Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

アルジュナは言った。「このマハーカーラとはいかなる御方で、いかにして成就（シッディ）に到ったのですか。おお最勝の牟尼よ、この聖なる渡しにおいて、わが驚きは甚だ大きい。」

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

「どうかこれらすべてを余すところなくお説きください。私は信（シュラッダー）をもってお尋ねします。」

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

ナーラダは言った。「恩寵を授け、揺るがぬ主、滅びなきマハーカーラに礼拝してのち、パーンドゥ族の最勝者よ、我が力の及ぶかぎりその御業を語ろう。」

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

昔、ヴァーラーナシーの都に、ジャパ（真言誦持）を行う者の中で最も優れた人がいた。幸運に恵まれ名高い、ルドラのジャパに専心するマームティという者であった。

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

彼は子がなかったため、子を得んとしてルドラのジャパをひたすらに行ったという。百年が過ぎたとき、満悦したシャンカラは彼に告げられた。

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

おおマームティよ、汝には賢き子が授かろう。わが威力によって勇猛となり、汝の一族すべてを救い支える者となる。

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

ルドラの御言葉を聞いて、マームティはこの上ない歓喜に満たされた。やがて時が少し過ぎ、その大いなる心のマームティの妻は……

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

チャティカーは身ごもった。まるで苦行（タパス）そのものの具現を宿したかのようであった。その懐胎は四年に及んだと伝えられる。

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

しかし、母胎を離れたのに、なお外へ現れなかった。そこでマームティは近づき、サーマンの聖歌をもって儀礼に呼びかけ、彼に語った。

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

愛し子よ、たとえ凡なる子であっても、常に父母の喜びとなる。母が清らかであるのに、なぜ内よりこれほど苦しめるのか。

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

おお子よ、どうして人としての生を慕わずにいられよう。そこではダルマ（法）・アルタ（利）・カーマ（欲）に加え、モークシャ（解脱）さえも成就し得るのだ。

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

いつになれば我らは人として生まれ、礼拝が大いなる果報を結ぶのだろう。そこでは祖霊（ピトリ）と神々への供養、そして多様なダルマの実践が真に可能である。

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

かくして衆生は、さまざまな胎に生まれながら嘆く。「真実、人としての生は比類なく、神々すら希い求める。しかるに汝はそれを顧みぬ—告げよ、どうしてただ胎内にとどまれるのか。」

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

胎児は言った。「父よ、これらすべてを知っています。これはきわめて得難いものです。けれど私は常に、甚だしく、カーラ（時）の道を恐れているのです。」

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

まことにヴェーダには二つの道が説かれる。カーラ（時）の道と、光（アルチ）の道である。光の道によって解脱（モークシャ）に至り、時の道によって業（カルマ）の働きへと還る。

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

天にあろうと地獄にあろうと、時（カーラ）の道に入った者はどこにも安らぎを得ない――狩人の矢に射抜かれた鹿のように。

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

それゆえこそ、苦を知る者となることを望まぬ賢者は、ひたすら励み、恐ろしくも測り知れぬ相をもつ時（カーラ）を念じて心を統一すべきである。

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

もし我が心が、父よ、さまざまな過失によって迷わされぬなら、どうか私は速やかに、得がたい人としての誕生を得られますように。

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

そのとき、プリターの末裔よ、彼の父カーンディシーカは神マヘーシュヴァラのもとに帰依し、「救いたまえ、救いたまえ、マヘーシュヴァラよ！」と叫んだ。

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

神よ、あなたをおいて誰が我が子に望むものを授けられましょうか。子はただあなたによって授けられたのです。ゆえに、あなたご自身が我が子をこの世に安らかに誕生させてください。

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

そのとき、激しい帰依に満足されたマヘーシュヴァラは告げて、ヴィブーティ（神聖なる威力）を授け、さらに自らのダルマの智、離欲（ヴァイラーギャ）、そして真の主宰の繁栄をも与えた。

