Prakarana 34
सोपान-प्रवेश: ‘मंगल-आरम्भ’ से ‘भक्ति-बीज’ तक। बालकाण्ड में राम-लीला का प्रथम दर्शन जीव के भीतर श्रद्धा (श्रवण-रुचि) जगाता है। यहाँ विवाह-उत्सव, अतिथि-सत्कार, गुरु-कृपा, दान और कुल-रीति—ये सब ‘धर्म-आचरण’ को भक्ति का आधार बनाते हैं। इस खण्ड का द्वार-भाव यह है कि मोक्ष-मार्ग का पहला पायदान सामाजिक-धर्म और प्रेम-सम्बन्धों की शुद्धि से खुलता है; लोक-मर्यादा के भीतर रहकर भी ईश्वर-प्रेम (सगुण-भक्ति) निरन्तर नूतन होता जाता है।
នៅក្នុងខណៈនេះ (ប្រហែលទោហា ៣៣០, ៣៣៩) ខ្សែរសាសៃគឺជា "ក្រោយពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍" ដែលជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃឧត្សាហៈ (ភាពរីករាយក្នុងពិធី), ករុណ-វិប្រលម្ភៈ (ការបែកគ្នាដោយមេត្តាករុណា), វាត្សល្យៈ និងទាន-ធម៌។ ឃ្លាដែលលេចឡើងញឹកញាប់ "និត នូតន មង្គល" ធ្វើឱ្យការរៀបរាប់ក្លាយជាបទពិសោធន៍នៃព្រះគុណដែលថ្មីជានិច្ច: ការរាក់ទាក់ភ្ញៀវរបស់ព្រះជនកៈ, ការគោរពគុរុរបស់ព្រះទសរថៈ និងការប្រគេនទានដល់ព្រាហ្មណ៍, និងនៅពេលលាលែង សេចក្តីស្រឡាញ់ដែលលើសលប់ក្នុងចិត្តរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងទីវិមាន និងគ្រួសារព្រះជនកៈ ទាំងអស់នេះបង្កើតភាពរឹងមាំដល់មូលដ្ឋានសង្គមនៃភក្តី (មរ្យាទា)។ តុលសីទេស្រនារក្សរាជវាំងមិនមែនគ្រាន់តែដើម្បីរីករាយនឹងភាពអស្ចារ្យទេ; ទ្រង់បានដាក់ទាន និងសេវា ដូចជាការសំអាតយជ្ញៈ ដូច្នេះសូម្បីតែគ្រហស្ថ-ធម៌ក៏ក្លាយជាសាធនា។ កំពូលនៃអារម្មណ៍គឺការលាលែង: ដំណើររបស់សីតាក្នុងប៉ាឡាគី, ពរសុខពីមាតា, សេចក្តីស្រឡាញ់រវាងមាតាក្មេង និងកូនប្រសារ, និងការបូជាខាងក្នុងនៃការបែកគ្នាដោយមេត្តាករុណា វិរហៈនេះនឹងធ្វើឱ្យភក្តីកាន់តែក្រាស់ក្រែងនៅពេលក្រោយ។ ដូច្នេះផ្នែកនេះនៃពាលកាណ្ឌសំអាតជីវៈតាមរយៈសេចក្តីស្រឡាញ់ និងរៀបចំវាសម្រាប់សោបានបន្ទាប់។
Verses
ចៅបៃ 330.1-4
नित नूतन मंगल पुर माहीं।निमिष सरिस दिन जामिनि जाहीं।।
बड़े भोर भूपतिमनि जागे।जाचक गुन गन गावन लागे।।
देखि कुअँर बर बधुन्ह समेता।किमि कहि जात मोदु मन जेता।।
प्रातक्रिया करि गे गुरु पाहीं।महाप्रमोदु प्रेमु मन माहीं।।
करि प्रनाम पूजा कर जोरी।बोले गिरा अमिअँ जनु बोरी।।
तुम्हरी कृपाँ सुनहु मुनिराजा।भयउँ आजु मैं पूरनकाजा।।
अब सब बिप्र बोलाइ गोसाईं।देहु धेनु सब भाँति बनाई।।
सुनि गुर करि महिपाल बड़ाई।पुनि पठए मुनि बृंद बोलाई।।
nita nūtana maṁgala pura māhīṁ |nimiṣa sarisa dina jāmini jāhīṁ ||
baṛe bhora bhūpatimani jāge |jācaka guna gana gāvana lāge ||
dekhi kuãra bara badhunha sametā |kimi kahi jāta modu mana jetā ||
prātakriyā kari ge guru pāhīṁ |mahāpramodu premu mana māhīṁ ||
kari pranāma pūjā kara jorī |bole girā amiã janu borī ||
tumharī kṛpā̃ sunahu munirājā |bhayaũ āju maiṁ pūranakājā ||
aba saba bipra bolāi gosāīṁ |dehu dhenu saba bhā̃ti banāī ||
suni gura kari mahipāla baṛāī |puni paṭhae muni bṛṁda bolāī ||
ក្នុងទីក្រុងមានការអបអរសាទរថ្មីរាល់ថ្ងៃ ហើយថ្ងៃនិងយប់កន្លងទៅដូចជាភ្លែតភ្នែក នៅពេលព្រឹកខ្ចឹមភ្លឺ ព្រះមហាក្សត្រដែលជារតនៈក្នុងចំណោមព្រះមហាក្សត្រ បានត្រាណឡើង ហើយអ្នកច្រៀងបានចាប់ផ្តើមច្រៀងគុណធម៌ជាច្រើនរបស់ព្រះអង្គ បានឃើញព្រះរាជកុមារព្រមទាំងព្រះមហេសីដ៏ឧត្តម តើនឹងពណ៌នាដូចម្តេចពីភាពរីករាយដ៏ធំធេងក្នុងព្រះហឫទ័យ បានធ្វើពិធីពេលព្រឹករួចហើយ ទ្រង់យាងទៅរកគ្រូ ដោយមានការរីករាយនិងសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏ធំក្នុងព្រះហឫទ័យ ទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំនិងបូជា ហើយដោតដៃទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយព្រះពាឃីដែលដូចជាត្រាំនៅក្នុងអមតៈ "សូមស្តាប់ មុនីរាជា ដោយព្រះគុណរបស់លោក សព្វថ្ងៃនេះខ្ញុំបានសំរេចការងារទាំងអស់ហើយ ឥឡូវនេះ សូមអញ្ជើញព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់មក គ្រូអើយ ហើយប្រគេនគោដែលបានតុបតែងស្អាតប្រណិតគ្រប់បែបយ៉ាង បានស្តាប់ដូច្នេះ គ្រូក៏សរសើរព្រះមហាក្សត្រ ហើយបន្ទាប់មកបញ្ជូនឱ្យហៅពួកសាស្ត្រាចារ្យមក
