Adhyaya 57
Adhyāya 57: Tapas–Dāna Phala (On the Fruits of Austerity and Giving)
Upa-parva: Dāna–Tapas Upadeśa (Merit of Austerity and Gifts)
Yudhiṣṭhira voices intense remorse and cognitive disorientation after hearing reflections on the war’s consequences, describing the earth as depleted of prosperous rulers and lamenting the deaths of innumerable men. He worries about the condition of noble women now deprived of husbands, sons, and male kin, and anticipates negative posthumous consequences for having participated in the killing of gurus, relatives, and allies. Seeking expiation, he asks for precise instruction on rigorous tapas. Vaiśaṃpāyana reports Bhīṣma’s measured reply: Bhīṣma frames a ‘secret and wondrous’ teaching on attainments in the afterlife, then enumerates a graded economy of merit. Tapas yields heaven, fame, longevity, enjoyments, knowledge, health, beauty, prosperity, and good fortune; other disciplines (silence, brahmacarya, ahiṃsā, teacher-service, regular śrāddha) produce specific results. The chapter then systematizes dāna: water, food, comfort, light, and items of daily life generate durable reputation and capacities; major gifts—especially cows with ritual embellishments, land, and a brahmadeya maiden—are portrayed as rescuing the donor from dark destinies, likened to a boat in an ocean. The unit closes with Yudhiṣṭhira’s approval and his communication of Bhīṣma’s counsel to the Pāṇḍavas and Draupadī, who assent.
Chapter Arc: महर्षि च्यवन के प्रभाव से राजा कुशिक और उनकी रानी को एक अलौकिक, आश्चर्यमय लोक-प्रासादों का दर्शन होता है—मानो गन्धर्वनगर पृथ्वी पर उतर आया हो। → कुशिक स्वर्णमय प्रासाद, मणिस्तम्भों की सहस्र-श्रेणियाँ, रूप्य-शिखर पर्वत, नलिनियाँ, शीत-उष्ण जल, विचित्र आसन-शयन और मधुर पक्षी-ध्वनियाँ देखता जाता है; विस्मय बढ़ता है और मन में प्रश्न उठता है—यह सब किसकी माया/तपः-शक्ति है और इसका प्रयोजन क्या है? → ‘यह महान आश्चर्य क्या है?’ सोचते हुए राजा को मणिमय खम्भों से युक्त सुवर्ण-विमान के भीतर दिव्य पर्यङ्क पर शयन करते भृगुनन्दन च्यवन का साक्षात् दर्शन होता है; वहीं से उपदेश का शिखर आता है—राजा ने इन्द्रियों और मन को जीतकर तप-आराधना सिद्ध की है, इसलिए मुनि अत्यन्त प्रसन्न हैं। → च्यवन राजा की निष्कलुषता और आराधना की प्रशंसा करते हैं—उसमें सूक्ष्मतम भी दोष नहीं—और वर/अनुग्रह देने की तत्परता प्रकट करते हैं; राजा-रानी का विस्मय श्रद्धा में रूपान्तरित होता है। → मुनि कहते हैं—‘मैं तुम पर प्रसन्न हूँ; वर ग्रहण करो’—पर अध्याय का अंत वर के चयन/फल-निर्णय की प्रतीक्षा में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। सं: चतु:पञ्चाशत्तमो5 ध्याय: महर्षि च्यवनके प्रभावसे राजा कुशिक और उनकी रानीको अनेक आश्चर्यमय दृश्योंका दर्शन एवं च्यवन मुनिका प्रसन्न होकर राजाको वर माँगनेके लिये कहना भीष्म उवाच ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामना: । कृतपूर्वालह्निकः प्रायात् सभार्यस्तद् वन॑ प्रति
ភីស្មៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បន្ទាប់មក ពេលរាត្រីដល់ទីបញ្ចប់ ព្រះមហាក្សត្រដែលមានចិត្តធំទូលាយនោះបានភ្ញាក់ឡើង។ ព្រះអង្គបានបំពេញកិច្ចព្រឹកតាមទំនៀមទាំងអស់ ហើយចេញដំណើរជាមួយព្រះមហេសី ទៅកាន់ព្រៃអាស្រមនោះ។