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

「主よ、マーンティの子を速やかに目覚めさせ、逆なる状態を転じ給え。」すると光り輝くヴィブーティたちは光明を放ち、胎内に向かって語りかけた。

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

「大いなる思慮を備えたマーンディの子よ、心に恐れを宿すな。われら四者—まずダルマを先頭として—汝の心志を決して見捨てはしない。」

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

すると別の者たち—アダルマを先頭として—が言った。「そうではない。我らもまた汝の心に付き従う。われらより、必ず汝に恐れが生じるであろう。」

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

ヴィブーティたちがそう告げるや、幼子はたちまち外へと生まれ出で、身を震わせて泣き叫んだ。

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

そのときヴィブーティたちは言った。「おおマーンティよ、まことにこの者は汝の子である。今なお彼は時（死）の道を恐れ、ゆえに震え泣いている。」

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

それゆえ彼は「カーラビー ティ」（時〔死〕への恐れ）という名で知られるであろう。かくして恩寵を授け終えると、彼女らはマハーデーヴァの御前へ赴いた。

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

その子もまた、白分の半月に満ちゆく月のように成長した。正しくサンスカーラ（浄化の儀礼）を受け、聡明で、パシュパティ（シヴァ）の誓戒を奉じる者となった。

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

五つのマントラを誦して清められ、彼はティールタ巡礼に専心した。おおバーラタよ、彼はルドラの聖域で沐浴しつつ、絶えずマントラを唱えた。

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

秘されし聖なるクシェートラの功徳を聞いて、カーラビー ティはそこへ赴いた。そこで地より湧く水（自然の聖なる池）に沐浴し、マントラを数えきれぬほど—コーティに及ぶほど—誦した。

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

引き返してほど近い所で、彼はビルヴァの木を見た。それを見て、その木の下で、彼はジャパを一ラクシャ（十万回）唱えた。

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

そのブラーフマナがジャパを続けると、諸感官は静寂へと溶け入った。たちまち彼は、ただ至上の歓喜そのものの姿となった。

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

その歓喜には、天界などと比べうる真の譬えはない。その「量」はそれ自らによってのみ知られる――ガンガーの水の真の量が、ガンガーの水そのものによってのみ把握されるように。

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

そこでしばし没入し、やがて彼は元のとおりとなった。すると驚嘆したカーラビー ティが語った――おお、パールタよ。

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

このわが大いなる歓喜は、ヴァーラーナシーにもナイミシャにもない。プラバーサにもケーダーラにもなく、アマラカンタカにさえない。

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

シュリーパルヴァタにおいても、また他のいかなる場所においても、今日このような境地が我が内に起こったことはない。わが内なる諸根は変わることなく澄みきり、ガンガー（Gaṅgā）の聖水で満たされた水路のようである。

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

一切の生きとし生けるものへの至上の愛が起こり、三界が我に明らかに輝き現れる。さらに我が心は、ただ一つの最上のダルマこそ真に至高であると悟る。

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

ああ、これこそこの地の顕れた霊験であり、ここに明らかに説き示されている。ここは無垢にして清浄なる聖域、あらゆる災いと乱れを離れた場所である。

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

そこに住する者には、ダルマとアルタがそのとおり千倍にも増し栄える。そしてまさにその霊力によって、我はこのことを自らの心中に直に知る。

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

この聖なる地は、カーシー（Kāśī）をはじめとする最勝のティールタの中にあっても、ひときわ卓越している。ゆえに我はここに留まり、豊かなタパス（苦行）を修めよう。

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

渇愛に駆られて常にさまよい、「これがティールタ、あれがティールタ」と言い続ける者は、霊的成就（シッディ）を得ない。彼はただ苦難のうちに死ぬのみである。

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

かく思惟して、彼はビルヴァ樹の下に身を定め、拇指の先を支えとして（定まったヨーガの坐法にて）凝念しつつ、ルドラの真言をジャパし始めた。

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

彼は厳しいニヤマを受け、ただ一滴の水のみを取り、火のごとく百年を過ごした。そして百年が過ぎてもなおジャパを続けていた、その時に、ああバーラタよ……。

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

そのとき、水で満たした壺を携えた一人の男がやって来た。彼はその聖なる苦行者に礼拝し、歓喜してカーラビー ティに次の言葉を告げた。

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

今日、あなたのニヤマは成就しました、心広き御方よ。ここにこの水があります。どうかお受け取りください。そうすれば、ここでの私の労が実りあるものとなりましょう。

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

カーラビー ティーは言った。「汝は何者か――自らのヴァルナ（身分）を告げよ。まことに、汝の行いはいかなるものか。汝の出生と行状を知ってこそ、我は汝から受け取ろう。さもなくば、決して受けぬ。」

