
लक्ष्मणगुणवर्णनम् · Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
សರ್ಗ ៨៦ ពិពណ៌នាអំពីការយាមប្រយ័ត្នពេញមួយរាត្រី និងសេចក្តីសោកស្តាយនៅមាត់ទន្លេ។ មេព្រៃ គុហា ប្រាប់ព្រះភរតអំពីគុណលក្ខណៈរបស់ព្រះលក្ខ្មណៈថា ព្រះអង្គកាន់អាវុធ ស្ថិតក្នុងភាពត្រៀមខ្លួន និងមិនព្រមដេក ដើម្បីការពារព្រះរាមតែមួយគត់។ គុហា ថ្វាយកន្លែងសម្រាកដែលបានរៀបចំរួច ហើយលើកឡើងអំពីធម៌មិត្តភាព និងធម៌ស្វាគមន៍ដែលមានលក្ខណៈការពារ ដោយចាត់ទុកការបម្រើព្រះរាមជាវិថីរកធម៌ និងកិត្តិយស។ បន្ទាប់មក សេចក្តីអាណិតអាសូររីកធំឡើង៖ ព្រះភរតមិនអាចដេកបាន ពេលឃើញព្រះរាមដេកលើស្មៅជាមួយព្រះសីតា។ ព្រះអង្គគិតពីភាពផ្ទុយគ្នា រវាងព្រះរាមដែលមិនអាចឈ្នះបានក្នុងសង្គ្រាម និងព្រះរាមដែលស្ម័គ្រចិត្តទទួលការលំបាកនៃតបៈក្នុងពេលនិរទេស។ ព្រះភរតទស្សន៍ទាយការសោយទិវង្គតជិតមកដល់របស់ព្រះទសរថ និងទុក្ខសោកនឿយហត់នៅព្រះរាជវាំង ដូចជាផែនដីក្លាយជា “ផែនដីមេម៉ាយ” ពេលគ្មានព្រះមហាក្សត្រ។ ពេលព្រឹកព្រលឹម នៅមាត់ភាគីរថី ព្រះរាម និងព្រះលក្ខ្មណៈទទួលយកជតា (សក់រមួលរបស់អ្នកតបៈ)។ គុហា ជួយជញ្ជូនឆ្លងទន្លេដោយទូក; ព្រះសីតាពាក់សម្លៀកបំពាក់ពីសំបកឈើ ហើយព្រះរាម-ព្រះលក្ខ្មណៈកាន់អាវុធ ប្រយ័ត្នជានិច្ច ដំណើរទៅកាន់ព្រៃ—ជារូបសញ្ញានៃអំណាចក្សត្រយុទ្ធដែលបង្វែរទៅជាវិថីអស្កេតក្នុងនិរទេស។
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥१॥
បន្ទាប់មក គុហៈដែលស្គាល់ផ្លូវព្រៃជ្រៅ បានរៀបរាប់ដល់ភរតៈអ្នកមានតម្លៃមិនអាចវាស់បាន អំពីចរិតដ៏ល្អ និងគុណធម៌នៃលក្ខ្មណៈមហាត្មា។
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम् ।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम् ॥२॥
ខ្ញុំបានឃើញព្រះលក្ខមណ៍ភ្ញាក់ពេញលេញ—ប្រកបដោយគុណធម៌—កាន់ព្រួញ ធ្នូ និងដាវ ដើម្បីការពារបងប្រុសតែប៉ុណ្ណោះ; ហើយខ្ញុំបាននិយាយទៅកាន់ព្រះអង្គ។
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥३॥
ឱ មិត្តជាទីស្រឡាញ់ កិត្តិយសនៃវង្សរាឃុ! គ្រែដ៏សុខស្រួលនេះបានរៀបចំឡើងសម្រាប់លោកជាពិសេស។ សូមលោកស្ងប់ចិត្ត ហើយដេកលើវាដោយសុខសាន្ត។
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः ।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥४॥
មនុស្សទាំងអស់នៅទីនេះស៊ាំនឹងទុក្ខលំបាក តែលោកសមគួរទទួលសុខស្រួល។ ដូច្នេះ ឱ អ្នកមានធម៌ ដើម្បីការពារគាត់ យើងនឹងយាម និងនៅភ្ញាក់មិនដេក។
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥५॥
សម្រាប់ខ្ញុំ នៅលើផែនដីនេះ គ្មាននរណាដែលជាទីស្រឡាញ់លើសព្រះរាមទេ។ សូមកុំបារម្ភឡើយ ខ្ញុំនិយាយសេចក្តីពិតនេះនៅចំពោះមុខលោក មិនមែនពាក្យមិនពិតទេ។
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः ।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम् ॥६॥