Verse 2
ततो ददर्श नृपति: प्रासादं सर्वकाउ्चनम् । मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्
បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្របានឃើញព្រះប្រាសាទមួយដ៏អស្ចារ្យ ដែលសុទ្ធតែធ្វើពីមាសទាំងស្រុង។ វាមានសសរដែលបង្កប់ដោយរតនៈរាប់ពាន់ ហើយពន្លឺរុងរឿងរបស់វា ធ្វើឲ្យហាក់ដូចជានគររបស់គន្ធರ್ವៈនៅស្ថានសួគ៌។
Verse 3
तत्र दिव्यानभिप्रायान् ददर्श कुशिकस्तदा । पर्वतान् रूप्यसानूंश्व नलिनीश्व सपड़कजा:
នៅទីនោះ ព្រះរាជា គុសិកា បានឃើញទេសភាពអស្ចារ្យ ដូចជាសញ្ញានៃស្ថានសួគ៌—ភ្នំមានជម្រាលពណ៌ប្រាក់ភ្លឺរលោង និងបឹងពោរពេញដោយផ្កាឈូក ដែលមានទាំងលីលី និងផ្កាឈូករីករួមគ្នា—ជាសញ្ញានៃដែនដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងមង្គល ដែលទាក់ទាញចិត្តឲ្យឆ្ពោះទៅគោលបំណងដ៏ល្អប្រសើរ។
Verse 4
चित्रशालाक्ष विविधास्तोरणानि च भारत । शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ នៅទីនោះមានសាលាដ៏ស្រស់ស្អាតតុបតែង និងទ្វារធំៗ (តោរណ) ជាច្រើនប្រភេទ; ដីត្រូវបានគ្របដោយស្មៅស្រស់ ហើយក៏មានផ្ទៃដីប៉ាវដោយកម្រាលមាសផងដែរ»។
Verse 5
भारत! उस समय राजा कुशिकने वहाँ शिल्पियोंके अभिप्रायके अनुसार निर्मित और भी बहुत-से दिव्य पदार्थ देखे। कहीं चाँदीके शिखरोंसे सुशोभित पर्वत, कहीं कमलोंसे भरे सरोवर, कहीं भाँति-भाँतिकी चित्रशालाएँ तथा तोरण शोभा पा रहे थे। भूमिपर कहीं सोनेसे मढ़ा हुआ पक्का फर्श और कहीं हरी-हरी घासकी बहार थी ।।
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ នៅពេលនោះ ព្រះរាជា គុសិកា បានឃើញវត្ថុទិព្វអស្ចារ្យជាច្រើនទៀត ដែលស្ថាបនាឡើងតាមគំនិត និងគម្រោងរបស់សិប្បករ។ កន្លែងមួយមានភ្នំតុបតែងដោយកំពូលប្រាក់; កន្លែងមួយទៀតមានស្រះពោរពេញដោយផ្កាឈូក; កន្លែងផ្សេងទៀតមានសាលារូបគំនូរ និងទ្វារធំៗដ៏រុងរឿង។ លើដី កន្លែងខ្លះមានជាន់រឹងប៉ាន់មាស ខណៈកន្លែងខ្លះទៀតស្រស់បំព្រងដោយស្មៅបៃតង។ ព្រះអង្គក៏បានឃើញដើមឈើរីកផ្កាពេញលេញ—ស្វាយ កេតក និងឧទ្ធាលក; អសោកជាមួយគុនដា; និងអតិមុកតកកំពុងរីក—ដូចជាទេសភាពមង្គលនៃសម្បត្តិ និងសេចក្តីរុងរឿងដែលរៀបចំយ៉ាងប្រណិត»។
Verse 6
चम्पकांस्तिलकान् भव्यान् पनसान् वज्जुलानपि । पुष्पितान् कर्णिकारांश्व तत्र तत्र ददर्श ह
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអង្គបានឃើញនៅទីនេះទីនោះ ដើមឈើដ៏ល្អឥតខ្ចោះកំពុងរីកផ្កា—ចម្បា (campaka), ទិលក (tilaka), ដើមខ្នុរ (jackfruit), វញ្ជុល (vañjula) និងកណ៌និការ (karṇikāra) ក៏កំពុងរីកផ្កាផងដែរ។ ទេសភាពនេះបង្ហាញពីសោភ័ណភាពដែលរៀបចំយ៉ាងមានរបៀបរបស់ព្រៃសួនដែលថែទាំល្អ ប្រាប់ន័យអំពីសម្បត្តិ មង្គល និងផ្លែផ្កាស្ងប់ស្ងាត់នៃការគ្រប់គ្រងដោយធម៌ និងសុខសាន្តក្នុងគ្រួសារ»។
Verse 7
श्यामान् वारणपुष्पांश्व तथाष्टपदिका लता: । तत्र तत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपति:,राजाने विभिन्न स्थानोंमें निर्मित श्याम तमाल, वारणपुष्प तथा अष्टपदिका लताओंका दर्शन किया
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ បានឃើញនៅទីនេះទីនោះ ដើមតាមាលពណ៌ងងឹត ស្រស់ស្អាត ផ្កាវារណ (vāraṇa) និងវល្លិប្រភេទអഷ്ടបដិកា (aṣṭapadikā) ដែលត្រូវបានរៀបចំដាក់តាមកន្លែងផ្សេងៗ—ជារុក្ខជាតិលម្អដែលបង្ហាញថា ទីនោះត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងប្រណិត និងមង្គល មិនមែនជាព្រៃព្រឹក្សាដោយចៃដន្យឡើយ»។
Verse 8
रम्यान् पद्मोत्यलधरान् सर्वर्तुकुसुमांस्तथा । विमानप्रतिमांश्वापि प्रासादान् शैलसंनिभान्