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

男は言った。「我は自らの父母を知らぬ。彼らが全く失われたのかも知らぬ。ただこう見えるのみだ――我は常に同じであり、我が境遇もまた同じである。」

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

「作法やダルマの務めについて、我には何の関わりもない。ゆえに明言しよう――我はそれらの資質を持たず、正しき行いも実践していない。」

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

カーラビー ティーは言った。「もしそうなら、我は汝から水を決して受けぬ。ここに、我が गुरु（師）がシュルティ（Śruti）に基づき教えた言葉を聞け。」

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

もし人の家系が、まずその出自の清浄（bīja-śuddhi）を確かめずしては知り得ぬならば、その者の食を食し、その水を飲むだけで、たとえ善人であっても、たちまち不幸に陥る。

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

ルドラを知らず、ルドラの भक्त（信奉者）でもない者の食と水を口にすれば、疑いなく罪を得る。

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

シヴァ（その中に臨在する御方）を知らずに食する者は、ここに「ブラフマン殺し（brahmahā）」と説かれる。さらに、ブラフマン殺しの食を食べる者も汚れを受ける。ゆえにそれを食してはならない。

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

たとえばガンガーの聖水の壺も、ただ一滴の酒が混じれば損なわれる。そのように、シヴァを知らぬ者の食を口にする者は、たとえシヴァを知る者であっても、同じ状態となる。

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

まことに、卑しい行い・身分の者は、たとえ信仰を称しても真のシヴァの भक्तではない。ゆえに布施やもてなしを受けるときは、二つの資質を見極めるべきである。

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

ナラは言った。「お前のその言葉で、私は思わず笑ってしまう。ああ、お前は迷妄に沈み、虚言を吐く—しかも癲癇（てんかん）持ちで、愚鈍でもある。」

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

シヴァは常に、あらゆる生きとし生けるものの内に絶えず住まわれる。ゆえに、善不善を語る言葉は、真実にはシヴァへの非難ではない。

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

ハラ（シヴァ）について、自他のあいだに隔てを作る者には、分裂した見解のゆえに、死が激しい恐怖をもたらす。

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

あるいは言え、水にどうして不浄があり得ようか。この壺は土より生まれ、さらに火によって焼き締められている。

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

さらに乳で満たされるなら、これらにいかなる仕方で—そもそもどうして—不浄があり得ようか。

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

もし私との接触によって不浄が生じると量られるのなら、告げよ—この大地そのものに安住する者に、いかで「我（あ）」という我執（アハンカーラ）が起こり得ようか。

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

なぜ汝は地上を歩むのに、虚空には歩まぬのか。このように吟味すれば、汝の言葉は迷える者の語りのように見えよう。

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

カ―ラビー ティは言った。「もし一切の存在にただシヴァのみがあると宣言されるのなら、なぜナバスヤ（月名、バードラパダ）において土（粘土）が不信の者を『食らう』（すなわち害する）のか。」

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

浄化のために、彼は宇宙の秩序ある維持を स्थापितした。そしてそれは自らの『果』（結果）によって保たれるのであり、他の仕方ではない。これを聞け。

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

いにしえに創造主ダーターは、この世界を形相の領域として生み出した。そしてその世界は名の繁茂によって縛られている。まるで牛が縄で繋がれるように。

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

そしてその名の展開は、まことに四つに分かれる。すなわち、音（ドゥヴァニ）、字音・音素（ヴァルナ）、語（パダ）、文（ヴァーキャ）—これが四つの拠り所である。

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

そこでは、音（dhvani）は響き（nāda）という本性をもち、文字は母音「a」から始まる。語は「śā–va–mi」と説かれ、句もまた同様である—この聖なる言葉の理を悟って、シヴァ（Śiva）を礼拝すべきである。

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

またその句（vākya）も、シュルティ（Śruti）の見解によれば三種であるという。すなわち、主・師（prabhu）に認められるもの、そして善き友（su-hṛt）に認められるもの。

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

さらに、愛しき者（kāntā）に認められる言葉も含まれる—ゆえに発語は三種と知られる。主が僕に「これをせよ」と命ずるように、それが主に認められる言葉である。

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

同様に、シュルティとスムリティの両者は「主（prabhu）に認められる」言葉を説く。イティハーサやプラーナなどは「友（su-hṛt）に認められる」ものと呼ばれる。

