Prakarana 25
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और आत्मधर्म के संघर्ष में ‘प्रेम’ को शुद्ध कर ‘शरणागति’ तक पहुँचाना। अयोध्या काण्ड में भक्त-हृदय का अहं (अधिकार/अपमान/राज्य) गलता है और सेवाभाव (दास्य) व भ्रातृ-प्रेम (सख्य) मिलकर वैराग्य-युक्त करुणा में परिणत होते हैं—यही मुक्ति-सीढ़ी की मध्य-चढ़ाई है।
រសដ៏សំខាន់នៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺករុណា ប៉ុន្តែមិនមែនជាការរងទុក្ខធម្មតាទេ គឺជាសេចក្តីអាណិតដែលបានបរិសុទ្ធដោយភក្តីភាព។ នៅទីនេះ ការទាក់ទាញនៃនគរ និងការតប់តែងនៃព្រៃ បង្វិលជុំវិញអ័ក្សតែមួយ៖ ការទប់ទឹកចិត្តដែលមាំលើធម៌របស់រាម និងសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏បរិសុទ្ធរបស់ភរត។ ក្នុងខណៈនេះ រសនៃការជួបជុំបន្ទោរបង់ទុក្ខទៅជាសន្តិភាព៖ ការឱបក្រសោបរវាងភរតនិងរាម ភាពកក់ក្តៅធម្មជាតិរបស់លក្ស្មណ និសទ និងកេវត ទុក្ខវេទនាដ៏ឈឺចាប់នៃមាតាទាំងឡាយ និងវសិស្ឋនិងរសីទាំងឡាយដែលផ្តល់ស្ថិរភាពដល់សង្គម។ ការបង្រៀនធម៌របស់តុលសីនៅទីនេះស្ថិតនៅក្នុង ឥស អធីន ជគុ ពិភពលោកស្ថិតក្រោមព្រះអម្ចាស់ ជាទស្សនៈដែលមិនមានការចោទប្រកាន់។ សច្ចធម៌និរ្គុណ អធិបតេយ្យភាពរបស់ព្រះជាម្ចាស់ ត្រូវបានភ្លក់នៅក្នុងលីលាសគុណ ការឱប ធូលីព្រះបាទ និងពរ។ ដូច្នេះកាណ្ឌនេះ ក្នុងលំដាប់សោបន គឺជាជំហាននៃសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលបានកែច្នៃដោយវៃរាគ្យ ដែលជាកន្លែងដែលភក្តីភាពប្រែក្លាយទុក្ខសង្គមទៅជាសាធនា។
Verses
ចៅបៃ 240.1-4
सानुज सखा समेत मगन मन।बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।।
पाहि नाथ कहि पाहि गोसाई।भूतल परे लकुट की नाई।।
बचन सपेम लखन पहिचाने।करत प्रनामु भरत जियँ जाने।।
बंधु सनेह सरस एहि ओरा।उत साहिब सेवा बस जोरा।।
मिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई।सुकबि लखन मन की गति भनई।।
रहे राखि सेवा पर भारू।चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।।
कहत सप्रेम नाइ महि माथा।भरत प्रनाम करत रघुनाथा।।
उठे रामु सुनि पेम अधीरा।कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।
sānuja sakhā sameta magana mana |bisare haraṣa soka sukha dukha gana ||
pāhi nātha kahi pāhi gosāī |bhūtala pare lakuṭa kī nāī ||
bacana sapema lakhana pahicāne |karata pranāmu bharata jiyã jāne ||
baṁdhu saneha sarasa ehi orā |uta sāhiba sevā basa jorā ||
mili na jāi nahiṁ gudarata banaī |sukabi lakhana mana kī gati bhanaī ||
rahe rākhi sevā para bhārū |caṛhī caṁga janu khaiṁca khelārū ||
kahata saprema nāi mahi māthā |bharata pranāma karata raghunāthā ||
uṭhe rāmu suni pema adhīrā |kahũ paṭa kahũ niṣaṁga dhanu tīrā ||
ភរតៈ ព្រមដោយប្អូនប្រុសនិងមិត្តភក្តិ ចិត្តវិលវញ្ញេរក្នុងភាពរីករាយ ហើយភ្លេចក្រុមនៃភាពរីករាយនិងសោកសង្រេង សុខនិងទុក្ខទាំងអស់ ស្រែកថា "សូមអភិបាលខ្ញុំដែរនៅអ្នកជាម្ចាស់ សូមអភិបាលខ្ញុំដែរនៅអ្នកជាម្ចាស់" ហើយធ្លាក់ចុះដីដូចឈើច្រត់ លក្ស្មណៈបានស្គាល់សំឡេងដែលពោរពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយយល់ក្នុងចិត្តថាភរតៈកំពុងថ្វាយបង្គំ ផ្នែកនេះគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏ទន់ភ្លន់រវាងបងប្អូន ផ្នែកនោះគឺការចងភ្ជាប់នៃការបម្រើម្ចាស់ មិនអាចទៅឱបភរតៈបាន តែក៏មិនសមគួរដែលនឹងឈរនិងទេដែរ កវីពិតប្រាកដអាចពណ៌នាស្ថានភាពនៃចិត្តលក្ស្មណៈបាន លោកនៅតែឈរ កាន់យកភារៈនៃការបម្រើដែលធ្ងន់ជាង ដូចបាយក្ខដែលហោះខ្ពស់ដែលអ្នកលេងទាញខ្សែ ក្រាបក្បាលចុះដី ហើយនិយាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ថា "នៅអ្នកជាម្ចាស់នៃរាជវង្សរាហុ ភរតៈកំពុងថ្វាយបង្គំដល់អ្នក" បានឮដូចនេះ រាមៈងើបឡើងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលលើសលនា សំលៀងបំពាក់នៅកន្លែងមួយ ហើយធ្នាក់ធ្នូនិងព្រួញនៅកន្លែងមួយទៀត