នៅទីនោះ មានស្រះទឹកដ៏ស្រស់ស្អាត ពោរពេញដោយផ្កាឈូក និងផ្កាឧត្បល (លីលីទឹក) រីករុងរឿង។ នៅកន្លែងខ្លះ ក៏ឃើញប្រាសាទខ្ពស់ៗ ដូចភ្នំ សង់ឡើងមានរាងដូចវិមាន។ ហើយផ្កានានានៃគ្រប់រដូវ ក៏រីកស្រស់បំព្រងនៅទីនោះ។
Verse 9
शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत । आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च,भरतनन्दन! कहीं शीतल जल थे तो कहीं उष्ण, उन महलोंमें विचित्र आसन और उत्तमोत्तम शय्याएँ बिछी हुई थीं
ឱ កូនចៅភារត! នៅកន្លែងខ្លះមានទឹកត្រជាក់ នៅកន្លែងខ្លះមានទឹកក្តៅ។ ក្នុងអគារដ៏រុងរឿងទាំងនោះ មានកៅអីអង្គុយចម្រុះ និងគ្រែដ៏ល្អឥតខ្ចោះបានរៀបចំទុក។
Verse 10
पर्यड्कान् रत्नसौवर्णान् परारघ्यास्तरणावृतान् | भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम्
មានគ្រែធ្វើពីមាស ប្រកបដោយត្បូងមណី ហើយគ្របដោយកម្រាលដ៏មានតម្លៃលើសលប់។ នៅទីនេះទីនោះ ក៏បានរៀបចំអាហារជាច្រើនឥតគណនា ទាំងអាហារដែលត្រូវខាំ និងអាហារដែលត្រូវលេប។
Verse 11
वाणीवादान् शुकांश्वैव सारिकान् भृंगराजकान् | कोकिलान् शतपपत्रांक्ष सकोयष्टिककुक्कुभान्
ព្រះរាជាបានឃើញជុំវិញទាំងអស់ សត្វនិងបក្សីដ៏គួរឲ្យរីករាយចិត្ត៖ សេក និងសារិកា ដែលហាក់ដូចនិយាយដោយសំឡេងដូចមនុស្ស; ព្រមទាំងបក្សីភೃង្គរាជ កុកិលា និងពូជបក្សីដ៏ស្រស់ស្អាតផ្សេងៗ ទាំងអស់កំពុងដើរលេងដោយសេចក្តីសប្បាយនៅគ្រប់ទិស។
Verse 12
मयूरान् कुक्कुटांश्चापि दात्यूहानू जीवजीवकान् । चकोरान् वानरान् हंसान् सारसां श्रक्रसाह्नयान्
ភីष្មបាននិយាយថា៖ «(គួរបរិច្ចាគ) ក្ងោក និងមាន់ផងដែរ; បក្សីដាត្យូហា, បក្សីជីវជីវកា, និងចកោរ; ស្វា, ហង្ស, និងសត្វសារស—ព្រមទាំងបក្សីដែលគេហៅថា ‘ឝក្រសាហ្នយ’»។
Verse 13
क्वचिदप्सरसां संघान् गन्धर्वाणां च पार्थिव
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ម្ចាស់ផែនដី! កន្លែងខ្លះ មានក្រុមអប្សរាច្រើនក្រុមកំពុងលេងសប្បាយដោយរីករាយ; កន្លែងផ្សេងទៀត មានក្រុមគន្ធវៈជាប់រឹងក្នុងខ្សែព្រ័ត្រនៃការឱបក្រសោបរបស់ស្រីជាទីស្រឡាញ់។ ព្រះរាជាបានឃើញពួកគេទាំងអស់—ប៉ុន្តែពេលខ្លះទ្រង់ឃើញបាន ហើយពេលខ្លះទ្រង់មិនឃើញទេ»។
Verse 14
कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान् ददर्श ह | न ददर्श च तान् भूयो ददर्श च पुनर्नुप:
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅទីនោះ ព្រះរាជាបានឃើញអ្នកដទៃទៀតកំពុងត្រូវស្រីជាទីស្រឡាញ់ឱបក្រសោប។ ប៉ុន្តែម្ដងទៀត ទ្រង់មិនអាចឃើញពួកគេបាន; ហើយបន្ទាប់មក ទ្រង់ក៏ឃើញឡើងវិញ។ ដូច្នេះ ក្នុងដែនអស្ចារ្យនៃសុខសប្បាយសេឡេស្ទ្យលនោះ ការយល់ឃើញផ្ទាល់ក៏រអិលរអូស—បង្ហាញថា សេចក្តីរីករាយ និងការចងចិត្តគឺមិនថេរ ហើយអ្វីដែលស្វែងរកតាមការសប្បាយនៃអារម្មណ៍ មិនអាចកាន់កាប់បានដោយប្រាកដ»។
Verse 15
गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्यापनध्वनिम् । हंसान् सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिव:
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅទីនោះ ព្រះរាជាបានឮពេលមួយ សំឡេងចម្រៀងផ្អែមល្ហែមយ៉ាងវិសេស; ពេលមួយទៀត សំឡេងធ្ងន់ធ្ងរនៃការស្វាធ្យាយវេទ; ហើយម្ដងទៀត សំឡេងហង្សដ៏ផ្អែមល្ហែម។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញដែនដែលត្រូវបានរៀបចំដោយធម៌—ដែលការសប្បាយល្អប្រណិត ការសិក្សាដោយវិន័យ និងសម្រស់សមតុល្យនៃធម្មជាតិ រួមរស់ដោយគ្មានលើសលប់»។
Verse 16
त॑ दृष्टवात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत् तदा । स्वप्लोडयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु
ព្រះរាជាបានឃើញទិដ្ឋភាពអស្ចារ្យលើសលប់នោះ ហើយទ្រង់គិតក្នុងចិត្តថា៖ «អហោ! នេះជាសុបិនឬ? ឬចិត្តខ្ញុំបានច្រឡំវង្វេង? ឬថា ទាំងអស់នេះពិតប្រាកដមែន?»