ទោហា 330
बामदेउ अरु देवरिषि बालमीकि जाबालि।आए मुनिबर निकर तब कौसिकादि तपसालि।।330।।
bāmadeu aru devariṣi bālamīki jābāli |āe munibara nikara taba kausikādi tapasāli ||330||
កាលនោះ ព្រះវាមទេវ និងព្រះនារទៈដែលជាឥសីទេវតា ព្រមទាំងព្រះវាល្មីកិ និងព្រះជាបាលិ ក្រុមឥសីដ៏ចម្បងៗ ព្រះវិស្វាមិត្រ និងតបស្សិដ៏ធំដទៃទៀត ក៏បានមកដល់
ចៅបៃ 331.1-4
दंड प्रनाम सबहि नृप कीन्हे।पूजि सप्रेम बरासन दीन्हे।।
चारि लच्छ बर धेनु मगाई।कामसुरभि सम सील सुहाई।।
सब बिधि सकल अलंकृत कीन्हीं।मुदित महिप महिदेवन्ह दीन्हीं।।
करत बिनय बहु बिधि नरनाहू।लहेउँ आजु जग जीवन लाहू।।
पाइ असीस महीसु अनंदा।लिए बोलि पुनि जाचक बृंदा।।
कनक बसन मनि हय गय स्यंदन।दिए बूझि रुचि रबिकुलनंदन।।
चले पढ़त गावत गुन गाथा।जय जय जय दिनकर कुल नाथा।।
एहि बिधि राम बिआह उछाहू।सकइ न बरनि सहस मुख जाहू।।
daṁḍa pranāma sabahi nṛpa kīnhe |pūji saprema barāsana dīnhe ||
cāri laccha bara dhenu magāī |kāmasurabhi sama sīla suhāī ||
saba bidhi sakala alaṁkṛta kīnhīṁ |mudita mahipa mahidevanha dīnhīṁ ||
karata binaya bahu bidhi naranāhū |laheũ āju jaga jīvana lāhū ||
pāi asīsa mahīsu anaṁdā |lie boli puni jācaka bṛṁdā ||
kanaka basana mani haya gaya syaṁdana |die būjhi ruci rabikulanaṁdana ||
cale paṛhata gāvata guna gāthā |jaya jaya jaya dinakara kula nāthā ||
ehi bidhi rāma biāha uchāhū |sakai na barani sahasa mukha jāhū ||
ព្រះរាជាបានថ្វាយបង្គំផ្ងារចំពោះទ្រង់ទាំងអស់ ហើយកាលបានថ្វាយបូជាដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ហើយ ទ្រង់បានប្រទានអាសនៈដ៏ប្រសើរ ទ្រង់បានឲ្យហៅគោដ៏ប្រសើរបួនសែនក្បាលមក ដ៏ស្អាតស្អំដោយសភាពណឺមណាស់ ដូចជាគោកាមធេនុនៃស្ថានសួគ៌ ទ្រង់បានតុបតែងគោទាំងអស់គ្រប់បែបយ៉ាង ហើយព្រះរាជាដែលមានសេចក្ដីរីករាយបានប្រទានដល់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ ព្រះរាជាបានទូលអង្វរករដោយវិធីផ្សេងៗថា ថ្ងៃនេះអញបានទទួលផលនៃជីវិតក្នុងលោកនេះហើយ បានទទួលពរហើយ ព្រះរាជាបានរីករាយ ហើយទ្រង់បានហៅពួកជនអ្នកសុំទានឲ្យចូលមក ការរីករាយនៃវង្សសុរិយាបានសួរតាមចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ហើយប្រទានមាស សំលៀងបំពាក់ ត្បូង សេះ ដំរី និងរថ ពួកគេចេញទៅដោយសូត្រនិងច្រៀងបទសរសើរថា ជ័យជ័យជ័យ ដល់ព្រះអម្ចាស់នៃវង្សសុរិយា ការរីករាយក្នុងពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់ព្រះរាមាគឺដូច្នេះ អ្នកដែលមានមាត់ពាន់មាត់ក៏មិនអាចពណ៌នាបាន
ទោហា 331
बार बार कौसिक चरन सीसु नाइ कह राउ।यह सबु सुखु मुनिराज तव कृपा कटाच्छ पसाउ।।331।।
bāra bāra kausika carana sīsu nāi kaha rāu |yaha sabu sukhu munirāja tava kṛpā kaṭāccha pasāu ||331||
ព្រះរាជាទ្រង់យកព្រះសិរសាទោនាមគោរព្រះបាទព្រះកៅសិកចំនួនច្រើនដង ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា ឱ រាជានៃពួកឥសី សេចក្តីសុខទាំងអស់នេះគឺជាផលនៃព្រះហឫទ័យមេត្តារបស់ព្រះអង្គ
ចៅបៃ 332.1-4
जनक सनेहु सीलु करतूती।नृपु सब भाँति सराह बिभूती।।
