ា ទឹកដោះគោ ខ្នើយនិងផ្កា ស្លឹកបារិកនិងស្នោ និងឫសមង្គល មានអំបូងស្រូវមិនទាន់បែក ត្រួយអង្កាម គោរោចនៈ និងស្រូវកំពត និងបង្កុយតុលសីដ៏ស្រស់ស្អាតរុងរឿង ឆ្នាំងមាសដែលលាបពណ៌ មានសម្រស់ដោយធម្មជាតិ ដូចជាបក្សីរបស់ព្រះនៃកាមតេជះបានសាងសំបុក និមិត្តមង្គលនិងក្លិនក្រអូបមិនអាចពណ៌នាបាន ព្រះមហេសីទាំងអស់រៀបចំគ្រឿងមង្គលគ្រប់ប្រភេទ បានរៀបចំប្រទីបអារតីក្នុងវិធីជាច្រើន ហើយដោយអំណរបានច្រៀងបទភាសតមង្គល
ទោហា 346
कनक थार भरि मंगलन्हि कमल करन्हि लिएँ मात।चलीं मुदित परिछनि करन पुलक पल्लवित गात।।346।।
kanaka thāra bhari maṁgalanhi kamala karanhi liẽ māta |calīṁ mudita parichani karana pulaka pallavita gāta ||346||
បំពេញចានមាសដោយរបស់មង្គល ហើយកាន់យកដោយដៃឈូក មាតាទាំងឡាយចេញដំណើរដោយសេចក្តីរីករាយដើម្បីធ្វើពិធីស្វាគមន៍ រូបកាយញ័រស្រពន់ដោយសេចក្តីត្រេកអរដូចជារុក្ខជាតិដែលលូតលាស់ស្លឹកថ្មី
ចៅបៃ 347.1-4
धूप धूम नभु मेचक भयऊ।सावन घन घमंडु जनु ठयऊ।।
सुरतरु सुमन माल सुर बरषहिं।मनहुँ बलाक अवलि मनु करषहिं।।
मंजुल मनिमय बंदनिवारे।मनहुँ पाकरिपु चाप सँवारे।।
प्रगटहिं दुरहिं अटन्ह पर भामिनि।चारु चपल जनु दमकहिं दामिनि।।
दुंदुभि धुनि घन गरजनि घोरा।जाचक चातक दादुर मोरा।।
सुर सुगन्ध सुचि बरषहिं बारी।सुखी सकल ससि पुर नर नारी।।
समउ जानी गुर आयसु दीन्हा।पुर प्रबेसु रघुकुलमनि कीन्हा।।
सुमिरि संभु गिरजा गनराजा।मुदित महीपति सहित समाजा।।
dhūpa dhūma nabhu mecaka bhayaū |sāvana ghana ghamaṁḍu janu ṭhayaū ||
surataru sumana māla sura baraṣahiṁ |manahũ balāka avali manu karaṣahiṁ ||
maṁjula manimaya baṁdanivāre |manahũ pākaripu cāpa sãvāre ||
pragaṭahiṁ durahiṁ aṭanha para bhāmini |cāru capala janu damakahiṁ dāmini ||
duṁdubhi dhuni ghana garajani ghorā |jācaka cātaka dādura morā ||
sura sugandha suci baraṣahiṁ bārī |sukhī sakala sasi pura nara nārī ||
samau jānī gura āyasu dīnhā |pura prabesu raghukulamani kīnhā ||
sumiri saṁbhu girajā ganarājā |mudita mahīpati sahita samājā ||