Verse 17
अहो सह शरीरेण प्राप्तो5स्मि परमां गतिम् । उत्तरान् वा कुरून् पुण्यानथवाप्यमरावतीम्,“अहो! क्या मैं इसी शरीरसे परम गतिको प्राप्त हो गया हूँ अथवा पुण्यमय उत्तरकुरु या अमरावतीपुरीमें-आ पहुँचा हूँ
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «អហោ! តើខ្ញុំបានទៅដល់គោលដៅខ្ពស់បំផុត ដោយមានរាងកាយនេះឯងឬ? ឬខ្ញុំបានមកដល់ដែនបរិសុទ្ធនៃឧត្តរកុរុ—ឬសូម្បីតែអមរាវតី នគររបស់ទេវតា?»
Verse 18
किंचेदं महदाश्चर्य सम्पश्यामीत्यचिन्तयत् । एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्
ភីष្មៈបានមានពាក្យថា៖ «អ្វីទៅជាអស្ចារ្យដ៏ធំនេះ ដែលខ្ញុំកំពុងឃើញ?» ដូច្នេះទ្រង់បានគិតពិចារណា។ ខណៈដែលទ្រង់នៅតែគិតពិចារណាដូច្នេះ សេចក្តីមើលឃើញរបស់ព្រះរាជាបានទៅជួបនឹងមុនីដ៏ឧត្តម មេដឹកនាំក្នុងចំណោមអ្នកតបស្យា។
Verse 19
तस्मिन् विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले । महाहें शयने दिव्ये शयानं भूगुनन्दनम्
ភីष្មៈបានមានពាក្យថា៖ «នៅទីនោះ ក្នុងវិមានអាកាសមាស ដែលពោរពេញដោយសសរដាក់ត្បូងមណី ខ្ញុំបានឃើញពូជពង្សដ៏រុងរឿងនៃភೃગુ គឺច្យវនៈ ដេកលើគ្រែដ៏អស្ចារ្យ និងទេវីយៈ»។
Verse 20
मणिमय खम्भोंसे युक्त सुवर्णमय विमानके भीतर बहुमूल्य दिव्य पर्यकपर वे भृगुनन्दन च्यवन लेटे हुए थे ।।
នៅក្នុងវិមានអាកាសមាស ដែលមានសសរប្រដាប់មណី ច្យវនៈ—ពូជពង្សនៃភೃગુ—ត្រូវបានឃើញកំពុងសម្រាកលើគ្រែទេវីយៈដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងមានតម្លៃថ្លៃ។ ព្រះរាជាគុសិក ជាមួយព្រះមហេសី បានចូលទៅជិតដោយសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ ប៉ុន្តែភ្លាមនោះ មហាមុនីច្យវនៈបានលាក់ខ្លួនបាត់ពីភ្នែក ហើយគ្រែរបស់ទ្រង់ក៏អន្តរធានទៅដែរ។
Verse 21
ततोडन्यस्मिन् वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् | कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्
បន្ទាប់មក នៅក្នុងតំបន់មួយទៀតនៃព្រៃ ព្រះរាជាបានឃើញទ្រង់ម្តងទៀត។ មហាមុនី—អ្នកកាន់វ្រតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់—អង្គុយលើកន្ទេលស្មៅគុសៈ ហើយកំពុងធ្វើជបៈ ដោយចិត្តជ្រាបជ្រួលក្នុងមន្តសក្ការៈ។
Verse 22
एवं योगबलाद् विप्रो मोहयामास पार्थिवम् । क्षणेन तद् वनं॑ चैव ते चैवाप्सरसां गणा:
ភីष្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ដូច្នេះ ដោយអំណាចយោគៈរបស់ទ្រង់ ព្រះព្រាហ្មណ៍មហាមុនីបានធ្វើឲ្យព្រះរាជាចូលទៅក្នុងភាពវង្វេង។ ក្នុងមួយភ្លែត ព្រៃនោះ និងក្រុមអប្សរាទាំងនោះ ក៏អន្តរធានបាត់ពីភ្នែក»។
Verse 23
गन्धर्वा: पादपाश्रैव सर्वमन्तरधीयत । नि:शब्दम भवच्चापि गंगाकूलं॑ पुनर्न॒ूप