ដោយព្រះគុណរបស់គាត់ ខ្ញុំសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏មហិមានៅក្នុងលោកនេះ ទទួលបានធម៌យ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយទទួលបានអត្ថ និងកាម ដោយពេញលេញ។
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह ॥७॥
ដូច្នេះ ខ្ញុំ—កាន់ធ្នូនៅក្នុងដៃ—ជាមួយញាតិមិត្តរបស់ខ្ញុំទាំងអស់ នឹងការពារមិត្តជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ គឺព្រះរាម នៅពេលដែលព្រះអង្គកំពុងដេកសម្រាកជាមួយនាងសីតា។
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा ।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥८॥
ក្នុងព្រៃនេះ គ្មានអ្វីដែលខ្ញុំមិនដឹងឡើយ ព្រោះខ្ញុំដើរល្បាតនៅទីនេះជានិច្ច; ហើយនៅក្នុងសមរភូមិ ពួកយើងអាចទ្រាំទ្របានសូម្បីតែកងទ័ពចតុរង្គទាំងមូល។
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥९॥
ដូច្នេះ ដោយពាក្យសម្តីរបស់លក្ខ្មណៈ មហាត្មា ដែលភ្នែកចិត្តតែងតែចងចាំតែធម៌ ពួកយើងទាំងអស់ត្រូវបានលួងលោមឲ្យស្ងប់ និងព្រមតាម។
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥१०॥
នៅពេលព្រះរាម ព្រះរាជបុត្រនៃទសរថ ប្រាណសម្រាកលើដីទទេជាមួយនាងសីតា តើខ្ញុំអាចដេកលក់បានដូចម្តេច—ឬសូម្បីតែរស់នៅ ឬមានសុខសាន្តអ្វីទៀត?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि ।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥११॥
ឱ គុហៈ សូមមើលចុះ—ព្រះរាម ដែលទាំងទេវតា និងអសុរាទាំងអស់រួមគ្នាក៏មិនអាចទប់ទល់បានក្នុងសង្គ្រាម ឥឡូវនេះវិញ កំពុងសម្រាកលើស្មៅប៉ុណ្ណោះ ដោយមាននាងសីតានៅក្បែរ។
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः ॥१२॥
ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះទសរថអង្គនេះ បានទទួលមកដោយតបៈដ៏មហិមា និងការខិតខំប្រឹងប្រែងជាច្រើន ប្រសើរលេចធ្លោតែមួយ—មានលក្ខណៈ និងគុណធម៌ស្រដៀងព្រះបិតាដោយពិត។
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥१३॥
ពេលព្រះองค์ត្រូវនិរទេស ព្រះរាជាមិនអាចរស់យូរបានទេ; ដែនដីនេះប្រាកដជានឹងក្លាយជាមេម៉ាយក្នុងពេលឆាប់ៗ។
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने ॥१४॥
បន្ទាប់ពីស្រែកយំដោយសំឡេងដ៏កក្រើកធំធេង ស្ត្រីក្នុងព្រះរាជវាំងប្រាកដជាស្ងៀមស្ងាត់ដោយអស់កម្លាំង; ថ្ងៃនេះសំឡេងអ៊ូអរនៅក្នុងព្រះរាជនិវេសន៍មហាក្សត្របានស្ងប់ស្ងាត់ទៅហើយ។
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥१५॥
ខ្ញុំមិនសង្ឃឹមថា ព្រះរាជា ព្រះនាងកោសល្យា ហើយដូចគ្នានោះ មាតារបស់ខ្ញុំផ្ទាល់—រួមទាំងអ្នកដទៃទាំងអស់—នឹងអាចរស់រានឆ្លងកាត់រាត្រីនេះបានទេ។
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥१६॥