ទោហា 240
बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान।भरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।
barabasa lie uṭhāi ura lāe kṛpānidhāna |bharata rāma kī milani lakhi bisare sabahi apāna ||240||
ដោយស្វ័យប្រវត្តិ គាត់បានលើកគាត់ឡើង និងឱបគាត់ទៅកាន់បេះដូងរបស់គាត់ ជាឃ្លាំងនៃការអន់គ្រោះ។ ឃើញការជួបគ្នារវាងភរត និងរាម ការគិតពីខ្លួនឯងទាំងអស់ត្រូវបានបំភ្លេច។
ចៅបៃ 241.1-4
मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी।कबिकुल अगम करम मन बानी।।
परम पेम पूरन दोउ भाई।मन बुधि चित अहमिति बिसराई।।
कहहु सुपेम प्रगट को करई।केहि छाया कबि मति अनुसरई।।
कबिहि अरथ आखर बलु साँचा।अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।।
अगम सनेह भरत रघुबर को।जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।।
सो मैं कुमति कहौं केहि भाँती।बाज सुराग कि गाँडर ताँती।।
मिलनि बिलोकि भरत रघुबर की।सुरगन सभय धकधकी धरकी।।
समुझाए सुरगुरु जड़ जागे।बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।
milani prīti kimi jāi bakhānī |kabikula agama karama mana bānī ||
parama pema pūrana dou bhāī |mana budhi cita ahamiti bisarāī ||
kahahu supema pragaṭa ko karaī |kehi chāyā kabi mati anusaraī ||
kabihi aratha ākhara balu sā̃cā |anuhari tāla gatihi naṭu nācā ||
agama saneha bharata raghubara ko |jahã na jāi manu bidhi hari hara ko ||
so maiṁ kumati kahauṁ kehi bhā̃tī |bāja surāga ki gā̃ḍara tā̃tī ||
milani biloki bharata raghubara kī |suragana sabhaya dhakadhakī dharakī ||
samujhāe suraguru jaṛa jāge |baraṣi prasūna prasaṁsana lāge ||
សេចក្ដីស្រឡាញ់ក្នុងការជួបគ្នានោះនឹងពណ៌នាបានដូចម្ដេច កវីទាំងអស់មិនអាចដល់បាន ទោះក្នុងការធ្វើ ក្នុងចិត្ត និងក្នុងវាចា បងប្អូនទាំងពីរពេញដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ដ៏ឧត្តម ហើយបានភ្លេចចិត្ត បញ្ញា ការគិត និងអាមិស្ស ចូរប្រាប់មក នរណាអាចធ្វើសេចក្ដីស្រឡាញ់ដ៏សម្បូរបានចំ កវីនឹងតាមដានដោយឧបមាអ្វី កម្លាំងកវីស្ថិតក្នុងអត្ថន័យពិត និងក្នុងពាក្យ អ្នករាំរាំតាមចង្វាក់ និងទម្រង់នៃភ្លេង សេចក្ដីស្រឡាញ់របស់ភរត និងអ្នកប្រសើរនៃរាជវង្សរគុ គឺលើសពីការដល់ សូម្បីចិត្តរបស់ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវក៏មិនអាចទៅដល់ ដូច្នេះដោយបញ្ញារាវរបស់ខ្ញុំនឹងពណ៌នាបានដូចម្ដេច ពិណដែលឆ្កាងដោយស្មៅគណ្ឌរនឹងបន្លឺសំឡេងពីរោះបានឬ កាលឃើញការជួបគ្នារបស់ភរត និងអ្នកប្រសើរនៃរាជវង្សរគុ ពួកទេវតាទាំងឡាយក៏ចាប់ដោយសេចក្ដីភ័យ ហើយចិត្តក៏ញាប់ញ័រដោយសេចក្ដីភ័យ កាលព្រហស្បតិ គ្រូនៃពួកទេវតាបានផ្ដល់ប្រឹក្សាហើយ អ្នកដែលល្ងង់ក៏ភ្ញាក់ឡើង ហើយបានធ្លាក់ផ្កាចុះមក និងចាប់ផ្ដើមសរសើរ
ទោហា 241
मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम।भूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।
mili sapema ripusūdanahi kevaṭu bheṁṭeu rāma |bhūri bhāyã bheṁṭe bharata lachimana karata pranāma ||241||
បន្ទាប់ពីបានជួបសត្រុឃនៈដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ ព្រះរាមបានឱបក្រសារអ្នកចែវទូក បន្ទាប់មកភរតៈបានឱបក្រសារលក្ស្មណៈដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់យ៉ាងច្រើន ខណៈលក្ស្មណៈកំពុងថ្វាយបង្គំ
ចៅបៃ 242.1-4
भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई।बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।।
पुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे।अभिमत आसिष पाइ अनंदे।।
सानुज भरत उमगि अनुरागा।धरि सिर सिय पद पदुम परागा।।
पुनि पुनि करत प्रनाम उठाए।सिर कर कमल परसि बैठाए।।
सीयँ असीस दीन्हि मन माहीं।मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।।