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកគន្ធರ್ವ និងសូម្បីតែដើមឈើទាំងអស់ ក៏លង់បាត់ពីទស្សនៈភ្លាមៗ។ ហើយឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ច្រាំងទន្លេគង្គា ក៏ត្រឡប់ទៅជាស្ងាត់ឥតសំឡេងដូចមុនវិញ»។ (ដូច្នេះ ព្រះឥសីព្រហ្មរីសិ ច្យវន ដោយអំណាចយោគ បានធ្វើឲ្យព្រះរាជា គុសិក លង់ក្នុងមោហៈ; ក្នុងមួយភ្លែត ទិដ្ឋភាពព្រៃ—អប្សរា គន្ធર્વ និងដើមឈើ—បានអន្តរធាន ទុកឲ្យច្រាំងទន្លេស្ងប់ស្ងាត់។)
Verse 24
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा । ततः स राजा कुशिक: सभार्यस्तेन कर्मणा
«ដូចមុនដដែល ទីនោះបានក្លាយជាកន្លែងដែលពេញទៅដោយស្មៅកុស និងបាំប៊ីជាច្រើន។ ព្រះរាជា គុសិក—ជាមួយព្រះមហេសី—បានឃើញអព្ភូតហេតុដ៏អស្ចារ្យដែលកើតពីសកម្មភាពនោះ ហើយមានការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង»។
Verse 25
विस्मयं परम॑ प्राप्तस्तद् दृष्टया महदद्भुतम् । ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वित:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះរាជា គុសិក បានឃើញអព្ភូតហេតុដ៏អស្ចារ្យនោះ ហើយពោរពេញដោយការភ្ញាក់ផ្អើលខ្ពស់បំផុត។ បន្ទាប់មក ដោយចិត្តរីករាយ ព្រះរាជាបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះមហេសី—ដោយរងឥទ្ធិពលពីអ្វីដែលទើបបានឃើញ»។
Verse 26
पश्य भद्ठे यथा भावाश्षित्रा दृष्टा: सुदुर्लभा: । प्रसादाद् भगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्
ភីષ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ស្ត្រីមានគុណ! ចូរមើល—ការបង្ហាញដ៏អស្ចារ្យ និងកម្រណាស់ទាំងនេះ បានឲ្យយើងឃើញហើយ។ តើទិដ្ឋភាពបែបនេះនឹងកើតពីណា បើមិនមែនដោយព្រះគុណរបស់អ្នកដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងវង្សភ្រឹគុ? តើអ្វីទៀតអាចផ្តល់បាន បើមិនមែនអំណាចដែលកើតពីតបៈ?»
Verse 27
“कल्याणी! देखो, हमने भूगुकुलतिलक च्यवन मुनिकी कृपासे कैसे-कैसे अद्भुत और परम दुर्लभ पदार्थ देखे हैं। भला, तपोबलसे बढ़कर और कौन-सा बल है? ।।
ភីષ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ស្ត្រីមានសុភមង្គល! ចូរមើល—ដោយព្រះគុណរបស់មុនី ច្យវន អលង្ការនៃវង្សភ្រឹគុ យើងបានឃើញអ្វីៗអស្ចារ្យ និងកម្រណាស់ជាច្រើន។ ពិតប្រាកដណាស់ តើអំណាចណាអាចលើសអំណាចតបៈ? ព្រោះដោយតបៈ មនុស្សអាចសម្រេចបានជាក់ស្តែង នូវអ្វីដែលចិត្តអាចតែស្រមៃជាបំណង; ហើយតបៈលើសសូម្បីតែអធិបតេយ្យលើលោកទាំងបី»។
Verse 28
तपसा हि सुतप्तेन शक््यो मोक्षस्तपोबलात् । अहो प्रभावो ब्रह्मार्षेक्ष्यवनस्य महात्मन:,“अच्छी तरह तपस्या करनेपर उसकी शक्तिसे मोक्षतक मिल सकता है। इन ब्रह्मर्षि महात्मा च्यवनका प्रभाव अद्भुत है
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ដោយតបស្សា ដែលបានអនុវត្តយ៉ាងតឹងរឹង និងជ្រាលជ្រៅ ព្រះនិព្វាន/មោក្សៈក៏អាចសម្រេចបាន ដោយអំណាចកើតពីតបស្សា។ អស្ចារ្យណាស់ អំណាចវិញ្ញាណរបស់ព្រះឥសីធំ—ព្រះព្រាហ្មឥសី ច្យវណៈ!»