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

真の善友（su-hṛt）のように彼を諭し、真実に即して実在の道へと歩ませるべきである。また、詩的な語りや談話など—愛しき者（kāntā）、すなわち高雅で見識ある者に認められるなら—それは受け入れられる言葉と説かれる。

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

主君たる師の言葉を心に刻み、外と内の清浄を保て。さらに真の友の言葉にも耳を傾け、清らかさを守れ。天界（高き世界）を願う者はかくあるべし。

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

このことこそ守り行うべきであると、地上に生まれし者らに伝わる教えは説く。だが、もし汝が不信の言葉でこれを語るなら、そのようには受け取るべきではない。

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

もしそうであるなら、ヴェーダや諸シャーストラ、さらにはプラーナに何の要があろうか。古の時代、七仙（サプタ・リシ）を先達とするバラモンたちは、役目においてクシャトリヤとなった。

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

ヴェーダに従った者は皆、かつては迷いにあっても、やがて有能となり洗練された。同様にヴェーダーンタの教えは言う――サットヴァに安住する者こそ、まことに上方へと進む者である。

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

ラジャスに駆られる者は中ほどに留まり、タマスに覆われる者は下へと堕ちる。だがサットヴァの食とサットヴァの生き方によって、人は天界（高き領域）へ向かう旅人となる。

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

このことに嫉みや怨みを抱くべきではない。衆生のうちにシヴァが不在なのではないからである。まことに彼は一切の生きものに宿る—ここに譬えをも聞け。

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

たとえば黄金から多くの装身具が作られるように—あるものは形が優れ、あるものは形が劣る—

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

黄金はそれらすべての装身具に確かに含まれている。同様に、そのサダーシヴァは一切の衆生に遍在する。形の劣るものも、精錬されれば真の清浄に至る—しかし他と全く同一の一形に帰するのではない。

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

同じくこの身も、浄められるなら清らかとなり、明らかに天界へと赴く。ゆえに賢者は、全く劣ったものを決して受け入れてはならない。

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

たとえこの身が浄められたとしても、あらゆる面で受け入れるべきものとはならない。誰からでも分別なく受け取る者は、行いにおいても食においても清浄ではないからである。

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

たとえ幾日かの後に「清らか」となろうとも、彼の石のごとき性は明らかに残る。ゆえに、我は全き決意をもって、ここでこの水を断じて受け取らぬ。

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

善し悪しに見えようとも、我らにとって至上の権威はシュルティ（聖なる啓示）である。そう告げられると、その男は笑い、右手でも身振りをした。

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

彼は親指で地を掻き、まことに見事な穴を作った。そこへその水を投げ入れると、穴は水で満たされた。

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

水はあふれ出た。そこで彼は足で地を掻き、池を作った。その池もまた、余った水によって満ちた。

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

その大いなる奇瑞を見ても、バラモンは少しも驚かなかった。霊やそれに類するものを拝する者の間では、さまざまな怪異の奇跡が起こり得るからである。

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

かかる奇異なる霊験があっても、シュルティ（聖典の啓示）が説く永遠の道を捨ててはならない。

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

男は言った。「お前はひどく愚かだ。学識ぶった言葉を弄してはいるがな。古の賢者たちが唱えた詩句を聞いたことがないのか――『井戸はある者のもの、壺は別の者のもの、縄はさらに別の者のもの、ああバーラタよ』。」

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

ある者は他者に飲ませ、ある者は自ら飲む――だが皆、等しく分け前を持つ者だ。ならば、ダルマを知ると称するお前は、なぜこの私の水を飲まぬのか。

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

ナーラダは言った。そこで彼は「等しく分け前を持つ者」についてのその詩句を、さまざまに思案した。決しきれぬまま、壺などの手段を介しても分け前の平等が成り立つのかを考えた。

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

多くの人々が、舟荷を重ねるように種々の資材を持ち寄るなら、その事業の功徳は皆に等しく分かち合われる。ゆえに、主たる行為者が得る果報もまた、寄進した者すべてが同量に、幾度も幾度も受け取るのである。