दिन उठि बिदा अवधपति मागा।राखहिं जनकु सहित अनुरागा।।
नित नूतन आदरु अधिकाई।दिन प्रति सहस भाँति पहुनाई।।
नित नव नगर अनंद उछाहू।दसरथ गवनु सोहाइ न काहू।।
बहुत दिवस बीते एहि भाँती।जनु सनेह रजु बँधे बराती।।
कौसिक सतानंद तब जाई।कहा बिदेह नृपहि समुझाई।।
अब दसरथ कहँ आयसु देहू।जद्यपि छाड़ि न सकहु सनेहू।।
भलेहिं नाथ कहि सचिव बोलाए।कहि जय जीव सीस तिन्ह नाए।।
janaka sanehu sīlu karatūtī |nṛpu saba bhā̃ti sarāha bibhūtī ||
dina uṭhi bidā avadhapati māgā |rākhahiṁ janaku sahita anurāgā ||
nita nūtana ādaru adhikāī |dina prati sahasa bhā̃ti pahunāī ||
nita nava nagara anaṁda uchāhū |dasaratha gavanu sohāi na kāhū ||
bahuta divasa bīte ehi bhā̃tī |janu saneha raju bãdhe barātī ||
kausika satānaṁda taba jāī |kahā bideha nṛpahi samujhāī ||
aba dasaratha kahã āyasu dehū |jadyapi chāṛi na sakahu sanehū ||
bhalehiṁ nātha kahi saciva bolāe |kahi jaya jīva sīsa tinha nāe ||
ព្រះរាជា ទសរថ ទ្រង់សរសើរការស្រឡាញ់ សីលធម៌ កិច្ចការ និងកិត្តិយសរបស់ព្រះរាជា ជនក គ្រប់បែបយ៉ាង រាល់ថ្ងៃព្រះអង្គទ្រង់ក្រោកឡើងហើយទ្រង់សូមលាមក តែព្រះរាជា ជនក ទ្រង់រារាំងទុកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ រាល់ថ្ងៃមានការគោរពថ្មីកាន់តែខ្ពស់ ហើយការទទួលភ្ញៀវបង្ហាញក្នុងពាន់រូបភាពរាល់ថ្ងៃ រាល់ថ្ងៃទីក្រុងមានរីករាយនិងការអបអរថ្មី ហើយគ្មាននរណាចង់ឱ្យទសរថធ្វើដំណើរចាកចេញ ថ្ងៃជាច្រើនកន្លងទៅដោយវិធីនេះ ដូចជាភ្ញៀវការងារអាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវចងដោយពួកសេចក្តីស្រឡាញ់ ពេលនោះ វិស្វាមិត្រ និង សតានន្ទ ក៏ចូលទៅផ្តល់ប្រឹក្សាទៅព្រះរាជានៃវិទេហ ឥឡូវសូមព្រះរាជានុញ្ញាតឱ្យទសរថធ្វើដំណើរទៅ ទោះបីទ្រង់មិនអាចលះបង់សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះទ្រង់បានក៏ដោយ ល្អហើយអ្នកម្ចាស់ ព្រះរាជា ជនក ទ្រង់ត្រាស់ហើយទ្រង់ហៅអ្នកធំ អ្នកទាំងនោះមកហើយស្រែកថាជ័យជម្នះ អាយុយឺនយូរ ហើយក្រាបថ្វាយបង្គំ
ទោហា 332
अवधनाथु चाहत चलन भीतर करहु जनाउ।भए प्रेमबस सचिव सुनि बिप्र सभासद राउ।।332।।
avadhanāthu cāhata calana bhītara karahu janāu |bhae premabasa saciva suni bipra sabhāsada rāu ||332||
អ្នកគ្រប់គ្រងនគរអយុធ្យាប្រាថ្នាចង់ចេញទៅ ចូរបញ្ជូនដំណឹងទៅក្នុងបន្ទប់ខាងក្នុង បានឮដូច្នេះ ទីប្រឹក្សា ព្រាហ្មណ៍ សមាជិកសភា និងទ្រង់ព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ សុទ្ធតែមានសេចក្តីស្រឡាញ់
ចៅបៃ 333.1-4
पुरबासी सुनि चलिहि बराता।बूझत बिकल परस्पर बाता।।
सत्य गवनु सुनि सब बिलखाने।मनहुँ साँझ सरसिज सकुचाने।।
जहँ जहँ आवत बसे बराती।तहँ तहँ सिद्ध चला बहु भाँती।।
बिबिध भाँति मेवा पकवाना।भोजन साजु न जाइ बखाना।।
भरि भरि बसहँ अपार कहारा।पठई जनक अनेक सुसारा।।
तुरग लाख रथ सहस पचीसा।सकल सँवारे नख अरु सीसा।।
मत्त सहस दस सिंधुर साजे।जिन्हहि देखि दिसिकुंजर लाजे।।
कनक बसन मनि भरि भरि जाना।महिषीं धेनु बस्तु बिधि नाना।।
purabāsī suni calihi barātā |būjhata bikala paraspara bātā ||
satya gavanu suni saba bilakhāne |manahũ sā̃jha sarasija sakucāne ||
jahã jahã āvata base barātī |tahã tahã siddha calā bahu bhā̃tī ||
bibidha bhā̃ti mevā pakavānā |bhojana sāju na jāi bakhānā ||
bhari bhari basahã apāra kahārā |paṭhaī janaka aneka susārā ||
turaga lākha ratha sahasa pacīsā |sakala sãvāre nakha aru sīsā ||