सब बिधि सानुकूल लखि सीता।भे निसोच उर अपडर बीता।।
कोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा।प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।।
तेहि अवसर केवटु धीरजु धरि।जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।
bheṁṭeu lakhana lalaki laghu bhāī |bahuri niṣādu līnha ura lāī ||
puni munigana duhũ bhāinha baṁde |abhimata āsiṣa pāi anaṁde ||
sānuja bharata umagi anurāgā |dhari sira siya pada paduma parāgā ||
puni puni karata pranāma uṭhāe |sira kara kamala parasi baiṭhāe ||
sīyã asīsa dīnhi mana māhīṁ |magana sanehã deha sudhi nāhīṁ ||
saba bidhi sānukūla lakhi sītā |bhe nisoca ura apaḍara bītā ||
kou kichu kahai na kou kichu pū̃chā |prema bharā mana nija gati chū̃chā ||
tehi avasara kevaṭu dhīraju dhari |jori pāni binavata pranāmu kari ||
លក្ស្មណ៍បានឱបក្ដីក្រោយតូចដោយសេចក្ដីត្រេកអរ ហើយបានឱបនិសាទទាំងទៅឱ្យជាប់នឹងដើមទ្រូង បន្ទាប់មក ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរបានថ្វាយបង្គំពួកឥសី ហើយបានទទួលពរតាមប្រាថ្នាហើយសោមសរសើរ ភរតរួមជាមួយក្ដីក្រោយតូច ហូរច្រោះដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ បានដាក់ធូលីព្រះបាទឈូកនៃសីតាលើព្រះសិរសា ក្នុងពេលដែលក្រាបថ្វាយបង្គំម្ដងហើយម្ដងទៀត នាងបានលើកឱ្យក្រោកឡើង ហើយប៉ះព្រះសិរសាដោយដៃឈូកហើយឱ្យអង្គុយ សីតាបានប្រទានពរក្នុងព្រះហឫទ័យ ដោយជ្រាបជ្រែងក្នុងសេចក្ដីស្រឡាញ់រហូតមិនដឹងខ្លួន កាលបើឃើញសីតាសប្បាយពេញចិត្តគ្រប់បែបយ៉ាង ភរតក៏រួចផុតពីសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ហើយសេចក្ដីភ័យឥតមូលហេតុក្នុងព្រះហឫទ័យក៏រលាយបាត់ទៅ គ្មាននរណានិយាយអ្វីទាំងអស់ គ្មាននរណាសួរអ្វីទាំងអស់ ចិត្តបរិបូរដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ហើយទទេពីសភាពរបស់ខ្លួន ក្នុងពេលនោះ អ្នកបរទូកបានឱ្យក្បួនស្វាយ ប្រណម្យដៃ ក្រាបថ្វាយបង្គំ ហើយក្រាបទូលសូម
ទោហា 242
नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग।सेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।
nātha sātha muninātha ke mātu sakala pura loga |sevaka senapa saciva saba āe bikala biyoga ||242||
ព្រះអង្គព្រះម្ចាស់ ព្រមដោយព្រះរសីជាប្រមុខ ព្រះមាតាទាំងអស់ និងប្រជារាស្ត្រក្នុងទីក្រុងទាំងអស់ ព្រមទាំងអ្នកបម្រើ មេទ័ព និងរដ្ឋមន្ត្រីទាំងអស់ បានមកដល់ហើយដោយសោកសៅព្រោះការបែកបាក់ពីព្រះអង្គ
ចៅបៃ 243.1-4
सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू।सिय समीप राखे रिपुदवनू।।
चले सबेग रामु तेहि काला।धीर धरम धुर दीनदयाला।।
गुरहि देखि सानुज अनुरागे।दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।।
मुनिबर धाइ लिए उर लाई।प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।।
प्रेम पुलकि केवट कहि नामू।कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।।
रामसखा रिषि बरबस भेंटा।जनु महि लुठत सनेह समेटा।।
रघुपति भगति सुमंगल मूला।नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।।
एहि सम निपट नीच कोउ नाहीं।बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।
sīlasiṁdhu suni gura āgavanū |siya samīpa rākhe ripudavanū ||
cale sabega rāmu tehi kālā |dhīra dharama dhura dīnadayālā ||
gurahi dekhi sānuja anurāge |daṁḍa pranāma karana prabhu lāge ||
munibara dhāi lie ura lāī |prema umagi bheṁṭe dou bhāī ||
prema pulaki kevaṭa kahi nāmū |kīnha dūri teṁ daṁḍa pranāmū ||
rāmasakhā riṣi barabasa bheṁṭā |janu mahi luṭhata saneha sameṭā ||
raghupati bhagati sumaṁgala mūlā |nabha sarāhi sura barisahiṁ phūlā ||
ehi sama nipaṭa nīca kou nāhīṁ |baṛa basiṣṭha sama ko jaga māhīṁ ||
