Opening the text

चित्रकूटमार्गवर्णनम् · Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ៩៣ ពិពណ៌នាព្រះភរតដំណើរទៅមុខដោយធម៌ នាំកងទ័ពធំចតុរង្គ។ ការធ្វើដំណើរនោះធ្វើឲ្យសូរស័ព្ទ និងបរិស្ថានព្រៃផ្លាស់ប្តូរ—ដំរី និងក្តាន់រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយ បក្សីស្ងៀមស្ងាត់ ធូលីហើរឡើង ប៉ុន្តែខ្យល់បក់បោសបាត់ទៅភ្លាមៗ។ បន្ទាប់មកព្រះភរតស្គាល់ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ ដោយចង្អុលបង្ហាញភ្នំចិត្រកូដ និងទន្លេមន្ទាគិនី។ ព្រះអង្គពណ៌នាជួរភ្នំ ដើមឈើមានផ្ការីក និងជម្រាលពោរពេញដោយសត្វ ដោយឧបមាជាច្រើនស្រទាប់—ដូចពពក ដូចរលកសមុទ្រ ដូចមេឃរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សត្រុឃ្នថា ទោះដីនេះតាមធម្មជាតិគួរឲ្យខ្លាច និងលំបាក ក៏ដោយសារការស្នាក់នៅរបស់ព្រះឥសីអ្នកតបស វាហាក់រួសរាយ “ដូចផ្លូវទៅសួគ៌”។ បន្ទាប់មកគោលបំណងយុទ្ធសាស្ត្រត្រូវបានកំណត់៖ ព្រះភរតបញ្ជាឲ្យស្វែងរកដោយមានវិន័យ ឲ្យកងទ័ពឈប់សិន ខណៈព្រះអង្គទៅមុខជាមួយសុមន្ត្រ និងវសិષ્ઠ។ អ្នកស៊ើបការណ៍ឃើញសសរផ្សែង ហើយសន្និដ្ឋានថាមានអ្នករស់នៅ ព្រោះភ្លើងមិនអាចមាននៅទីដែលគ្មានមនុស្ស; ដូច្នេះព្រះរាម និងព្រះលក្ខ្មណ—ឬអ្នកតបសដែលស្រដៀងព្រះអង្គទាំងពីរ—គួរតែស្ថិតនៅជិត។ សರ್ಗបញ្ចប់ដោយការរង់ចាំដោយសម្របសម្រួល និងសេចក្តីរីករាយចំពោះការជួបជុំជិតមក ដោយភ្ជាប់ការពិពណ៌នាធម្មជាតិទៅនឹងការអត់ធ្មត់ និងការគ្រប់គ្រងដោយគោលដៅ។
Verse 1
तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः ॥१॥
ដោយភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះកងទ័ពដ៏ធំដែលកំពុងដំណើរជាមួយទង់ជ័យ សត្វព្រៃអ្នកដឹកនាំហ្វូងដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ ក៏ភ័យរន្ធត់ដល់ថ្នាក់ស្រវឹងភ័យ ហើយរត់គេចទៅជាមួយហ្វូងរបស់ខ្លួន។
Verse 2
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः ।दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥२॥
គ្រប់ទិសទាំងអស់ ឃើញខ្លាឃ្មុំ ហ្វូងក្តាន់ពណ៌ចម្រុះ និងសត្វអង់ទីឡូប—ទាំងតាមជួរព្រៃ តាមភ្នំ និងតាមដងទន្លេផងដែរ។
Verse 3
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥३॥
បន្ទាប់មក ព្រះភរត ព្រះរាជបុត្រនៃទសរថ អ្នកមានធម៌ បានចេញដំណើរដោយចិត្តរីករាយ ដោយមានកងទ័ពធំសន្ធឹកសន្ធាប់ សម្លេងកក្រើក ជាកងទ័ពចតុរង្គ ហ៊ុំព័ទ្ធ។
Verse 4
सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥४॥
កងទ័ពរបស់ព្រះភរតអ្នកមានចិត្តធំ ដូចរលកសមុទ្រដ៏កក្រើក បានគ្របដណ្តប់លើផែនដី ដូចពពករដូវវស្សាគ្របលើមេឃ។
Verse 5
तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः ।अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः ॥५॥
ដោយត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយហ្វូងសេះជាច្រើន និងដំរីលឿនខ្លាំង ផែនដីនៅពេលនោះអស់រយៈពេលយូរ ស្ទើរតែមើលមិនឃើញ។
Verse 6
स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः ।उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥६॥
ក្រោយធ្វើដំណើរឆ្ងាយយូរ ហើយសត្វទាញរថបាននឿយហត់ខ្លាំង ព្រះភរតដ៏រុងរឿងបានទូលព្រះឥសីវសិષ્ઠ ដែលជាអ្នកប្រឹក្សាដ៏ប្រសើរបំផុត។
Verse 7
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥७॥