matta sahasa dasa siṁdhura sāje |jinhahi dekhi disikuṁjara lāje ||
kanaka basana mani bhari bhari jānā |mahiṣīṁ dhenu bastu bidhi nānā ||
ប្រជាជនក្នុងទីក្រុងលឺថាក្បួនដំណើរអាពាហ៍ពិពាហ៍នឹងចេញដំណើរ តែងសួរគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសេចក្តីទុក្ខ លឺថាការចេញដំណើរជាការពិត ទាំងអស់គ្នាសោកស្តាយដូចផ្កាឈូកដែលបិទក្នុងពេលល្ងាច ក្នុងទីកន្លែងណាដែលសមាជិកក្បួនដំណើរមកសំណាក់ នៅទីនោះបានត្រៀមគ្រឿងស្ងោរបាយជាច្រើនយ៉ាង ផ្លែឈើស្ងួតនិងម្ហូបឆ្អិនច្រើនប្រភេទ ការត្រៀមម្ហូបអាហារនោះពិពណ៌នាមិនបាន ស្តេចជនកបានបញ្ជូនអ្នករែកនឹកគ្មានកំណត់ ដឹកជញ្ជូនពេញរទេះ ព្រមទាំងចុងហ្សៅជំនាញច្រើនរូប សេះមួយសែនក្បាល និងរថសឹកពីរម៉ឺនប្រាំពាន់គ្រឿង ទាំងអស់ត្បូងតែងតាមពីក្បាលដល់ជើង ដំរីស្រុកមួងមួយម៉ឺនក្បាល ត្បូងតែងដោយប្រណីត ដំរីទិសទាំងប្រាំបីលឺឃើញហើយក៏ខ្មាសអៀន រទេះដែលផ្ទុកមាស សំពត់ និងត្បូងរហូតដល់ពេញ ក្របី គោ និងវត្ថុច្រើនប្រភេទ
ទោហា 333
दाइज अमित न सकिअ कहि दीन्ह बिदेहँ बहोरि।जो अवलोकत लोकपति लोक संपदा थोरि।।333।।
dāija amita na sakia kahi dīnha bidehã bahori |jo avalokata lokapati loka saṁpadā thori ||333||
វត្ថុបរិច្ចាគដែលបានប្រគល់ដោយព្រះម្ចាស់នៃវិទេហគឺមិនអាចវាស់វែងបាន និងមិនអាចពណ៌នាបានទេ សូម្បីតែព្រះម្ចាស់នៃលោកទាំងបី ក្រោយពីបានមើលឃើញ នឹងឃើញថាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់លោកគឺតិចតួច។
ចៅបៃ 334.1-4
सबु समाजु एहि भाँति बनाई।जनक अवधपुर दीन्ह पठाई।।
चलिहि बरात सुनत सब रानीं।बिकल मीनगन जनु लघु पानीं।।
पुनि पुनि सीय गोद करि लेहीं।देइ असीस सिखावनु देहीं।।
होएहु संतत पियहि पिआरी।चिरु अहिबात असीस हमारी।।
सासु ससुर गुर सेवा करेहू।पति रुख लखि आयसु अनुसरेहू।।
अति सनेह बस सखीं सयानी।नारि धरम सिखवहिं मृदु बानी।।
सादर सकल कुअँरि समुझाई।रानिन्ह बार बार उर लाई।।
बहुरि बहुरि भेटहिं महतारीं।कहहिं बिरंचि रचीं कत नारीं।।
sabu samāju ehi bhā̃ti banāī |janaka avadhapura dīnha paṭhāī ||
calihi barāta sunata saba rānīṁ |bikala mīnagana janu laghu pānīṁ ||
puni puni sīya goda kari lehīṁ |dei asīsa sikhāvanu dehīṁ ||
hoehu saṁtata piyahi piārī |ciru ahibāta asīsa hamārī ||
sāsu sasura gura sevā karehū |pati rukha lakhi āyasu anusarehū ||
ati saneha basa sakhīṁ sayānī |nāri dharama sikhavahiṁ mṛdu bānī ||
sādara sakala kuãri samujhāī |rāninha bāra bāra ura lāī ||
bahuri bahuri bheṭahiṁ mahatārīṁ |kahahiṁ biraṁci racīṁ kata nārīṁ ||
បន្ទាប់ពីរៀបចំគ្រឿងបរិក្ខាទាំងអស់តាមរបៀបនេះហើយ ព្រះជនកបានបញ្ជូនទៅកាន់នគរអយុធ្យា បានឮថាពលព្រះរាជដំណើរអាពាហ៍ពិពាហ៍នឹងចេញដំណើរ ព្រះមហេសីទាំងអស់សោកសៅ ដូចជាហ្វូងត្រីក្នុងទឹកតិចតួច ឱ្យព្រះនាងសីតានៅក្នុងព្រះករម្តងជាថ្មីម្តងហើយម្តងទៀត ប្រទានពរ និងផ្តល់ការបង្រៀន សូមឱ្យអ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់ប្តីរាប់រាប់ នេះគឺពររបស់យើង សូមឱ្យស្ថានភាពអ្នកមានប្តីបានយូរអង្វែង ចូរបម្រើម្តាយក្មេក ឪពុកក្មេក និងគ្រូ សង្កេតតាមបំណងប្តី ហើយធ្វើតាមពាក្យបញ្ជារបស់គាត់ ដោយសារសេចក្តីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លា ស្និទ្ធស្នាលដែលមានប្រាជ្ញាបានបង្រៀនការងាររបស់ស្ត្រីដោយពាក្យសំឡឹង ដោយការយកចិត្តទុកដាក់ ទ្រង់បង្រៀនព្រះរាជធីតាទាំងអស់ ហើយព្រះមហេសីទាំងអស់បានឱបក្នុងព្រះហឫទ័យម្តងហើយម្តងទៀត ព្រះមាតាទាំងអស់បានឱបម្តងហើយម្តងទៀត ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា ព្រះព្រហ្មបានបង្កើតស្ត្រីដោយសារអ្វី?