ឮដំណឹងថាគ្រូបានមកដល់ ព្រះរាមដែលជាសមុទ្រនៃគុណសម្បត្តិស្លឹកល្អិត បានទុកឱ្យសត្រុឃនៈអ្នកបង្ក្រាបសត្រូវនៅជិតនាងសីតា នៅពេលនោះ ព្រះរាមដែលស្ថិតស្ថេរ អ្នកទទួលបន្ទុកនៃធម៌ អ្នកមេត្តាចំពោះអ្នកទាប បានចេញដំណើរដោយប្រញាប់ ពេលឃើញគ្រូ ព្រះអង្គនិងព្រះអនុជបានពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយព្រះអម្ចាស់បានលត់បាត្រដៃគ្រូ ឥសីដ៏ប្រសើរបានរត់ទៅមុខហើយឱបពួកគេទៅនឹងដើមទ្រូង ហើយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលលើសច្រើនបានឱបអនុជទាំងពីរ អ្នកនាវាគុហៈ រំភើបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ បាននិយាយឈ្មោះខ្លួនហើយលត់បាត្រពីចម្ងាយ តែឥសីដែលដឹងថាគាត់ជាមិត្តរបស់ព្រះរាម បានឱបគាត់ដោយកម្លាំងទាំងអស់ ដូចជាការប្រមូលសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលហូរហៀរនិងរមៀលលើដី សេចក្តីភក្ដិភាពចំពោះព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុគឺជាឫសគល់នៃមង្គលដ៏ធំ ទេវតាបានសរសើរពីលើមេឃហើយបានបង្អោរផ្កាចុះមក ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា មិនមាននរណាទាបបំផុតដូចអ្នកនាវានេះទេ ហើយក្នុងលោកនេះនរណាធំដូចព្រះវសិស្ឋដែរ
ទោហា 243
जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ।सो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।
jehi lakhi lakhanahu teṁ adhika mile mudita munirāu |so sītāpati bhajana ko pragaṭa pratāpa prabhāu ||243||
អ្នកដែលពេលឃើញហើយ ក្សត្រិយសីបានជួបប្រាស្ទ័យដោយសេចក្តីរីករាយលើសពីលក្មណ៍ទៅទៀត នោះហើងគឺអានុភាពនិងសិរីរុង្សារស្មីដ៏ច្បាស់លាស់នៃការភក្ដីកម្មចំពោះព្រះស្វាមីនៃនាងសីតា
ចៅបៃ 244.1-4
आरत लोग राम सबु जाना।करुनाकर सुजान भगवाना।।
जो जेहि भायँ रहा अभिलाषी।तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।।
सानुज मिलि पल महु सब काहू।कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।।
यह बड़ि बातँ राम कै नाहीं।जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।।
मिलि केवटिहि उमगि अनुरागा।पुरजन सकल सराहहिं भागा।।
देखीं राम दुखित महतारीं।जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।।
प्रथम राम भेंटी कैकेई।सरल सुभायँ भगति मति भेई।।
पग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी।काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।
ārata loga rāma sabu jānā |karunākara sujāna bhagavānā ||
jo jehi bhāyã rahā abhilāṣī |tehi tehi kai tasi tasi rukha rākhī ||
sānuja mili pala mahu saba kāhū |kīnha dūri dukhu dāruna dāhū ||
yaha baṛi bātã rāma kai nāhīṁ |jimi ghaṭa koṭi eka rabi chāhīṁ ||
mili kevaṭihi umagi anurāgā |purajana sakala sarāhahiṁ bhāgā ||
dekhīṁ rāma dukhita mahatārīṁ |janu subeli avalīṁ hima mārīṁ ||
prathama rāma bheṁṭī kaikeī |sarala subhāyã bhagati mati bheī ||
paga pari kīnha prabodhu bahorī |kāla karama bidhi sira dhari khorī ||
ព្រះរាម ព្រះអម្ចាស់ដែលមានការអាណិតអាណោដល់ និងជ្រាបគ្រប់យ៉ាង បានទតឃើញថា ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់សោកសង្រេង អ្នកណាមានបំណងអ្វី និងប្រាថ្នាដូចម្តេច ព្រះរាមបានជួបអ្នកនោះតាមរបៀបនោះ និងគោរពតាមបំណងរបស់គេ រួមជាមួយព្រះអនុជ ព្រះអង្គបានជួបគេទាំងអស់ក្នុងពេលមួយភ្លែត និងបានបណ្តេញទុក្ខដែលឆេះឡើងដ៏ខ្លាំងក្លាចេញ នេះមិនមែនជារឿងធំសម្រាប់ព្រះរាមទេ ដូចព្រះអាទិត្យមួយឆ្លុះក្នុងក្អមទឹករាប់លាន ឱបអ្នកបើកទូក ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់លើសពិត ប្រជាជនក្នុងទីក្រុងទាំងអស់សរសើរសំណាងរបស់គេ ព្រះរាមទតឃើញព្រះមាតាក្នុងទុក្ខ ដូចពួកព្រួលដែលត្រូវសត្វបក្សីត្រជាក់វាយ ដំបូងព្រះរាមបានជួបកៃកេយី ដោយសភាពសាមញ្ញតាមធម្មជាតិ និងចិត្តចុះជ្រាបក្នុងភក្តីភាព បន្ទាប់មកព្រះអង្គបានក្រាបនៅជើងនាង និងបំបះបំបោសនាង ដោយដាក់កំហុសលើពេលវេលា វាសនា និងព្រះបញ្ញាជ័យ