មាតារបស់ខ្ញុំប្រហែលនៅអាចរស់បាន ដោយអាស្រ័យលើការថែរក្សាព្រះសត្រុឃ្ន; ប៉ុន្តែព្រះនាងកោសល្យា—មាតានៃវីរបុរស—នឹងវិនាសដោយទុក្ខសោកបំផ្លាញ។
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥१७॥
ព្រះបិតារបស់ខ្ញុំនឹងសោយទិវង្គត—ក្តីប្រាថ្នាដ៏ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គនឹងរលាយបាត់ទៅម្តងមួយ—ព្រោះព្រះអង្គមិនអាចស្ថាបនាព្រះរាមឲ្យឡើងគង់លើរាជសింఠាសននៃនគរបាន។
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥१८॥
ពេលវេលានោះមកដល់ ហើយព្រះបិតារបស់ខ្ញុំទៅដល់សភាពនោះแล้ว អ្នកដែលប្រតិបត្តិពិធីសព និងសំស្ការទាំងអស់សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រអធិរាជនៃភូមិ នឹងបានសម្រេចគោលបំណងរបស់ខ្លួន។
Verses 19-21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥१९॥गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥२०॥आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥२१॥
នៅក្នុងរាជធានីរបស់ព្រះបិតារបស់ខ្ញុំ—ស្រស់ស្អាតដោយទីលាន និងចំណុចប្រសព្វដ៏រម្យ មានផ្លូវធំៗរៀបចំបានល្អ សម្បូរទៅដោយវិមាន និងប្រាសាទតុបតែងដោយរតនៈគ្រប់ប្រភេទ; កកកុញដោយដំរី សេះ និងរថ; សូរស័ព្ទតន្ត្រីពិធីបុណ្យកងរំពង; ពេញលេញដោយសេចក្តីសុខសាន្ត និងសុភមង្គលគ្រប់យ៉ាង; ចង្អៀតដោយប្រជាជនរីករាយ និងរុងរឿង; សម្បូរដោយឧទ្យាន សួន និងព្រៃសម្រាក; រលោងដោយការជួបជុំសាធារណៈ និងពិធីអបអរ—មនុស្សនឹងដើរទៅមកដោយសុខសាន្ត។
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं ।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥२२॥
តើពេលវេលាដែលបានកំណត់នេះបញ្ចប់ហើយ—នៅពេលដែលទ្រង់អ្នកមានសច្ចាប្រតិជ្ញាបានរក្សាពាក្យសច្ចៈរបស់ទ្រង់—យើងនឹងអាចចូលទៅ (អយោធ្យា) ម្តងទៀតដោយសុខសាន្ត រួមជាមួយទ្រង់ ដោយសុវត្ថិភាពឬទេ?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः ।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥२३॥
នៅពេលព្រះរាជបុត្រអ្នកមានព្រះហឫទ័យធំធេងនោះឈរយំសោកដូច្នេះ រាត្រីនោះក៏កន្លងផុតទៅ។
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया ॥२४॥
នៅពេលព្រឹកព្រលឹម ពេលព្រះអាទិត្យភ្លឺថ្លាស្អាត ខ្ញុំបានឲ្យទាំងពីរធ្វើជដា នៅលើច្រាំងទន្លេភាគីរថីនេះ ហើយខ្ញុំបានជួយឲ្យពួកគេឆ្លងទៅដោយងាយស្រួល។
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥२५॥
ព្រះអង្គទាំងពីរ—ពាក់ជដា ស្លៀកពាក់សំបកឈើ មានកម្លាំងធំដូចមេហ្វូងដំរី; កាន់ធ្នូដ៏ល្អ ព្រួញ និងដាវ; ជាអ្នកបំផ្លាញសត្រូវ—បានចេញដំណើរជាមួយព្រះនាងសីតា ដោយមើលពិនិត្យជុំវិញយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន។
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.