ទោហា 334
तेहि अवसर भाइन्ह सहित रामु भानु कुल केतु।चले जनक मंदिर मुदित बिदा करावन हेतु।।334।।
tehi avasara bhāinha sahita rāmu bhānu kula ketu |cale janaka maṁdira mudita bidā karāvana hetu ||334||
នៅពេលនោះព្រះរាម ដែលជាទង់ជ័យនៃវង្សសូរ្យ បានចេញដំណើរជាមួយព្រះអនុជទាំងឡាយទៅកាន់ព្រះរាជវាំងរបស់ជនក ដោយទឹកចិត្តរីករាយ និងប្រាថ្នាចាកចេញ។
ចៅបៃ 335.1-4
चारिअ भाइ सुभायँ सुहाए।नगर नारि नर देखन धाए।।
कोउ कह चलन चहत हहिं आजू।कीन्ह बिदेह बिदा कर साजू।।
लेहु नयन भरि रूप निहारी।प्रिय पाहुने भूप सुत चारी।।
को जानै केहि सुकृत सयानी।नयन अतिथि कीन्हे बिधि आनी।।
मरनसीलु जिमि पाव पिऊषा।सुरतरु लहै जनम कर भूखा।।
पाव नारकी हरिपदु जैसें।इन्ह कर दरसनु हम कहँ तैसे।।
निरखि राम सोभा उर धरहू।निज मन फनि मूरति मनि करहू।।
एहि बिधि सबहि नयन फलु देता।गए कुअँर सब राज निकेता।।
cāria bhāi subhāyã suhāe |nagara nāri nara dekhana dhāe ||
kou kaha calana cahata hahiṁ ājū |kīnha bideha bidā kara sājū ||
lehu nayana bhari rūpa nihārī |priya pāhune bhūpa suta cārī ||
ko jānai kehi sukṛta sayānī |nayana atithi kīnhe bidhi ānī ||
maranasīlu jimi pāva piūṣā |surataru lahai janama kara bhūkhā ||
pāva nārakī haripadu jaiseṁ |inha kara darasanu hama kahã taise ||
nirakhi rāma sobhā ura dharahū |nija mana phani mūrati mani karahū ||
ehi bidhi sabahi nayana phalu detā |gae kuãra saba rāja niketā ||
ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងបួនព្រះអង្គ ដែលមានព្រះភាស្តស្រស់ស្អាតតាមធម្មជាតិ ទាក់ទាញឱ្យប្រុសស្រីក្នុងទីក្រុងរត់មកមើល។ អ្នកខ្លះនិយាយថា "ពួកទ្រង់ប្រាថ្នានឹងធ្វើដំណើរនៅថ្ងៃនេះ ព្រះរាជានៃវិទេហបានត្រៀមចាត់ចែងការប្រសព្វជូនហើយ។" "សូមបំពេញភ្នែកដោយព្រះភាស្តស្អាតរបស់ពួកទ្រង់ ហើយមើលឱ្យគ្រប់គ្រាន់ ដ្បិតព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងបួននេះជាភ្ញៀវដែលជាទីស្រឡាញ់។" "នរណានឹងដឹងបាន មិត្តភក្តិដ៏ឆ្លាត ដោយបុណ្យកុសលអ្វីដែលព្រះជាម្ចាស់បាននាំពួកទ្រង់មកជាភ្ញៀវនៃភ្នែករបស់យើង?" "ដូចមនុស្សដែលជិតស្លាប់បានទទួលអម្រឹត ឬដូចអ្នកដែលអត់ឃ្លានមកជាយូរអង្វែងបានជួបត្រឹបសួគ៌" "ឬដូចអ្នកនៅក្នុងនរកបានដល់នគររបស់ព្រះហរិ ការបានឃើញពួកទ្រង់ក៏ដូច្នោះដែរចំពោះយើង។" "សូមមើលព្រះភាស្តស្អាតនៃព្រះរាម ហើយទុកក្នុងព្រះហឫទ័យ សូមធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឱ្យជាពស់ ហើយរូបរបស់ព្រះអង្គឱ្យជាត្បូងលើព្រះសិរសា។" ដោយវិធីនេះ បានប្រទានផលភ្នែកដល់គ្រប់គ្នា ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងអស់បានយាងទៅកាន់ព្រះរាជវាំង។
ទោហា 335
रूप सिंधु सब बंधु लखि हरषि उठा रनिवासु।करहि निछावरि आरती महा मुदित मन सासु।।335।।
rūpa siṁdhu saba baṁdhu lakhi haraṣi uṭhā ranivāsu |karahi nichāvari āratī mahā mudita mana sāsu ||335||
បន្ទាប់ពីបានឃើញបងប្អូនប្រុសទាំងអស់ដែលជាសមុទ្រនៃសម្រស់ ទីក្រសាលនារីទាំងឡាយក៏ងើបឡើងដោយភាពរីករាយ ហើយម្តាយក្មេកទាំងឡាយដែលមានចិត្តរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ក៏ធ្វើពិធីអារតី ដោយបកប្រទីបនិងថ្វាយវត្ថុ
ចៅបៃ 336.1-4
देखि राम छबि अति अनुरागीं।प्रेमबिबस पुनि पुनि पद लागीं।।
रही न लाज प्रीति उर छाई।सहज सनेहु बरनि किमि जाई।।
भाइन्ह सहित उबटि अन्हवाए।छरस असन अति हेतु जेवाँए।।
बोले रामु सुअवसरु जानी।सील सनेह सकुचमय बानी।।
राउ अवधपुर चहत सिधाए।बिदा होन हम इहाँ पठाए।।
मातु मुदित मन आयसु देहू।बालक जानि करब नित नेहू।।
सुनत बचन बिलखेउ रनिवासू।बोलि न सकहिं प्रेमबस सासू।।
हृदयँ लगाइ कुअँरि सब लीन्ही।पतिन्ह सौंपि बिनती अति कीन्ही।।
dekhi rāma chabi ati anurāgīṁ |premabibasa puni puni pada lāgīṁ ||
rahī na lāja prīti ura chāī |sahaja sanehu barani kimi jāī ||
bhāinha sahita ubaṭi anhavāe |charasa asana ati hetu jevā̃e ||