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

心清らかな者が、シヴァを念じて禅想しつつ、寺院と井戸を築いた者の掘った井戸の水を飲むなら――水を「施しとして受け取る」ことがないゆえに――その功徳はその建立者と等しい。

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

かく決して、カーラビー ティはその男に言った。「それは真実だ。だが、壺一杯の水だけで、どうして穴を満たせようか。」

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

「言ってみよ。目の前にありありと見ていながら、私のような者がどうして飲めようか。正しかろうと正しくなかろうと、私は決して飲まぬ。」

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

その決意がかくも堅固であるのを見て、クル族の喜びよ、その男はただ笑い、たちまちのうちにそこから姿を消した。

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

カーラビー ティはこの上ない驚きに包まれ、しきりに思い巡らした。「これは何事か。いったいどういう出来事なのか。」

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

そして彼が思惟していると、ビルヴァ樹の下に、まばゆく荘厳で高くそびえる大リンガが現れ、地上の四方を照らし出した。

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

バーラタよ、その大リンガが顕現すると、天上ではアプサラスの群れが舞い、ガンダルヴァたちは優美に歌った。

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

インドラはパーリジャータの花の雨を降らせ、神々と聖仙たちは「勝利あれ！」と叫び、さまざまな讃歌で（主を）称えた。

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

カウラヴァよ、その大いなる祭儀が行われている間、カालभीतिは歓喜に満ちて礼拝し、讃嘆の詩（ストートラ）を唱え始めた。

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

我はマハーカーラに帰依する——罪の死であり、輪廻の泥を滅し、時の道を統べる「時」そのものなる神、吉祥なるカーラカṇṭha、存在の輪を終わらせる時を自性とする御方に。

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

私は御身のイーシャーナの御面に礼拝いたします。ヴェーダ自らが御身を讃えます――御身は一切の知の主、衆生の主、原初の大祖父。ゆえに、マヘーシュヴァラよ、御身に帰敬いたします。

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

ヴェーダに讃えられる御方に、私は帰依いたします――「タットプルシャ」と名づけられる第二の帰依処に。私たちは御身を知ります；そのままの恩寵を私たちにお授けください。吉祥なるルドラ、神々の主よ、重ね重ね帰敬いたします。

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

私は御身のアゴーラの御面――第三の御面に帰依いたします。御身の諸相はアタルヴァの伝統において尊ばれます。柔和であれ恐るべき威容であれ、私は常に、御身に属し御身の主宰のもとに動く一切の衆生に礼拝いたします。

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

私は常に御身の第四の御面サディヨージャータに帰依し、重ね重ね礼拝いたします。あらゆる生において、御身が私の原初の根源となり給え。成りゆきを超えて生まれ出づるシヴァよ、此処彼処、いずこにあっても私を護り導き給え。

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

ヴァーマデーヴァとして、またジェーシュタ・ルドラとしての御身に帰敬いたします。時そのものたるカーラ、時の尺度を変容させる御身に帰敬いたします。力を授け、あらゆる力を鎮める御身に、敵対する存在を滅する御身に、そして心を超えたマノーンマナーなる御身に帰敬いたします。

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

われらは至聖の香をもって汝を礼拝す、三つ目の主トリヤンバカよ。吉祥なる安寧を増し育む御方よ。熟した胡瓜が苛烈な縛りより解き放たれるがごとく、トリヤンバカよ、我を死の道より救い護りたまえ。

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

おお主イーシャよ、離欲の牟尼たちは汝の最勝の六音の真言をジャパして唱える。汝は彼らに歓喜して慈悲を垂れたまう。われらもまた「オーム」を先としてその真言を唱え奉る――「ナマハ・シヴァーヤ」。

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

かく讃えられて、バ―ラタよ、マハーデーヴァはリンガより現れ出た。三界を照らす大いなる光輝を放ちつつ、眼前に顕現し、二度生まれの者に語りかけた。

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

この大いなる聖なるティールタにおいて、汝は甚だしく熱心に我を礼拝した、二度生まれの者よ。ゆえに我は汝に大いに満足する、愛し子よ。今より後、カーラ（時・死）はいかなる形でも汝を支配し得ぬ。

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

「われとて—人の姿にあっても—汝のダルマにおける堅固なる立脚を見て宣言する。まことにこの正しき法の道は福徳に満ちる。汝のごとき高貴なる者がこれを護り支えるがゆえである。」