Verse 29
इच्छयैष तपोवीर्यादन्यॉललोकान् सृजेदपि । ब्राह्मणा एव जायेरन् पुण्यवाग्बुद्धिकर्मण:
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ដោយតែចិត្តបំណងប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចកើតពីតបស្សា គាត់អាចបង្កើតលោកផ្សេងៗបានផង; ហើយនៅក្នុងលោកទាំងនោះ នឹងមានតែព្រាហ្មណ៍កើត—អ្នកដែលពាក្យសម្តី បញ្ញា និងកិច្ចការទាំងអស់ សុទ្ធតែបរិសុទ្ធ និងមានបុណ្យកុសល»។
Verse 30
'ये इच्छा करते ही अपनी तपस्याकी शक्तिसे दूसरे लोकोंकी सृष्टि कर सकते हैं। इस पृथ्वीपर ब्राह्मण ही पवित्रवाक्, पवित्रबुद्धि और पवित्र कर्मवाले होते हैं ।।
ភីṣ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «អ្នកដែលគ្រាន់តែសម្រេចចិត្ត ក៏អាចដោយអំណាចតបស្សារបស់ខ្លួន បង្កើតលោកផ្សេងៗបាន—នោះហើយជាបុគ្គលដូច្នោះ។ នៅលើផែនដីនេះ មានតែព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ដែលមានពាក្យសម្តីបរិសុទ្ធ បញ្ញាបរិសុទ្ធ និងកិច្ចការបរិសុទ្ធ។ តើមានអ្នកណាផ្សេងទៀតនៅទីនេះ ក្រៅពីមហាឥសី ច្យវណៈ ដែលអាចសម្រេចកិច្ចការធំដូច្នេះ? ព្រោះក្នុងចំណោមមនុស្ស ការទទួលបានរាជ្យអាចងាយស្រួល ប៉ុន្តែ “ព្រាហ្មណ្យភាព” ពិតប្រាកដ—ឧត្តមភាពខាងធម៌ និងសីលធម៌—កម្រណាស់ក្នុងលោក»។
Verse 31
ब्राह्माण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् । इत्येवं चिन्तयान: स विदितश्न्यवनस्य वै
«ដោយអំណាចនៃព្រាហ្មណ្យភាព (brahmaṇya) នោះហើយ មហាឥសីបានយកយើងទាំងពីរ ចងចូលរទេះ ដូចជាសេះទាញរទេះរបស់គាត់»។ ខណៈព្រះរាជាកំពុងគិតពិចារណាដូច្នេះ ការមកដល់របស់ព្រះអង្គ ក៏បានឲ្យមហាឥសី ច្យវណៈ ដឹងជាក់។
Verse 32
सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति । इत्युक्त: सहभार्यस्तु सो5भ्यगच्छन्महामुनिम्
មហាឥសីបានមើលទៅ ហើយមានពាក្យទៅកាន់ព្រះរាជាថា៖ «ឲ្យគាត់មកឆាប់ៗ»។ ព្រះរាជា ទទួលពាក្យនោះហើយ ក៏នាំព្រះមហេសីទៅជួបមហាមុនី។
Verse 33
शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिव: । उन्होंने राजाकी ओर देखकर कहा--'भूपाल! शीघ्र यहाँ आओ।” उनके इस प्रकार आदेश देनेपर पत्नीसहित राजा उनके पास गये तथा उन वन्दनीय महामुनिको उन्होंने मस्तक झुकाकर प्रणाम किया ।।
ភីෂ្មៈបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្របានឱនក្បាលថ្វាយបង្គំដល់មហាមុនីដ៏គួរឲ្យគោរពនោះ។ បន្ទាប់ពីប្រទានពរ មហាតបសបានមានព្រះវាចាដល់អធិរាជ—បង្ហាញថា អំណាចត្រឹមត្រូវត្រូវប្រើដោយទាបទន់ចំពោះគុណធម៌វិញ្ញាណ និងថា ធម្មៈត្រូវបានថែរក្សា នៅពេលអំណាចគោរពប្រាជ្ញា។
Verse 34
ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नूपते नृपम्
ភីෂ្មៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ភារគវៈបានត្រឡប់ទៅសភាពដើមរបស់ខ្លួនវិញ ហើយបានមានព្រះវាចាដល់ព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 35
राजन् सम्यग् जितानीह पञड्च पज्च स्वयं त्वया
ភីෂ្មៈបាននិយាយ៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! នៅទីនេះ ព្រះអង្គបានឈ្នះយ៉ាងត្រឹមត្រូវ និងពេញលេញ នូវ “ប្រាំ និងប្រាំ” ដោយកម្លាំងខ្លួនឯង»។
Verse 36
सम्यगाराधित: पुत्र त्वया प्रवदतां वर
ភីෂ្មៈបាននិយាយ៖ «កូនអើយ អ្នកបានគោរពបូជាដល់អ្នកដែលអ្នកបានចូលទៅសុំជួប ដោយត្រឹមត្រូវ និងសមគួរ។ ដូច្នេះ ចូរជ្រើសរើសពរដ៏ប្រសើរបំផុត ក្នុងចំណោមពរដែលអាចប្រទានបាន»។
Verse 37
अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि यथागतम्
ភីෂ្មៈបាននិយាយ៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! សូមអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំចាកចេញ; ខ្ញុំនឹងត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលខ្ញុំបានមក»។