bole rāmu suavasaru jānī |sīla saneha sakucamaya bānī ||
rāu avadhapura cahata sidhāe |bidā hona hama ihā̃ paṭhāe ||
mātu mudita mana āyasu dehū |bālaka jāni karaba nita nehū ||
sunata bacana bilakheu ranivāsū |boli na sakahiṁ premabasa sāsū ||
hṛdayã lagāi kuãri saba līnhī |patinha sauṁpi binatī ati kīnhī ||
បានឃើញរូបឆាយ្យាស្អាតរបស់ព្រះរាម ព្រះមហេសីទាំងឡាយក៏មានសេចក្ដីស្រឡាញ់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ហើយដោយត្រូវសេចក្ដីស្រឡាញ់គ្របសង្កត់ ក៏បានធ្លាក់ចុះក្បាលព្រះបាទម្ដងហើយម្ដងទៀត ការខ្មាសអៀនមិនមានសល់ឡើយ ដោយសារសេចក្ដីស្រឡាញ់បានគ្របសង្កត់ចិត្ត តើនឹងពណ៌នាសេចក្ដីស្រឡាញ់ដែលកើតឡើងដោយស្ម័គ្រចិត្តនេះបានដោយរបៀបណា បានលាបព្រះរាមនិងព្រះអនុជាទាំងឡាយដោយគ្រឿងអប្បិយាយក្លិនហើយបានស្រង់ទឹក ហើយដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំងក៏បានបំប៉នអាហាររសទាំងប្រាំមួយ ព្រះរាមបានដឹងថាពេលវេលាសមរម្យ ទ្រង់ក៏បានមានព្រះបន្ទូលដោយពាក្យដែលពោរពេញដោយសេចក្ដីស្លូតបូត សេចក្ដីស្រឡាញ់ និងសេចក្ដីស្មើមធ្យម ព្រះរាជាទ្រង់ប្រាថ្នាចង់យាងទៅកាន់នគរអយុធ្យា ហើយទ្រង់បានបញ្ជូនពួកយើងខ្ញុំមកទីនេះដើម្បីសូមលាសិន សូនព្រះមាតាទាំងឡាយប្រទានការអនុញ្ញាតដោយព្រះទ័យរីករាយ ហើយដោយចាត់ទុកខ្ញុំជាកូនក្មេង សូនបន្តិចបន្តួចស្រឡាញ់ខ្ញុំជានិច្ច បានឮពាក្យទាំងនោះ ស្ត្រីក្នុងព្រះរាជវាំងក៏យំសោក ហើយព្រះមាតាក្មេងទាំងឡាយដែលត្រូវសេចក្ដីស្រឡាញ់គ្របសង្កត់ក៏មិនអាចនិយាយបាន បានឱបព្រះកន្សិវ័យទាំងឡាយទៅនឹងព្រះហឫទ័យ ហើយបានផ្ដាំផ្ញើទៅនឹងស្វាមីទាំងឡាយ ក៏បានធ្វើការអង្វរករអាងត្រងោះ
ឆន្ទ 336
करि बिनय सिय रामहि समरपी जोरि कर पुनि पुनि कहै।बलि जाँउ तात सुजान तुम्ह कहुँ बिदित गति सब की अहै।।
परिवार पुरजन मोहि राजहि प्रानप्रिय सिय जानिबी।तुलसीस सीलु सनेहु लखि निज किंकरी करि मानिबी।।
kari binaya siya rāmahi samarapī jori kara puni puni kahai |bali jā̃u tāta sujāna tumha kahũ bidita gati saba kī ahai ||
parivāra purajana mohi rājahi prānapriya siya jānibī |tulasīsa sīlu sanehu lakhi nija kiṁkarī kari mānibī ||
ដោយការអង្វាយនាងបានប្រគល់សីតាទៅឱ្យរាម ហើយប្រជុំដៃនិយាយម្ដងហើយម្ដងថា "ឱកូនប្រុសអើយ ខ្ញុំប្រគល់ខ្លួនដើម្បីអ្នក អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ហើយស្ថានភាពនៃចិត្តរបស់គ្រប់គ្នាត្រូវបានដឹងដោយអ្នក។" "សូមដឹងថាសីតាជាទីស្រឡាញ់ដូចជាជីវិតចំពោះគ្រួសារ ប្រជាជនក្នុងទីក្រុង ខ្ញុំ និងស្តេច។ ឱព្រះអម្ចាស់នៃតុលសី បានឃើញសេចក្ដីអន់គ្រាយនិងសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់នាង សូមទទួលនាងជាទាសីរបស់អ្នក។"
សោរឋា 336
तुम्ह परिपूरन काम जान सिरोमनि भावप्रिय।जन गुन गाहक राम दोष दलन करुनायतन।।336।।
tumha paripūrana kāma jāna siromani bhāvapriya |jana guna gāhaka rāma doṣa dalana karunāyatana ||336||
លោកជាអ្នកបរិបូណ៌ក្នុងការបំពេញតម្រូវការទាំងអស់ ជាមកុដរបស់អ្នកប្រាជ្ញ និងជាទីស្រឡាញ់របស់អ្នកដែលមានសទ្ធាស្មោះ ឱះរាម លោកជាអ្នកដែលតម្កល់គុណធម៌របស់អ្នកបម្រើ ជាអ្នកបំផ្លាញកំហុសរបស់ពួកគេ និងជាលំនៅនៃការអាណិតអាសូរ
ចៅបៃ 337.1-4
अस कहि रही चरन गहि रानी।प्रेम पंक जनु गिरा समानी।।
सुनि सनेहसानी बर बानी।बहुबिधि राम सासु सनमानी।।
राम बिदा मागत कर जोरी।कीन्ह प्रनामु बहोरि बहोरी।।
पाइ असीस बहुरि सिरु नाई।भाइन्ह सहित चले रघुराई।।
मंजु मधुर मूरति उर आनी।भई सनेह सिथिल सब रानी।।
पुनि धीरजु धरि कुअँरि हँकारी।बार बार भेटहिं महतारीं।।
पहुँचावहिं फिरि मिलहिं बहोरी।बढ़ी परस्पर प्रीति न थोरी।।
पुनि पुनि मिलत सखिन्ह बिलगाई।बाल बच्छ जिमि धेनु लवाई।।
asa kahi rahī carana gahi rānī |prema paṁka janu girā samānī ||
suni sanehasānī bara bānī |bahubidhi rāma sāsu sanamānī ||
rāma bidā māgata kara jorī |kīnha pranāmu bahori bahorī ||