ទោហា 244
भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।अंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।
bheṭīṁ raghubara mātu saba kari prabodhu paritoṣu |aṁba īsa ādhīna jagu kāhu na deia doṣu ||244||
ព្រះរាមាបានជួបព្រះមាតាទាំងអស់ ដោយផ្តល់នូវការបំប៉ននិងការពេញចិត្តដល់ពួកព្រះនាង។ ម្អែកអើយ ពិភពលោកស្ថិតក្រោមអំណាចនៃព្រះអម្ចាស់ កុំដាក់ទោសលើនរណាម្នាក់។
ចៅបៃ 245.1-4
गुरतिय पद बंदे दुहु भाई।सहित बिप्रतिय जे सँग आई।।
गंग गौरि सम सब सनमानीं।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।।
गहि पद लगे सुमित्रा अंका।जनु भेटीं संपति अति रंका।।
पुनि जननि चरननि दोउ भ्राता।परे पेम ब्याकुल सब गाता।।
अति अनुराग अंब उर लाए।नयन सनेह सलिल अन्हवाए।।
तेहि अवसर कर हरष बिषादू।किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।।
मिलि जननहि सानुज रघुराऊ।गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।।
पुरजन पाइ मुनीस नियोगू।जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।
guratiya pada baṁde duhu bhāī |sahita bipratiya je sãga āī ||
gaṁga gauri sama saba sanamānīṁ |dehiṁ asīsa mudita mṛdu bānī ||
gahi pada lage sumitrā aṁkā |janu bheṭīṁ saṁpati ati raṁkā ||
puni janani caranani dou bhrātā |pare pema byākula saba gātā ||
ati anurāga aṁba ura lāe |nayana saneha salila anhavāe ||
tehi avasara kara haraṣa biṣādū |kimi kabi kahai mūka jimi svādū ||
mili jananahi sānuja raghurāū |gura sana kaheu ki dhāria pāū ||
purajana pāi munīsa niyogū |jala thala taki taki utareu logū ||
ពួកអនុជទាំងពីរអ្នកប្រណម្យនៅព្រះបាទានៃភរិយាគុរុ និងភរិយាព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដែលមកជាមួយ ទ្រង់គោរពទាំងអស់ដូចជាគង្គា និងគោរី ស្រីទាំងឡាយមានចិត្តរីករាយ ប្រទានពរដោយពាក្យទន់ភ្លន់ ទ្រង់ចាប់ព្រះបាទសុមិត្រា ទ្រង់ត្រូវឱបក្នុងក្បាលជង្គង់ ដូចជាមនុស្សក្រីក្រអស់ពីស្នាម បានជួបនឹងទ្រព្យសម្បត្តិធំធេង បន្ទាប់មកអនុជទាំងពីរធ្លាក់ចុះនៅព្រះបាទមាតា រាងកាយទាំងអស់វិប្បលោមដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រះមាតាឃ្នួស្រឡាញ់ឱបជាប់នឹងព្រះហឫទ័យ ហើយស្រោចព្រះភក្ត្រដោយទឹកនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ហូរចេញពីព្រះនេត្រ កវីនឹងពណ៌នាពីសេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីសោកសង្រេងនៅពេលនោះបានយ៉ាងណា ដូចជាមនុស្សថ្លង់ព្យាយាមប្រាប់រសផ្អែម បន្ទាប់ពីបានជួបមាតាទាំងឡាយហើយ ព្រះរាម ស្តេចនៃរាជវង្សរាគុ ព្រមដោយអនុជ ទ្រង់ត្រាស់ដល់គុរុឱ្យលើកព្រះបាទចេញ ប្រជារាស្ត្រនៅទីក្រុងទទួលបញ្ជាពីមុនីជាប្រមុខ ស្វែងរកទឹក និងដីស្ងួត ហើយចុះទៅឆ្លងទន្លេ
ទោហា 245
महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।पावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।
mahisura maṁtrī mātu gura gane loga lie sātha |pāvana āśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunātha ||245||
ព្រាហ្មណ៍ មន្ត្រី មាតា គរុ និងប្រជាជនដែលបានជ្រើសរើស យកទៅជាមួយ ភរត លក្ស្មណ និងព្រះអម្ចាស់នៃរាជវង្សរគុ បានយាងទៅកាន់អាស្រមដ៏បរិសុទ្ធ
ចៅបៃ 246.1-4
सीय आइ मुनिबर पग लागी।उचित असीस लही मन मागी।।
गुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता।मिली पेमु कहि जाइ न जेता।।
बंदि बंदि पग सिय सबही के।आसिरबचन लहे प्रिय जी के।।
सासु सकल जब सीयँ निहारीं।मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।।
परीं बधिक बस मनहुँ मरालीं।काह कीन्ह करतार कुचालीं।।
तिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा।सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।।