Verse 38
0 &.* 7 एप कतचजत णः हपफ तक ज्ज्ल्च्य कण का यक्ुम्त्ाप ग ः 2० [! 7472 5५2 ५ ॥#/ ८ कुशिक उवाच अग्निमध्ये गतेनेव भगवन् संनिधौ मया
កុសិកៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអង្គដ៏មានព្រះគុណ! នៅចំពោះព្រះវត្តមានរបស់ព្រះអង្គ ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ដូចជាបានចូលទៅកណ្ដាលភ្លើង»។
Verse 39
वर्तितं भूगुशार्दूल यन्न दग्धो5स्मि तद् बहु । एष एव वरो मुख्य: प्राप्तो मे भूगुनन्दन
កុសិកៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ សីហ៍ក្នុងចំណោមភೃគុ! ការដែលខ្ញុំបានឆ្លងកាត់ការសាកល្បងនេះ ហើយមិនត្រូវបានដុតឆេះ—នេះឯងជាពរដ៏ធំ។ ឱ អ្នកជាទីរីករាយនៃភૃគុ! នេះតែប៉ុណ្ណោះជាពរដ៏ប្រសើរបំផុតដែលបានមកដល់ខ្ញុំ»។
Verse 40
कुशिक बोले--भगवन्! भृगुश्रेष्ठी मैं आपके निकट उसी प्रकार रहा हूँ, जैसे कोई प्रज्वलित अग्निके बीचमें खड़ा हो। उस अवस्थामें रहकर भी मैं जलकर भस्म नहीं हुआ, यही मेरे लिये बहुत बड़ी बात है। भृगुनन्दन! यही मैंने महान् वर प्राप्त कर लिया ।।
កុសិកៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអង្គ! ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមភṛគុ! ខ្ញុំបានស្ថិតនៅជិតព្រះអង្គ ដូចជាមនុស្សម្នាក់ឈរនៅកណ្ដាលភ្លើងដែលកំពុងឆេះរលោង។ ទោះស្ថិតក្នុងស្ថានភាពនោះក៏ដោយ ខ្ញុំមិនត្រូវបានដុតឲ្យក្លាយជាផេះឡើយ—នេះឯងជារឿងអស្ចារ្យដ៏ធំសម្រាប់ខ្ញុំ។ ឱ ពូជពង្សភṛគុ! នេះឯងជាពរដ៏ធំដែលខ្ញុំបានទទួល។ ការដែលព្រះអង្គពេញព្រះហឫទ័យចំពោះខ្ញុំ ឱ ព្រាហ្មណ៍ និងការដែលព្រះអង្គបានសង្គ្រោះវង្សត្រកូលរបស់ខ្ញុំពីការបំផ្លាញ—នេះជាព្រះគុណដ៏មហិមារបស់ព្រះអង្គចំពោះខ្ញុំ។ ដោយមានតែនេះប៉ុណ្ណោះ ឱ ព្រះឥសីព្រាហ្មណ៍ដ៏បរិសុទ្ធ គោលបំណងនៃជីវិតខ្ញុំបានសម្រេចរួចហើយ»។
Verse 41
एतदू् राज्यफलं चैव तपसश्न॒ फलं मम । यदि त्वं प्रीतिमान् विप्र मयि वै भूगुनन्दन
កុសិកៈ បាននិយាយថា៖ «នេះឯងជាផលនៃរាជ្យ និងនេះផងជាផលនៃតបស្យារបស់ខ្ញុំ—ប្រសិនបើព្រះអង្គជាព្រាហ្មណ៍ ឱ អ្នកជាទីរីករាយនៃភṛគុ ពិតជាពេញព្រះហឫទ័យចំពោះខ្ញុំ»។
Verse 42
अस्ति मे संशय: कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमहसि
កុសិកៈ បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមានសេចក្តីសង្ស័យមួយ។ ព្រះអង្គគួរតែបកស្រាយវាឲ្យខ្ញុំ»។
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទី៥៣ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសន្ទនារវាង ច្យវន និង គុសិក ក្នុងផ្នែក ដានធម៌ នៃ អនុសាសនបរវៈ នៃ មហាភារតៈដ៏គួរគោរព។ កថាបញ្ចប់នេះ បង្ហាញការបញ្ចប់មេរៀនមួយ ដែលផ្តោតលើសីលធម៌នៃការបរិច្ចាគ និងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យដែលវាស់វែងភាពសប្បុរសតាមធម៌។
Verse 54
भृगुनन्दन! यही मेरे राज्यका और यही मेरी तपस्याका भी फल है। विप्रवर! यदि आपका मुझपर प्रेम हो तो मेरे मनमें एक संदेह है, उसका समाधान करनेकी कृपा करें ।।
ឱ កូនចៅនៃ ភೃគុ! នេះហើយជាផលនៃរាជ្យរបស់ខ្ញុំ ហើយនេះផងដែរ ជាផលនៃតបស្សារបស់ខ្ញុំ។ ឱ ព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរ! ប្រសិនបើលោកមានមេត្តាស្រឡាញ់ចំពោះខ្ញុំ មានសង្ស័យមួយនៅក្នុងចិត្តខ្ញុំ—សូមលោកមេត្តាដោះស្រាយវាឲ្យបានច្បាស់។
Verse 123
समन््ततः प्रमुदितान् ददर्श सुमनोहरान् । राजाने देखा
ព្រះរាជាបានឃើញជុំវិញទាំងអស់ សត្វបក្សី និងសត្វព្រៃដ៏ស្រស់ស្អាត កំពុងរីករាយ។ ព្រះអង្គបានឃើញសេក និងសារិកា ដែលនិយាយដោយសំឡេងដូចមនុស្ស កំពុងច្រៀងច្រៀង។ ហើយមាន ប្រេងរាជ (សត្វចាបខ្មៅ), កុកូ, សតបត្រ, កោយស្ដិ, កុកកុភ, ក្ងោក, មាន់, ដាត្យូហ, ជីវជីវក, ចកោរ, ស្វា, ហង្ស, សារស និង ចក្រវាក ជាដើម កំពុងដើរលេងដោយសេចក្តីសប្បាយនៅគ្រប់ទិស។