pāi asīsa bahuri siru nāī |bhāinha sahita cale raghurāī ||
maṁju madhura mūrati ura ānī |bhaī saneha sithila saba rānī ||
puni dhīraju dhari kuãri hãkārī |bāra bāra bheṭahiṁ mahatārīṁ ||
pahũcāvahiṁ phiri milahiṁ bahorī |baṛhī paraspara prīti na thorī ||
puni puni milata sakhinha bilagāī |bāla baccha jimi dhenu lavāī ||
ក្រោយពីកាន់ការនោះ ព្រះមហេសីទ្រង់ចាប់ព្រះបាទគង់ ព្រះសូរដូចជាធ្លាយចូលក្នុងភក់នៃសេចក្ដីស្រឡាញ់ បានទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ព្រះសូរដ៏ប្រសើរដែលពេញដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ ព្រះរាមទ្រង់គោរពព្រះមាតាកូនប្រសារដោយវិធីផ្សេងៗ ព្រះរាមទ្រង់ស្រេចដៃសូមលាចាកចេញ ហើយទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំម្ដងហើយម្ដងទៀត បានទទួលពរហើយ ទ្រង់ក្រាបព្រះសិរសាម្ដងទៀត ព្រះអាធិបតីនៃរាជវង្សរឃុទ្រង់ចេញដំណើរជាមួយព្រះអនុជទាំងឡាយ នាំរូបល្អឆ្មុងឆ្មាយដ៏ផ្អែមល្ហែមចូលក្នុងព្រះហឫទ័យ ព្រះមហេសីទាំងអស់ទ្រង់ធូលីគ្មានកម្លាំងដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ ទ្រង់ប្រមូលកម្លាំងចិត្តហើយហៅព្រះធីតាវ័យក្មេង ព្រះមាតាទាំងឡាយទ្រង់ឱបម្ដងហើយម្ដងទៀត ទ្រង់នាំទៅបួងសួងហើយត្រឡប់មកឱបម្ដងទៀត សេចក្ដីស្រឡាញ់រវាងគ្នាទៅវាទៅមកកើនឡើងមិនមានតិច ឱបគ្នាម្ដងហើយម្ដងទៀត ទ្រង់ផ្ដាច់ពីមិត្តស្រី ដូចគោមេដែលទើបកើតកូនភ្ជាប់នឹងកូនគោក្មេង
ទោហា 337
प्रेमबिबस नर नारि सब सखिन्ह सहित रनिवासु।मानहुँ कीन्ह बिदेहपुर करुनाँ बिरहँ निवासु।।337।।
premabibasa nara nāri saba sakhinha sahita ranivāsu |mānahũ kīnha bidehapura karunā̃ birahã nivāsu ||337||
ដោយឈរលើសេចក្តីស្រឡាញ់ បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់នៃព្រះបរមរាជវាំង រួមជាមួយមិត្តរបស់ពួកគេ ទំនងជាបានធ្វើឱ្យនគរវិទេហាក្លាយជាលំនៅនៃការអាណិតអាសូរនិងការបែកចែក។
ចៅបៃ 338.1-4
सुक सारिका जानकी ज्याए।कनक पिंजरन्हि राखि पढ़ाए।।
ब्याकुल कहहिं कहाँ बैदेही।सुनि धीरजु परिहरइ न केही।।
भए बिकल खग मृग एहि भाँति।मनुज दसा कैसें कहि जाती।।
बंधु समेत जनकु तब आए।प्रेम उमगि लोचन जल छाए।।
सीय बिलोकि धीरता भागी।रहे कहावत परम बिरागी।।
लीन्हि राँय उर लाइ जानकी।मिटी महामरजाद ग्यान की।।
समुझावत सब सचिव सयाने।कीन्ह बिचारु न अवसर जाने।।
बारहिं बार सुता उर लाई।सजि सुंदर पालकीं मगाई।।
suka sārikā jānakī jyāe |kanaka piṁjaranhi rākhi paṛhāe ||
byākula kahahiṁ kahā̃ baidehī |suni dhīraju pariharai na kehī ||
bhae bikala khaga mṛga ehi bhā̃ti |manuja dasā kaiseṁ kahi jātī ||
baṁdhu sameta janaku taba āe |prema umagi locana jala chāe ||
sīya biloki dhīratā bhāgī |rahe kahāvata parama birāgī ||
līnhi rā̃ya ura lāi jānakī |miṭī mahāmarajāda gyāna kī ||
samujhāvata saba saciva sayāne |kīnha bicāru na avasara jāne ||
bārahiṁ bāra sutā ura lāī |saji suṁdara pālakīṁ magāī ||
បក្សីសាការិកា និងបក្សីម៉ៃណា ដែលជានកីចិញ្ចឹមទុក ដាក់ក្នុងទ្រុងមាស បង្រៀនឱ្យនិយាយ ស្រែកហើយដោយសេចក្តីទុក្ខថា វៃទេហីនៅទីណា ឮដូច្នេះហើយ ការអត់ធ្មត់របស់នរណានឹងនៅតែបាន នក និងសត្វទាំងឡាយក៏សោកសៅដូច្នេះ ស្ថានភាពរបស់មនុស្សនឹងពិពណ៌នាយ៉ាងដូចម្តេចបាន គ្រានោះជនកមកដល់ជាមួយព្រះអនុជ សេចក្តីស្រឡាញ់ហូរចរ ព្រះនេត្រពេញដោយទឹកភ្នែក ពេលឃើញសីតា សេចក្តីស្ងប់ស្ងៀមក៏បាត់ទៅ ទោះបីជាត្រូវគេហៅថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដ៏ប្រសើរ ផុតចាកការជាប់ជំពាក់នឹងលោកិយក៏ដោយ ព្រះរាជាបានឱបជានកីទុកនៅព្រះហឫទ័យ សិរិស្តីនៃប្រាជ្ញាដ៏ធំបានដួលរលំ អ្នកប្រឹក្សាដ៏ឆ្លាតវៃទាំងអស់បានអប់ឱ្យស្ងប់ ទ្រង់ពិចារណាហើយដឹងថាពេលនេះមិនសមគួរចំពោះសេចក្តីសោកសៅ ទ្រង់ឱបព្រះរាជធីតាទុកនៅព្រះហឫទ័យម្តងហើយម្តងទៀត ហើយទ្រង់ឱ្យត្រិះរិញ្ចអាសនៈដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធមក
ទោហា 338
प्रेमबिबस परिवारु सबु जानि सुलगन नरेस।कुँअरि चढ़ाई पालकिन्ह सुमिरे सिद्धि गनेस।।338।।
premabibasa parivāru sabu jāni sulagana naresa |kũari caṛhāī pālakinha sumire siddhi ganesa ||338||
គ្រួសារទាំងមូលត្រូវបានគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ស្តេចដឹងថាម៉ោងនោះជាម៉ោងមង្គល ទើបឱ្យព្រះនាងក្សត្រីឡើងគ្រងព្រះបាវាសន៍ ហើយរំលឹកដល់ព្រះគណេសអ្នកប្រទានជោគជ័យ
ចៅបៃ 339.1-4
बहुबिधि भूप सुता समुझाई।नारिधरमु कुलरीति सिखाई।।
दासीं दास दिए बहुतेरे।सुचि सेवक जे प्रिय सिय केरे।।
सीय चलत ब्याकुल पुरबासी।होहिं सगुन सुभ मंगल रासी।।
भूसुर सचिव समेत समाजा।संग चले पहुँचावन राजा।।
समय बिलोकि बाजने बाजे।रथ गज बाजि बरातिन्ह साजे।।
दसरथ बिप्र बोलि सब लीन्हे।दान मान परिपूरन कीन्हे।।
चरन सरोज धूरि धरि सीसा।मुदित महीपति पाइ असीसा।।
सुमिरि गजाननु कीन्ह पयाना।मंगलमूल सगुन भए नाना।।
bahubidhi bhūpa sutā samujhāī |nāridharamu kularīti sikhāī ||
dāsīṁ dāsa die bahutere |suci sevaka je priya siya kere ||
sīya calata byākula purabāsī |hohiṁ saguna subha maṁgala rāsī ||
bhūsura saciva sameta samājā |saṁga cale pahũcāvana rājā ||
samaya biloki bājane bāje |ratha gaja bāji barātinha sāje ||
dasaratha bipra boli saba līnhe |dāna māna paripūrana kīnhe ||
carana saroja dhūri dhari sīsā |mudita mahīpati pāi asīsā ||
sumiri gajānanu kīnha payānā |maṁgalamūla saguna bhae nānā ||
ព្រះរាជាទ្រង់បានផ្តល់ឱ្យព្រះរាជធីតានូវការណែនាំតាមរបៀបជាច្រើន ទ្រង់បានបង្រៀននាងអំពីការទទួលខុសត្រូវរបស់ភរិយា និងទំនៀមទម្លាប់របស់គ្រួសារ។ ទ្រង់បានឱ្យនាងនាងខ្ញុំកំដរនិងខ្ញុំបម្រើជាច្រើន ដែលជាអ្នកបម្រើស្អាតស្អំដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះនាងសីតា។ កាលព្រះនាងសីតាចេញដំណើរ ប្រជាជនក្នុងទីក្រុងបានមានចិត្តរំជើយរំជួយ ហើយនិមិត្តសញ្ញាល្អនិងជោគលាពសំណាងបានបង្ហាញខ្លួន។ ពួកព្រាហ្មណ៍ ទីប្រឹក្សា និងសភាទាំងមូលបានចេញដំណើរជាមួយព្រះរាមដើម្បីអញ្ជើញនាង។ កាលឃើញពេលវេលាសមគួរ អ្នកចេញដំណើរបានលេងភ្លេង រទេះ ដំរី និងសេះត្រូវបានតម្រឹមក្នុងក្បួនរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ព្រះរាជាទសរថទ្រង់បានហៅពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់ហើយឱ្យពួកគេនូវវត្ថុបរិច្ចាគ ដោយបំពេញកិត្តិយសទាំងប៉ុន្មាន។ ដោងថ្វាយបង្គំព្រះសិរសា ហើយកាន់ធូលីនៃព្រះបាទផ្កាឈូក ព្រះរាជាដែលមានចិត្តរីករាយបានទទួលពរ។ ដោយរំលឹកដល់ព្រះអង្គមានព្រះភក្ត្រដូចដំរី ទ្រង់បានចេញដំណើរ ហើយនិមិត្តសញ្ញាល្អនិងជោគលាពសំណាងជាច្រើនបានបង្ហាញខ្លួន។
ទោហា 339
सुर प्रसून बरषहि हरषि करहिं अपछरा गान।चले अवधपति अवधपुर मुदित बजाइ निसान।।339।।
sura prasūna baraṣahi haraṣi karahiṁ apacharā gāna |cale avadhapati avadhapura mudita bajāi nisāna ||339||
ពួកទេវតាបានបង្អុរផ្កាដោយចិត្តរីករាយ ហើយពួកអប្សរសួគ៌បានច្រៀង។ ព្រះម្ចាស់នៃនគរអយុធ្យាទ្រង់បានចេញដំណើរទៅកាន់នគរអយុធ្យា ដោយទ្រង់មានចិត្តរីករាយ នៅពេលគេវាយស្គរ។
Frequently Asked Questions
परम्परा में विवाहोत्तर मंगल-प्रसंग (दान, गुरु-पूजन, अतिथि-सत्कार, विदाई) का पाठ ‘गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’, पारिवारिक सौहार्द, कन्या/विवाह-संबन्धी मंगल, तथा ‘विरह-भक्ति’ के संस्कार हेतु फलदायी माना जाता है—विशेषतः ‘नित नूतन मंगल’ भाव से मन में सात्त्विक आनन्द स्थिर होता है।
परम्परागत मानस-पाठ में इस प्रकार के मंगल-प्रसंगों पर अनेक पाठ-परम्पराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘सियाराममय सब जग जानी’ जैसे जप-सम्पुट जोड़ती हैं; कुछ परम्पराएँ ‘राम नाम’ (एकाक्षरी/द्व्यक्षरी) को ही सार्वभौम सम्पुट मानती हैं।
Ask anything about Prakarana 34 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