ក្លិនធូបធ្វើឱ្យមេឃងងឹត ដូចជាខែសាវ៉ាននៃរដូវភ្លៀងបានប្រមូលពពកក្រាស់ ទេវតាបង្អូរមាលាផ្កាពីដើមឈើសួគ៌ ដូចជាសត្វក្រៀកជាច្រើនជួរទាញចិត្តឱ្យលួងលោម មាលារតនៈដ៏ស្រស់ស្អាតនៅមាត់ទ្វារ ដូចជាធ្នូរបស់ព្រះឥន្ទ្រដែលបានតាំងទុក ស្ត្រីស្អាតនៅលើដំបូលបានបង្ហាញខ្លួននិងបាត់ទៅ ដូចជាពន្លិះស្នូងដ៏ល្អឆើត សំឡេងរនាលគឺសំឡេងផ្គរលាន់ដ៏គួរឱ្យខ្លាចរបស់ពពក ហើយអ្នកសូមទានគឺបក្សីកុក ក្រពើ និងបក្សីណាង ក្លិនក្រអូបដ៏បរិសុទ្ធគឺភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមក ហើយបុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់ក្នុងទីក្រុងមានសេចក្តីសុគតិដូចពួកពោតដែលបានភ្លៀង ដឹងថាពេលវេលាបានមកដល់ គរុគុណបានផ្តល់បញ្ជា រតនៈនៃវង្សរាហុក៏ចូលទីក្រុង រំលឹកដល់សម្ភុ គិរិជា និងគណេស ព្រះរាជាដែលមានចិត្តរីករាយបានចូលទៅជាមួយគណបក្សទាំងអស់
ទោហា 347
होहिं सगुन बरषहिं सुमन सुर दुंदुभीं बजाइ।बिबुध बधू नाचहिं मुदित मंजुल मंगल गाइ।।347।।
hohiṁ saguna baraṣahiṁ sumana sura duṁdubhīṁ bajāi |bibudha badhū nācahiṁ mudita maṁjula maṁgala gāi ||347||
និមិត្តសញ្ញាល្អបានបង្ហាញ ពួកទេវតាបានធ្លាក់ផ្កា និងស្គរធំត្រូវបានលេង។ នារីសួគ៌បានរាំដោយសេចក្តីរីករាយ ច្រៀងចម្រៀងផ្អែមល្ហែមនិងបព្ជាន់ពរ។
ចៅបៃ 348.1-4
मागध सूत बंदि नट नागर।गावहिं जसु तिहु लोक उजागर।।
जय धुनि बिमल बेद बर बानी।दस दिसि सुनिअ सुमंगल सानी।।
बिपुल बाजने बाजन लागे।नभ सुर नगर लोग अनुरागे।।
बने बराती बरनि न जाहीं।महा मुदित मन सुख न समाहीं।।
पुरबासिन्ह तब राय जोहारे।देखत रामहि भए सुखारे।।
करहिं निछावरि मनिगन चीरा।बारि बिलोचन पुलक सरीरा।।
आरति करहिं मुदित पुर नारी।हरषहिं निरखि कुँअर बर चारी।।
सिबिका सुभग ओहार उघारी।देखि दुलहिनिन्ह होहिं सुखारी।।
māgadha sūta baṁdi naṭa nāgara |gāvahiṁ jasu tihu loka ujāgara ||
jaya dhuni bimala beda bara bānī |dasa disi sunia sumaṁgala sānī ||
bipula bājane bājana lāge |nabha sura nagara loga anurāge ||
bane barātī barani na jāhīṁ |mahā mudita mana sukha na samāhīṁ ||
purabāsinha taba rāya johāre |dekhata rāmahi bhae sukhāre ||
karahiṁ nichāvari manigana cīrā |bāri bilocana pulaka sarīrā ||
ārati karahiṁ mudita pura nārī |haraṣahiṁ nirakhi kũara bara cārī ||
sibikā subhaga ohāra ughārī |dekhi dulahininha hohiṁ sukhārī ||