जनकसुता तब उर धरि धीरा।नील नलिन लोयन भरि नीरा।।
मिली सकल सासुन्ह सिय जाई।तेहि अवसर करुना महि छाई।।
sīya āi munibara paga lāgī |ucita asīsa lahī mana māgī ||
gurapatinihi munitiyanha sametā |milī pemu kahi jāi na jetā ||
baṁdi baṁdi paga siya sabahī ke |āsirabacana lahe priya jī ke ||
sāsu sakala jaba sīyã nihārīṁ |mūde nayana sahami sukumārīṁ ||
parīṁ badhika basa manahũ marālīṁ |kāha kīnha karatāra kucālīṁ ||
tinha siya nirakhi nipaṭa dukhu pāvā |so sabu sahia jo daiu sahāvā ||
janakasutā taba ura dhari dhīrā |nīla nalina loyana bhari nīrā ||
milī sakala sāsunha siya jāī |tehi avasara karunā mahi chāī ||
សីតាបានមកហើយថ្វាយបង្គំនៅព្រះបាទរបស់មហាមុនី ហើយទទួលបានពរដ៏សមគួរដែលព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា បន្ទាប់មកទ្រង់បានជួបប្រពន្ធរបស់គរុគុរុព្រមទាំងប្រពន្ធរបស់មុនីទាំងឡាយ សេចក្តីស្រឡាញ់រវាងគ្នានោះលើសពីការពណ៌នាបាន ថ្វាយបង្គំម្ដងហើយម្ដងទៀតនៅព្រះបាទរបស់ទាំងអស់គ្នា សីតាទទួលបានពរដ៏ជាទីស្រឡាញ់ក្នុងព្រះហឫទ័យ ពេលម្ដាយក្មេកទាំងអស់មើលមកសីតា ទ្រង់បិទភ្នែកហើយញ័រដោយឃើញថាទ្រង់មានភាពទន់ភ្លន់ណាស់ ទ្រង់ដូចជាហង្សញីដែលធ្លាក់ទៅក្នុងអំណាចរបស់អ្នកបាញ់បក្សី ទ្រង់ស្រែកថា ព្រះជាម្ចាស់បង្កើតបានធ្វើអ្វីដែលឃោឃៅនិងខុសធម្មតាដូច្នេះ ពេលមើលឃើញសីតា ទ្រង់បានពោរពេញដោយទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែត្រូវតែទ្រាំទុក្ខទាំងអស់ដែលវាសនាបង្គាប់ឲ្យទ្រាំ គ្រានោះសីតាកូនស្ដីចក្រវរ្តិនបានស្ងប់ព្រះហឫទ័យ ព្រះនេត្រដូចផ្កាឈូកខ្មៅពោរពេញដោយទឹកភ្នែក ទ្រង់បានទៅឱមអារម្ដាយក្មេកទាំងអស់ ហើយនៅពេលនោះការអាល័យបានគ្របដណ្ដប់ទូទាំងផែនដី
ទោហា 246
लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।हृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।
lāgi lāgi paga sabani siya bheṁṭati ati anurāga |hṛdayã asīsahiṁ pema basa rahiahu bharī sohāga ||246||
នាងសីតាបានធ្លាក់ខ្លួនថ្វាយបង្គំបាទនៃជនទាំងអស់តាមលំដាប់ ហើយឱបអន្ទរដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ហើយអ្នកទាំងនោះដោយសេចក្ដីអាណិតអាណូតបានអភ័យពរក្នុងហឫទ័យថា សូមឱ្យអ្នកចូរតែមានសេចក្ដីសុខក្នុងភាពជាភរិយាជានិច្ច
ចៅបៃ 247.1-4
बिकल सनेहँ सीय सब रानीं।बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।।
कहि जग गति मायिक मुनिनाथा।कहे कछुक परमारथ गाथा।।
नृप कर सुरपुर गवनु सुनावा।सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।।
मरन हेतु निज नेहु बिचारी।भे अति बिकल धीर धुर धारी।।
कुलिस कठोर सुनत कटु बानी।बिलपत लखन सीय सब रानी।।
सोक बिकल अति सकल समाजू।मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।।
मुनिबर बहुरि राम समुझाए।सहित समाज सुसरित नहाए।।
ब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा।मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।
bikala sanehã sīya saba rānīṁ |baiṭhana sabahi kaheu gura gyānīṁ ||
kahi jaga gati māyika munināthā |kahe kachuka paramāratha gāthā ||
nṛpa kara surapura gavanu sunāvā |suni raghunātha dusaha dukhu pāvā ||
marana hetu nija nehu bicārī |bhe ati bikala dhīra dhura dhārī ||
kulisa kaṭhora sunata kaṭu bānī |bilapata lakhana sīya saba rānī ||
soka bikala ati sakala samājū |mānahũ rāju akājeu ājū ||
munibara bahuri rāma samujhāe |sahita samāja susarita nahāe ||
bratu niraṁbu tehi dina prabhu kīnhā |munihu kaheṁ jalu kāhũ na līnhā ||