Verse 336
निषीदेत्यब्रवीद् धीमान् सान्त्वयन् पुरुषर्षभ: । तब उन पुरुषप्रवर बुद्धिमान् मुनिने राजाको आशीर्वाद देकर सान्त्वना प्रदान करते हुए कहा--'“आओ बैठो”'
មុនីដ៏ប្រាជ្ញា អ្នកប្រសើរនៃបុរសទាំងឡាយ បានប្រទានពរ និងលួងលោមព្រះរាជា ហើយមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងទន់ភ្លន់ថា៖ «មកអង្គុយចុះ»។
Verse 346
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत | भरतवंशी नरेश! तदनन्तर स्वस्थ होकर भृगुपुत्र च्यवन मुनि अपनी स्निग्ध मुधर वाणीद्वारा राजाको तृप्त करते हुए-से बोले--
ភីष្មបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនចៅនៃ ភরত! ឱ ព្រះមហាក្សត្រនៃវង្សភরত! បន្ទាប់មក ព្រះឥសី ច្យវន កូនប្រុសនៃ ភૃគុ ក៏បានស្ងប់ចិត្តវិញ ហើយបាននិយាយទៅកាន់ព្រះរាជា ដោយសំឡេងទន់ភ្លន់ រលូន និងផ្អែមល្ហែម ដូចជាកំពុងបំពេញចិត្ត និងផ្តល់ការធានាឲ្យព្រះអង្គ»។
Verse 353
मनः:षष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छान्मुक्तोडसि तेन वै । “राजन! तुमने पाँच ज्ञानेन्द्रियों, पाँच कर्मेन्द्रियों और छठे मनको अच्छी तरह जीत लिया है। इसीलिये तुम महान् संकटसे मुक्त हुए हो
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកបានឈ្នះ និងគ្រប់គ្រងអង្គឥន្ទ្រិយទាំងប្រាំ ដោយមានចិត្តជាទីប្រាំមួយយ៉ាងល្អប្រសើរ។ ដូចហេតុនេះ អ្នកបានរួចផុតពីទុក្ខវេទនាធំមួយ»។
Verse 363
नहि ते वृजिनं किंचित् सुसूक्ष्ममपि विद्यते । “वक्ताओंमें श्रेष्ठ पुत्र! तुमने भलीभाँति मेरी आराधना की है। तुम्हारे द्वारा कोई छोटे- से-छोटा या सूक्ष्म-से-सूक्ष्म अपराध भी नहीं हुआ है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនប្រុសអ្នកនិយាយដ៏ប្រសើរ! ក្នុងអ្នក មិនមានស្នាមអំពើអាក្រក់សូម្បីតែបន្តិចឡើយ—គ្មានកំហុសណាមួយទេ ទោះតូចបំផុត ឬស្រួចស្រាវបំផុតក៏ដោយ។ អ្នកបានគោរពបម្រើ និងអធិស្ឋានចំពោះខ្ញុំយ៉ាងត្រឹមត្រូវ; ដូច្នេះ អ្នកស្ថិតនៅដោយសេរីពីបទល្មើសសូម្បីតែតូចបំផុត»។
Verse 3736
प्रीतो5स्मि तव राजेन्द्र वरश्न प्रतिगृह्मताम् । “राजन! अब मुझे विदा दो। मैं जैसे आया था, वैसे ही लौट जाऊँगा। राजेन्द्र! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ; अतः तुम कोई वर माँगो”
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ រាជេន្រ្ទ! ខ្ញុំពេញចិត្តចំពោះអ្នក។ ដូច្នេះ សូមទទួលពរមួយ។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ សូមអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំចាកចេញឥឡូវនេះ; ខ្ញុំនឹងត្រឡប់ទៅដូចដែលខ្ញុំបានមក។»
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts the ethical aftermath of kin-slaying and guru-slaying in a civil war: how to understand culpability, the suffering of survivors (especially bereaved women), and the prospect of adverse karmic destinies.
Expiation and restoration are operationalized through disciplined practices: tapas and targeted dāna are presented as structured means to generate merit, cultivate virtues, and re-anchor social order after collapse.
Yes in functional form: the chapter repeatedly attaches explicit ‘phala’ (fruits) to practices—asserting predictable outcomes in this world and posthumously (e.g., heaven, reputation, rescue from dark destinies), thereby positioning the teaching as an efficacy-mapped ethical manual.