តាមរូបសម្បត្តិដែលឃើញនៅទីនេះ និងតាមអ្វីដែលខ្ញុំបានឮមក វាច្បាស់ថា យើងបានមកដល់ដែនដីដែលព្រះឥសីភរទ្វាជបានប្រាប់ហើយ។
Verse 8
अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी ।एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥८॥
នេះជាភ្នំចិត្រកូដ ហើយនេះជាទន្លេមន្ទាគិនី; ហើយពីចម្ងាយ ព្រៃនោះភ្លឺរលោង ដូចពពកពណ៌ខៀវងងឹត។
Verse 9
गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति ।वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः ॥९॥
ឥឡូវនេះ ជម្រាលដ៏ស្រស់ស្អាតនៃភ្នំចិត្រកូដ កំពុងត្រូវបានដំរីរបស់ខ្ញុំជាន់រំលោភ—ដំរីទាំងនោះធំដូចភ្នំ។
Verse 10
मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥१०॥
លើជម្រាលភ្នំ ទាំងដើមឈើទាំងនេះកំពុងរំលាយផ្កាចុះ ដូចជាពពកភ្លៀងខៀវខ្មៅក្រាស់នៅចុងរដូវក្តៅ កំពុងបង្ហូរទឹកចុះមក។
Verse 11
किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥११॥
ឱ សត្រុឃ្ន! ចូរមើលដែនភ្នំនេះ ដែលគិន្នរាចរ (គិន្នរ) ស្ថិតស្នាក់ និងសញ្ជើមកាត់; ជុំវិញពេញទៅដោយសត្វព្រៃ ដូចសមុទ្រដែលកកកុញដោយមករាដ៏ខ្លាំងក្លា។
Verse 12
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे ॥१२॥
ពេលត្រូវបានបង្ខំឲ្យរត់ ហ្វូងម្រឹគលឿនៗទាំងនេះ លេចមើលដូចជាជួរពពកលើមេឃរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ ដែលត្រូវខ្យល់បក់បំបែក និងបោកបក់ទៅមក។
Verse 13
कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी ।मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥१३॥
ដើមឈើទាំងនេះហាក់ដូចជាដាក់កម្រងផ្កាក្រអូបលើ “ក្បាល” របស់ខ្លួន ដូចជាមនុស្សនៅទិសខាងត្បូងដែលពាក់គ្រឿងគម្របក្បាលភ្លឺរលោងដូចពពក។
Verse 14
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥१४॥
ព្រៃនេះ ដែលមុនមកគួរឲ្យភ័យស្រងាត់ ហាក់ដូចជាស្ងាត់ឥតសូរសត្វបក្សី បច្ចុប្បន្នវិញ ប្រាកដដល់ខ្ញុំដូចអយោធ្យាឯង—ពោរពេញដោយមនុស្ស។
Verse 15
खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥१५॥
ធូលីដែលត្រូវក្រចកសេះបោកឲ្យហើរឡើង គ្របដណ្តប់ព្រៃហើយស្ថិតនៅទីនោះ ប៉ុន្តែខ្យល់វិញបក់នាំវាចេញទៅយ៉ាងរហ័ស ដូចជាកំពុងធ្វើដើម្បីផ្តល់សេចក្តីសុខដល់ខ្ញុំ។
Verse 16
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान् ।एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥१६॥
មើលទៅ សត្រុឃ្នៈ! រទេះទាំងនេះដែលសេះទាញ មានសារថីជំនាញអង្គុយបញ្ជា កំពុងស្ទុះទៅយ៉ាងរហ័សក្នុងព្រៃ ដូចជាហោះហើរ។
Verse 17
एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान् ।एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः ॥१७॥
សូមមើលក្ងោកដ៏ស្រស់ស្អាតទាំងនេះដែលភ្ញាក់ផ្អើល; ជាមួយបក្សីផ្សេងៗ ពួកវាប្រញាប់ចូលទៅកាន់ទីស្នាក់នៅ និងសំបុករបស់ខ្លួន។
Verse 18
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे ।तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥१८॥
ដែននេះហាក់ដូចស្រស់ស្អាតលើសលប់ចំពោះខ្ញុំ; ព្រោះជាទីស្នាក់នៅរបស់ព្រះឥសីអ្នកតបស វាហាក់ដូចជាមាគ៌ានាំទៅសួគ៌យ៉ាងច្បាស់។
Verse 19
मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः ॥१९॥
ក្នុងព្រៃនេះ មានក្តាន់ចំណុចជាច្រើននៅជាមួយក្តាន់ញី; រូបរាងគួរឲ្យរីករាយ ដូចជាត្រូវបានគូរតុបតែងដោយផ្កានានា។
Verse 20
साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने ।यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥२०॥
សូមឲ្យកងទ័ពចូលតាំងជួរឲ្យល្អ ហើយស្វែងរកក្នុងព្រៃ រហូតដល់បានឃើញបុរសដូចខ្លាព្រៃទាំងពីរ—ព្រះរាម និងព្រះលក្ខ្មណ៍។
Verse 21
भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः ।विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः ॥२१॥
ពេលបានឮព្រះបន្ទូលបញ្ជារបស់ព្រះភរតៈ បុរសវីរភាពដែលកាន់អាវុធក្នុងដៃ បានចូលទៅក្នុងព្រៃនោះ; បន្ទាប់មកពួកគេបានឃើញផ្សែងកំពុងហើរឡើងនៅទីនោះ។
Verse 22
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥२२॥
ពួកគេបានឃើញសសរផ្សែងហើយ ត្រឡប់ទៅរកព្រះភរត និងទូលថា៖ «នៅទីដែលគ្មានមនុស្ស ភ្លើងមិនកើតឡើងទេ; ច្បាស់ណាស់ ព្រះរាឃវទាំងពីរគង់នៅទីនេះឯង»
Verse 23
अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ ।अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥२३॥
បើមិនមែនព្រះរាជបុត្រទាំងពីរ ដូចខ្លាធំ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ គង់នៅទីនេះទេ នោះច្បាស់ថា មានព្រះតាបសផ្សេងៗ ដែលស្រដៀងព្រះរាម កំពុងស្នាក់នៅទីនេះ។
Verse 24
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् ।सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥२४॥
ព្រះភរត អ្នកបំបាក់កម្លាំងសត្រូវ បានឮពាក្យរបស់ពួកគេ ដែលជាពាក្យសមគួរតាមធម៌ ហើយបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់កងទ័ពទាំងអស់នោះ។
Verse 25
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥२५॥
អ្នកទាំងអស់គ្នាចូរឈប់នៅទីនេះដោយប្រុងប្រយ័ត្ន កុំឲ្យអ្នកណាម្នាក់ទៅមុខលើសពីនេះឡើយ។ ខ្ញុំនឹងទៅដោយខ្លួនឯង—ជាមួយសុមន្ត្រ និងគ្រូដ៏គួរគោរព។
Verse 26
एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः ।भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ॥२६॥
ពេលបាននិយាយដូច្នោះ ពួកគេទាំងអស់បានឈប់នៅទីនោះជុំវិញគ្រប់ទិស។ បន្ទាប់មក ព្រះភរតបានផ្ដោតទស្សនៈទៅកាន់កន្លែងដែលសសរផ្សែងកំពុងឡើង។
Verse 27
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः ।बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥२७॥
កងទ័ពដែលព្រះភរតបានបញ្ជាឲ្យឈប់—ទោះបីនៅតែសង្កេតដីខាងមុខ—ក៏រីករាយឡើងក្នុងពេលមិនយូរ ដោយដឹងថា មិនយូរទេពួកគេនឹងបានជួបព្រះរាមដែលជាទីស្រឡាញ់។
The key action is Bharata’s disciplined leadership: he halts the massive army to avoid disorder in the forest and proceeds forward only with trusted elders (Sumantra and Vasiṣṭha), balancing urgency to find Rama with restraint and responsibility.
The sarga models dharma as practical discernment: signs in the world (the smoke column) are interpreted through reason and moral context, showing how right action combines observation, inference, and controlled conduct rather than impulse.
Citrakūṭa mountain and the Mandākinī river are explicitly identified; the chapter also highlights ascetic habitation as a cultural marker that redefines the forest from “dreadful” to spiritually hospitable, “like a pathway to heaven.”
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.