អ្នកច្រៀងមាគធអ្នកភ្លេងតន្ត្រីអ្នកសរសើរអ្នកសម្តែង និងអ្នកសិល្បៈជំនាញ បានច្រៀងសរសើរព្រះកិត្តិនៃព្រះអង្គ ដែលរុងរឿងទៅទាំងបីលោក សំឡេងជ័យជំនះ និងពាក្យបរិសុទ្ធប្រសើរនៃគម្ពីរវេទ ដែលពោរពេញដោយមង្គល បានលាន់ឮទៅគ្រប់ទិសទាំងដប់ ភ្លេងគ្រប់ប្រភេទបានចាប់ផ្តើមលេង ហើយពួកទេវតានៅលើមេឃ និងប្រជាជនក្នុងទីក្រុង ត្រូវបានបំពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ការរុងរឿងនៃភ្ញៀវការមង្គលមិនអាចពណ៌នាបាន ពួកគេមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងចិត្តយ៉ាងខ្លា ហើយសេចក្តីសុខមិនអាចទ្រាំទុកបាន បន្ទាប់មកប្រជាជនទីក្រុងបានថ្វាយបង្គំព្រះរាជា ហើយពេលបានឃើញព្រះរាម ពួកគេក៏បាននូវសេចក្តីសុខ ពួកគេបានប្រោះព្រំដោយគ្រាប់ពេជ្រនិងសំលៀកបំពាក់ ដោយមានទឹកភ្នែក និងសំបុរសាច់រន្ធរញ៉រ ស្ត្រីក្នុងទីក្រុងបានធ្វើអារតីដោយសេចក្តីត្រេកអរ ហើយអរសប្បាយពេលបានឃើញព្រះកុមារទាំងបួនដ៏ប្រសើរ ពួកគេបានលើកគ្របព្រះបល្ល័ង្កដ៏ស្រស់ស្អាត ហើយពេលបានឃើញព្រះនាងកុមារីទាំងនោះក៏កាន់តែមានសេចក្តីសុខ
ទោហា 348
एहि बिधि सबही देत सुखु आए राजदुआर।मुदित मातु परुछनि करहिं बधुन्ह समेत कुमार।।348।।
ehi bidhi sabahī deta sukhu āe rājaduāra |mudita mātu paruchani karahiṁ badhunha sameta kumāra ||348||
តាមរបៀបនេះ ដោយផ្តល់សេចក្តីសុខដល់ទាំងអស់ ពួកទ្រង់បានមកដល់ព្រះរាជវាំង។ ព្រះមាតាដែលរីករាយបានធ្វើពិធីស្វាគមន៍ស្រាប់ខ្សែកនិងមាយាទាំងឡាយរួមគ្នាជាមួយព្រះរាជបុត្រ។
ចៅបៃ 349.1-4
करहिं आरती बारहिं बारा।प्रेमु प्रमोदु कहै को पारा।।
भूषन मनि पट नाना जाती।करही निछावरि अगनित भाँती।।
बधुन्ह समेत देखि सुत चारी।परमानंद मगन महतारी।।
पुनि पुनि सीय राम छबि देखी।मुदित सफल जग जीवन लेखी।।
सखीं सीय मुख पुनि पुनि चाही।गान करहिं निज सुकृत सराही।।
बरषहिं सुमन छनहिं छन देवा।नाचहिं गावहिं लावहिं सेवा।।
देखि मनोहर चारिउ जोरीं।सारद उपमा सकल ढँढोरीं।।
देत न बनहिं निपट लघु लागी।एकटक रहीं रूप अनुरागीं।।
karahiṁ āratī bārahiṁ bārā |premu pramodu kahai ko pārā ||
bhūṣana mani paṭa nānā jātī |karahī nichāvari aganita bhā̃tī ||
badhunha sameta dekhi suta cārī |paramānaṁda magana mahatārī ||
puni puni sīya rāma chabi dekhī |mudita saphala jaga jīvana lekhī ||
sakhīṁ sīya mukha puni puni cāhī |gāna karahiṁ nija sukṛta sarāhī ||
baraṣahiṁ sumana chanahiṁ chana devā |nācahiṁ gāvahiṁ lāvahiṁ sevā ||