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

わが池もまた、あらゆる聖なるティールタ（聖地の渡し場）から運ばれた水で満たされました。この水は至上の功徳を宿し、あなたのために私が集めたものです。

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

七つのマントラの秘奥は、この私の讃歌のうちに具現されています。これを誦するとき、七マントラ修行そのものの果報が得られます。

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

私から望むままの恩寵を選びなさい――心の願うところを。あなたはこの上なく私を喜ばせた。ここでは、あなたに与えぬべきものは何もない。

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

カ―ラビー ティは言った。「私は幸いであり、まことに御加護を賜りました。あなたが満悦しておられるからです、ああシャンカラよ。あなたが満たされるとき、あらゆるダルマの行いは果を結び、さもなくばただの徒労と見なされます。」

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

もしあなたが満悦してくださるなら、このリンガにあなたの常住の御臨在が永遠に स्थापितされますように。さらに、このリンガのためにここでなされる一切が、不滅の功徳となりますように。

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

神聖なる五音の真言を一万遍ジャパして得られるいかなる果報も—このリンガをダルシャナ（聖なる拝観）し、恭しく礼拝するだけで、同じ果報が生じますように。

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

時（死）という道から私は解き放たれました、マヘーシュヴァラよ。ゆえにこのリンガは「マハーカーラ（Mahākāla）」の名で知られますように。

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

また、この井戸で沐浴し、祖霊ピトリたちにタर्पанаを捧げる人は誰であれ—あらゆるティールタの果報を得、ピトリたちは尽きることなき安楽の境地に至りますように。

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

その言葉を聞いて喜んだシャンカラは告げた。「自ずから顕れた（スヴァーヤンブーヴァ）リンガのあるところ、そこに我は常住する。」

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

リンガは—自ずから顕れたもの（スヴァーヤンブーヴァ）であれ、矢より作られたもの、宝珠より生じたもの、鉱物・石・金属より成るものであれ—順次に果報を授ける。しかも先に挙げられるものほど、後のものより十倍の果報を与えると説かれる。

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

天にはターラカー・リンガがあり、地下界（パーターラ）にはハータケーシュヴァラがあり、ダーラーの地表には自ら顕れたリンガがある。この三つは聖性と威力において等しい。

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ここで殊に切に祈り求めたことは、必ず成就する。ここでは花と果実の供え、プージャー、ナイヴェーディヤ（食の供物）、そして讃嘆の行いがとりわけ霊験あらたかである。

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

布施（ダーナ）であれ、いかなる善行であれ、その功徳は尽きることなくなる。とりわけマーガ月の黒分（暗半月）の十四日、吉祥なるシヴァ・ヨーガが現れる時には、わが子よ。

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

リンガの東にある井戸で沐浴し、祖霊（ピトリ）にタルパナ（献水）を捧げる者は、あらゆるティールタの果報を得る。さらにピトリたちには不滅の行き先が開かれる。

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

その夜には、夜の各更ごとにマハーカーラを礼拝すべきである。すべてのリンガに供物を捧げる者は、徹夜の勤行（ジャーガラナ）の完全な果を得る。

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

おお、最勝の二度生まれよ。感官を制し、このリンガ聖域において日々わたしを礼拝する帰依者には、世の享楽と解脱（モークシャ）は決して遠くなく、常にその傍らにある。

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

マーガ月において――月の十四日または八日、さらに祭日に当たる月曜日にも――池で沐浴し、このリンガを礼拝する者はシヴァに至る（シヴァの境地を得る）。

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

布施と苦行と、ルドラの御名を唱えること――それらはすべて真に尽きることのない功徳となる。さらに汝、ナンディよ、汝はわたしの第二の門衛となる。

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

愛しき者よ、時の道を征服したゆえに、彼は久しく「マハーカーラ」として名高い。そしてここへ、王仙カランダマがほどなく到来する。

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

彼に聖なる務め（ダルマ）を説き示したのち、福徳なるルドラは「それでは、わが世界へ来たれ」と告げた。そう語り終えると、主ルドラはリンガのまさに中心へと再び融け入った。