សីតា និងមហេសីទាំងអស់ត្រូវបានគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់និងទុក្ខសោក ហើយគុរុអ្នកប្រាជ្ញាបានឱ្យអ្នកទាំងអស់អង្គុយចុះ អធិបតីនៃពួកសាស្ត្រាចារ្យបាននិយាយអំពីផ្លូវនៃលោកិយដែលជាមាយា ហើយបានពន្យល់បន្តិចបន្តួចអំពីនិទាននៃសេចក្តីពិតដ៏ប្រសើរបំផុត លោកបានប្រកាសការចាកចេញរបស់ព្រះរាជាទៅកាន់ទីក្រុងនៃពួកទេវតា ហើយពេលបានឮដូច្នេះ ព្រះរាមបានទទួលនូវសេចក្តីទុក្ខដែលមិនអាចទ្រាំបាន ព្រះរាមដែលទ្រង់ពិចារណាថា សេចក្តីស្រឡាញ់ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គគឺជាមូលហេតុនៃការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះរាជា ទ្រង់ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវភាពស្វិតស្វាញ បានក្លាយជាទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំង ពេលបានឮពាក្យដែលចំក់ល្អិតដូចជាស្នាមផ្គរ លក្ស្មណ៍ សីតា និងមហេសីទាំងអស់បានយំសោក សភាទាំងមូលត្រូវបានគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីសោកសង្រេង ដូចជាព្រះរាជាបានសោយទិវង្គតនៅថ្ងៃនោះដែរ បន្ទាប់មក សាស្ត្រាចារ្យដ៏ប្រសើរបានបន្សាត់បំបះបំបោយព្រះរាម ហើយពួកគេទាំងអស់គ្នាបានងូតទឹកក្នុងទន្លេដ៏ពិសិទ្ធ នៅថ្ងៃនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់បានអត់អាហារដោយមិនបានផឹកទឹកសូម្បីតែបន្តិច ហើយទោះបីសាស្ត្រាចារ្យអនុញ្ញាតក៏ដោយ ក៏គ្មាននរណាផឹកទឹកដែរ
ទោហា 247
भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।श्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।
bhoru bhaẽ raghunaṁdanahi jo muni āyasu dīnha |śraddhā bhagati sameta prabhu so sabu sādaru kīnha ||247||
នៅពេលព្រឹកបានឡើង អ្វីដែលមុនីបានបង្គាប់ដល់រាហុនន្ទន ព្រះអម្ចាស់បានបំពេញសេចក្តីទាំងអស់នោះដោយការគោរព ដោយសទិ្ដហភាពនិងភក្ដិភាព
ចៅបៃ 248.1-4
करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी।भे पुनीत पातक तम तरनी।।
जासु नाम पावक अघ तूला।सुमिरत सकल सुमंगल मूला।।
सुद्ध सो भयउ साधु संमत अस।तीरथ आवाहन सुरसरि जस।।
सुद्ध भएँ दुइ बासर बीते।बोले गुर सन राम पिरीते।।
नाथ लोग सब निपट दुखारी।कंद मूल फल अंबु अहारी।।
सानुज भरतु सचिव सब माता।देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।।
सब समेत पुर धारिअ पाऊ।आपु इहाँ अमरावति राऊ।।
बहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई।उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।
kari pitu kriyā beda jasi baranī |bhe punīta pātaka tama taranī ||
jāsu nāma pāvaka agha tūlā |sumirata sakala sumaṁgala mūlā ||
suddha so bhayau sādhu saṁmata asa |tīratha āvāhana surasari jasa ||
suddha bhaẽ dui bāsara bīte |bole gura sana rāma pirīte ||
nātha loga saba nipaṭa dukhārī |kaṁda mūla phala aṁbu ahārī ||
sānuja bharatu saciva saba mātā |dekhi mohi pala jimi juga jātā ||
saba sameta pura dhāria pāū |āpu ihā̃ amarāvati rāū ||
bahuta kaheũ saba kiyaũ ḍhiṭhāī |ucita hoi tasa karia gosā̃ī ||
បន្ទាប់ពីប្រារព្ធពិធីបុណ្យសពបិតាតាមគម្ពីរវេទ ព្រះរាមដែលជាព្រះអាទិត្យកំចាត់ភាពងងឹតនៃបាប បានបរិសុទ្ធ ព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គជាភ្លើងដល់កប្រាសនៃបាប ការរំលឹកព្រះនាមនោះជាឫសគល់នៃមង្គលទាំងពួង ព្រះអង្គបានបរិសុទ្ធដោយវិធីដែលអ្នកប្រាជ្ញយ៉ាងទទួល ដូចជាស្ថានទីសក្កិៈសិទ្ធទាំងឡាយបរិសុទ្ធដោយការអានាព្រះគង្គាទៅកាន់ទីនោះ នៅពេលដែលបរិសុទ្ធហើយ និងពីរថ្ងៃបានកន្លងទៅ ព្រះរាមដែលជាទីស្រលាញ់ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់គ្រូ ព្រះអម្ចាស់ ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់ស្ថិតក្នុងទុក្ខវេទនា ចំណីអាហារគឺឫស ដំបូង ផល និងទឹក នៅពេលខ្ញុំឃើញភរតជាមួយប្អូនប្រុស រដ្ឋមន្ត្រី និងមាតាទាំងអស់ គ្រប់ពេលវេលាហាក់ដូចជាសម័យកាល សូមចាកចេញទៅកាន់ទីក្រុងជាមួយគ្នាទាំងអស់ អ្នកនៅទីនេះ ហើយស្តេចនៅក្នុងអមរាវតី ខ្ញុំបាននិយាយច្រើនពេក ហើយទាំងអស់គឺការហ៊ានលើសពីសមគួរ ព្រះអម្ចាស់ សូមធ្វើតាមដែលអ្នកគិតថាសមរម្យ
ទោហា 248
धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम।लोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।
dharma setu karunāyatana kasa na kahahu asa rāma |loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahũ biśrāma ||248||
ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់មិននិយាយបែបនេះ ម្ចាស់រាមអើយ ដែលជាស្ពាននៃធម៌ និងជាលំនៅនៃករុណា? ប្រជារាស្ត្រកំពុងទទួលទុក្ខ បន្ទាប់ពីបានឃើញព្រះភក្ត្ររបស់ទ្រង់អស់ពីរថ្ងៃ សូមឲ្យពួកគេបានសម្រាក។
ចៅបៃ 249.1-4
राम बचन सुनि सभय समाजू।जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।।
सुनि गुर गिरा सुमंगल मूला।भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।।
पावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं।जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।।
मंगलमूरति लोचन भरि भरि।निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।।
राम सैल बन देखन जाहीं।जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।।
झरना झरिहिं सुधासम बारी।त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।।
बिटप बेलि तृन अगनित जाती।फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।।
सुंदर सिला सुखद तरु छाहीं।जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।
rāma bacana suni sabhaya samājū |janu jalanidhi mahũ bikala jahājū ||
suni gura girā sumaṁgala mūlā |bhayau manahũ māruta anukulā ||
pāvana payã tihũ kāla nahāhīṁ |jo biloki aṁgha ogha nasāhīṁ ||
maṁgalamūrati locana bhari bhari |nirakhahiṁ haraṣi daṁḍavata kari kari ||
rāma saila bana dekhana jāhīṁ |jahã sukha sakala sakala dukha nāhīṁ ||
jharanā jharihiṁ sudhāsama bārī |tribidha tāpahara tribidha bayārī ||
biṭapa beli tṛna aganita jātī |phala prasūna pallava bahu bhā̃tī ||
suṁdara silā sukhada taru chāhīṁ |jāi barani bana chabi kehi pāhīṁ ||
បានឮពាក្យរបស់ព្រះរាម សភាប្រជុំក៏ភ័យតក់ស្លុត ដូចជាសំពៅដែលរំភើបក្នុងមហាសមុទ្រ តែពេលឮពាក្យរបស់ព្រះគ្រូ ដែលជាឫសគល់នៃមង្គលទាំងពួង ក៏ដូចជាខ្យល់បានបក់មកអំណោយផល ងូតទឹកបីដងក្នុងមួយថ្ងៃនៅក្នុងទឹកបរិសុទ្ធ ដែលគ្រាន់តែឃើញក៏លុបបំបាត់បាបដែលកកស្ទះ មើលព្រះរាមដែលជារូបនៃមង្គលដោយភ្នែកដែលពេញជារឿយៗ ហើយត្រេកអរក្រាបថ្វាយបង្គំម្ដងហើយម្ដងទៀត គេទៅមើលភ្នំនិងព្រៃរបស់ព្រះរាម ដែលមានសេចក្ដីសុខគ្រប់បែប ហើយមិនមានទុក្ខអ្វីទាំងអស់ ទឹកជ្រោះហូរដូចនេកតារ ហើយខ្យល់បីប្រភេទបក់ត្រជាក់ ទន់ភ្លន់ និងក្លិនក្រអូប ដកចេញនូវទុក្ខទោសបីយ៉ាង មានដើមឈើ ដើមលូតវល្អិត និងស្មៅគ្មានរាប់ប្រភេទ មានផល ផ្កា និងស្លឹកក្មេងច្រើនបែប មានថ្មដាស្អាតនិងម្លប់នាំសេចក្ដីសុខក្រោមដើមឈើ នរណាអាចពណ៌នានូវសោភ័ណភាពនៃព្រៃនោះបាន
ទោហា 249
सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग।बैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।
sarani saroruha jala bihaga kūjata guṁjata bhṛṁga |baira bigata biharata bipina mṛga bihaṁga bahuraṁga ||249||
បឹងជាមួយផ្កាឈូករបស់វា ទឹក បក្សីច្រៀង និងឃ្មុំយំ។ ដោយគ្មានសត្រូវ ក្ដាន់ និងបក្សីនៃពណ៌ជាច្រើនត្រាច់ចរនៅក្នុងព្រៃ។
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-राम मिलन और पितृ-क्रिया प्रसंग का पाठ ‘भ्रातृ-प्रेम, वैराग्य, और दोषारोपण-रहित शरणागति’ को दृढ़ करता है; घर-कलह/वियोग-शोक में मन को धैर्य, करुणा और धर्म-बुद्धि देता है, तथा पितृ-ऋण/श्राद्ध-भाव की शुद्धि का संस्कार जगाता है।
रामनाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-सम्पुट; विशेषतः भरत-प्रेम प्रसंग में ‘राम’ नाम-जप को प्रत्येक दोहा के पूर्व/पश्चात जोड़कर पाठ-परंपरा मिलती है।
Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