dekhi manohara cāriu jorīṁ |sārada upamā sakala ḍhãḍhorīṁ ||
deta na banahiṁ nipaṭa laghu lāgī |ekaṭaka rahīṁ rūpa anurāgīṁ ||
មាតាទាំងឡាយធ្វើពិធីអារតីម្ដងហើយម្ដងទៀត នណាអ្នកណានឹងអាចពណ៌នានូវសេចក្ដីស្រឡាញ់និងសេចក្ដីរីករាយរបស់ពួកទ្រង់បាន ពួកទ្រង់បក់បោយគ្រឿងអលង្ការ ត្បូង និងសំលៀកបំពាក់នានាជាតិ ជាគ្រឿងតង្វាយក្នុងរបៀបដែលមិនអាចនับរាប់បាន កាលឃើញបុត្រទាំងបួនអង្គព្រមដោយព្រះជាយា មាតាទាំងឡាយស្រូបស្រង់ក្នុងសេចក្ដីសុខដ៏ប្រសើរបំផុត ទ្រង់ទតព្រះនេត្រនូវព្រះរូបឆោននៃព្រះសីតា និងព្រះរាមម្ដងហើយម្ដងទៀត ទ្រង់ត្រេកអរ និងនឹកឃើញជីវិតក្នុងលោកនេះបានសំរេចហើយ មិត្តស្និទ្ធរបស់ព្រះសីតាសំឡឹងព្រះភក្រ្រានាម្ដងហើយម្ដងទៀត ហើយច្រៀងសរសើរនូវបុណ្យកុសលរបស់ខ្លួន ទេវតាទាំងឡាយធ្វើឱ្យផ្ការង្វាស់ធ្លាក់ចុះគ្រប់ខណៈ ទ្រង់រាំ ច្រៀង និងថ្វាយការបម្រើ កាលឃើញគូទាំងបួនដែលមានរូបឆោន ព្រះសរស្វតីទ្រង់ស្វែងរកឧបមាទាំងអស់ មិនអាចរកឧបមាណាមកប្រៀបបានទេ ដោយឧបមាទាំងអស់ហាក់ដូចជាមិនសំខាន់ ទ្រង់ក៏ឈរសំឡឹងដោយព្រះនេត្រស្ថិតស្ថេរ ស្រវឹងក្នុងព្រះរូបឆោន
ទោហា 349
निगम नीति कुल रीति करि अरघ पाँवड़े देत।बधुन्ह सहित सुत परिछि सब चलीं लवाइ निकेत।।349।।
nigama nīti kula rīti kari aragha pā̃vaṛe deta |badhunha sahita suta parichi saba calīṁ lavāi niketa ||349||
បន្ទាប់ពីបានធ្វើពិធីតាមគម្ពីរវេទនិងទំនៀមទម្លាប់នៃត្រកូល ថ្វាយទឹកជាការគោរពនិងក្រាលសំពត់ឱ្យដើរលើ ម្តាយទាំងអស់បានស្វាគមន៍កូនប្រុសទាំងអស់ដោយការបកប្រទីបឱ្យ និងនាំពួកគេចូលទៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង
Frequently Asked Questions
परम्परा में इसे ‘राम-दर्शन-मंगल’ का पाठ माना जाता है: नगर-प्रवेश, आरती-परिछन और जनक-विनय के श्रवण/पाठ से गृहस्थ-धर्म में मंगल, दाम्पत्य-सौख्य, कुल-कीर्ति और ‘दर्शन-भक्ति’ की वृद्धि होती है; विशेषतः ‘नयन-फल’ (सत्संग में राम-रूप का भाव-दर्शन) को समस्त सुख-मूल कहा गया है।
सामान्यतः मंगल-समारोह/विवाह-प्रसंग में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीताराम’ नाम-संपुट प्रचलित है; आरती/परिछन के साथ ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ भी कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 35 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