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

マハーカーラもまた歓喜し、その地で大いなる苦行（タパス）を修した。

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

これがマハーカーラの顕現である。ナーラダは言った。「ある時、パールタ族の王カランダマは、ダルマにおける卓越を願い、聖なるティールタの大いなる功徳を聞き及んだ。」

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

彼はマハーカーラの事績で名高いその地に到った。大地の海の水に沐浴し、ついで定められた順にリンガを礼拝した。

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

マハーカーラに到達すると、人々の主は至上の歓喜に満たされた。そのきわめて巨大なリンガを見つめても、なお飽きることがなかった。

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

貧しく吝嗇な者が宝の壺を得て「我が生は実りたり」と思うように、彼もまたマハーカーラを拝して、自らの生が成就したとみなした。

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ここでただダーラシャナ（拝見）するだけで、五つのマントラを一万遍唱える果報が得られる。ついで彼は正しい供物をもって供養し、恭しくアルチャナーを修し、大いなる信愛をもって礼拝した。

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

マハーカーラが諸リンガの中で最勝であると聞き、彼は礼拝のために近づいた。ついでルドラの御言葉を思い起こすと、マハーカーラはあたかも微笑むかのようであった。

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

彼は王を迎えに出て、供養とアルギャ（arghya）の水を捧げた。ついで安否を問うなどの礼を交わすと、王の顔は静まり落ち着いた。

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

語り終えて、彼はマハーカーラに申し上げた。「世尊よ、この疑いは私の内で常に巡り、幾度も幾度も戻ってまいります。」

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

人々が祖霊ピトリ（Pitṛ）にタルパナ（tarpaṇa）を行うとき、捧げた水は水の中へと溶け入るのみである。されば、先祖はいかにして真に満たされるのか。

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

同様に、ピṇḍa（供団）などによる供養はすべて、ここにそのまま見えている——それが実際にはピトリ（Pitṛ、祖霊）や他の者たちに享受されるとは、いかに理解すべきか。

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

また、彼らに何も届かないというのでもない。彼らは夢の中にさえ現れ、順を追って人に近づき、供えられたものを求める乞い人のように見える。

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

神々についてさえ、常に目に見える徴と確証がある。では彼らはいかにして供物を「受け取る」のか。私はこの点で心が惑う。

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

マハーカーラは言った。「これこそがピトリ（Pitṛ）と天界の住人たちの在り方である。遠くから発した言葉も、遠くから行う礼拝も、遠くから捧げる讃歌も、彼らに届く。」

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

彼らは過去・現在・未来のすべてを知り、また自在に往来する。その形相は五つの微細要素に属し、さらに心（マナス）、知性（ブッディ）、そして我執の原理（アハンカーラ）を伴う。

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

この身は九つのタットヴァより成るとされ、プルシャ（Puruṣa）は第十と見なされる。ゆえに彼らは香りの原理によって満たされ、同様に味のタットヴァ――その微細なる精髄――によっても満たされる。

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

彼らは音のタットヴァによって喜び、また触のタットヴァをも受け取る。清浄を見れば満ち足りる――王よ、ここに偽りはない。

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

草が獣の食と呼ばれ、穀や食が人の食と呼ばれるように、天なる生類に属する者にとっては、食の精髄こそがその養いとなる。

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

あらゆる存在の内なる力（シャクティ, Śakti）は不可思議であるが、智慧の眼には知られ得る。ゆえに彼らは本質のタットヴァを取り、残りはここにのみ留まると見られる。

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

カランダマは言った。「祖霊（Pitṛs）にシュラーダ（Śrāddha）を供えるが、彼らは自らの業に縛られている。天に在ろうと地獄に在ろうと――我らの供物をいかにして受用できようか。」

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

もし彼らが天界にあろうと地獄にあろうと、業に縛られているなら――「主」と呼ばれる彼らが、どうしてそのような恩寵を授け得ようか。

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

人々の祖霊ピトリたちが、喜び満ちて、長寿・子孫・財宝・学知・天界・解脱（モークシャ）・諸々の歓び、さらに王権（統治）をも授け給わんことを。

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

マハーカーラは言った。「そのとおりである、王の中の最上よ。ピトリたちは自らの業によって定まる境位にとどまる。だが、神々・アスラ・ヤクシャ等にも、形なき微妙なる存在がある。」

