Valmiki Ramayana 2.93.18 — Ayodhya Kanda, Sarga 93, Shloka 18

चित्रकूटमार्गवर्णनम्

Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama

Devanagari script

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे। तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा।।2.93.18।।

Transliteration

atimātram ayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti me | tāpasānāṃ nivāso 'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā ||2.93.18||

Translation

ដែននេះហាក់ដូចស្រស់ស្អាតលើសលប់ចំពោះខ្ញុំ; ព្រោះជាទីស្នាក់នៅរបស់ព្រះឥសីអ្នកតបស វាហាក់ដូចជាមាគ៌ានាំទៅសួគ៌យ៉ាងច្បាស់។

Word by Word

• अतिमात्रमयम्: exceedingly great
• अतिमात्रमयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अति + मात्रा + मय (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: अति-मात्रा-मय (तत्पुरुष; ‘exceedingly measure-full’ = very great); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण देशः

• देशः: region
• देशः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मनोज्ञः: charming
• मनोज्ञः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनोज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण देशः

• प्रतिभाति: appears
• प्रतिभाति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति + भा (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• मे: to me
• मे: Sampradana (सम्प्रदान/Recipient)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी (Dative/4th), एकवचन

• तापसानाम्: of ascetics
• तापसानाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तापस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन

• निवासः: abode
• निवासः: Karta (कर्ता/Subject-apposition)
• Type: Noun
• Root: निवास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; देशः इत्यस्य समनाधिकरण (apposition)

• अयम्: this
• अयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण निवासः/देशः

• व्यक्तम्: clearly
• व्यक्तम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: व्यक्त (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचनम् (adverbial accusative) ‘clearly’

• स्वर्गपथः: path to heaven
• स्वर्गपथः: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग + पथ (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: स्वर्ग-पथ (तत्पुरुष; ‘path to heaven’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान

• यथा: like, as
• यथा: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (as/like)

Context

Being the abode of ascetics, this region looks very charming like the pathway to heaven.

Characters & Entities

• Bharata
• Śatrughna
• ascetics (tāpasas)
• forest region (deśa)
• svarga (heaven)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma honors tapas (austere spiritual discipline): the presence of ascetics sanctifies a place, showing that righteousness elevates both people and their surroundings.

What is the narrative situation?

During the search, Bharata observes the forest-region and recognizes it as a hermitage area, praising its sanctity and beauty.

Which character virtue is emphasized?

Reverence for spiritual life—Bharata instinctively values and honors ascetics and the sacredness of their dwelling-places.