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

四つのヴァルナに対して、ピトリは有身にして七種に分かれると伝えられる。まことに彼らは皆、望まれるものをことごとく授け得る。

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

王よ、三十一の群をなすピトリたちは強大である。このシュラーダを修すれば、かの至高の祖霊たちを満たし、慰めるべきである。

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

彼らが満ち足りると、今度はそれぞれの界に住するその者の祖霊をも満たす。ゆえに自らの家系のため、法にかなってシュラーダ（Śrāddha）を勤めるべきである。そうすれば祖霊は恩寵を授ける。

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

王は言った。「婆羅門よ、ブータなどの存在には名を挙げて供物を捧げるのに、なぜ神々や他の者には同じように、簡略に捧げないのか。」

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

「これはピトリ（祖霊）に、これは神々に、これは二度生まれ（dvija）に、これは火（アグニ）に」—そう言えるのなら、なぜ心身を苦しめるほどの煩瑣な作法が必要なのか。

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

マハーカーラは言った。「あらゆる事において、常に相応しい作法を行うべきである。しかるべき遵守なくしては、彼らは（供物を）決して受け取らない。」

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

家の門口に立つ犬が、そこに置かれたバリ（供物）をかっさらうように、王よ、不如法の施しを受け取る「主たる者」は犬に等しく、犬より勝ることはない。

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

ゆえに神々は、そのような供物をいかなる時も受け取らない。まるでただ霊鬼に向けられたもののようである。たとえ供物が清浄であっても、信（シュラッダー）なく捧げられたハヴィスは味わわれない。

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

また、マントラなくして与えられたものを、かの無垢なる者たちは受け取らない。王よ、マントラの領域について、シュルティ（ヴェーダの啓示）さえもここにこのことを説いている。

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

「マントラはまさに神格そのものである。学識ある者がマントラをもって行うことは、神々によってこそ行われる。彼が与えるものは神々によって与えられ、彼が受け取るものは神々によって受け取られる。ゆえに、マントラなくして受け取ってはならず、マントラなくして儀礼の行いに進んではならない」—と宣言されている。

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

ゆえに、布施は常にマントラとともに与えるべきである。プラーナのマントラであれ、ヴェーダのマントラであれ同じである。さもなくば神々は受け取らず、その供物はついにブータ（霊鬼）の群れに帰してしまう。

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

王は言った。「なぜ布施は、ダルバ草、胡麻、アクシャタ（砕けぬ穀粒）、そして水を、よく取り合わせて共に添えて施されるのか。その理由を知りたい。」

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

マハーカーラは言った。「いにしえに、力ある王よ、すでに施与された土地の布施は、ダイティヤらが儀礼の領域へ力ずくで踏み込み、強奪して取り戻したのである。」

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

そのとき、神々と祖霊（ピトリ）たちは答えて、蓮華より生まれし者パドマ・サンバヴァ（梵天）に申し上げた。

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

「主よ！われらが見守るそのさなかにも、すべてがダイティヤに奪われております。どうか彼らに対する護りをお定めください。われらが滅びぬために。」

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

そこでヴィディー（梵天）は熟慮して護りの法を定めた。祖霊（ピトリ）には胡麻を添え、神々にはアクシャタ（欠けぬ米粒）を添えるのである。

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

水とダルバ草は、かくのごとくあらゆる所で受け取られる—ただしアスラは決して受け取らぬ。だが、これらを欠いて施された功徳の果は、ダイティヤに奪われてしまう。

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

嘆息して、祖霊ピトリたちと神々（デーヴァ）は去ってゆく――施す者の望む果報が生じないからである。ゆえに、あらゆるユガにおいて、正しい作法により布施（ダーナ）こそを捧げるべきである。

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

カランダマは言った。「四つのユガの全き配列を、真実のままに聞きたいのです。これを悟りたいという大いなる希求が、私の内に絶えず湧き起こります。」

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

マハーカーラは言った。「第一はクリタ・ユガと知れ。次いでトレーター・ユガが伝えられ、さらにドヴァーパラとカリ――要するにこの四つである。」

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

クリタはサットヴァ、トレーターはラジャス、ドヴァーパラはラジャスとタマスの混合である。だがカリはタマスと知るべきである。これがユガごとの行いの性質である。

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

クリタ・ユガでは、至上の瞑想（ディヤーナ）が最勝の道と宣せられる。トレーターでは祭祀（ヤジュニャ）が説かれる。ドヴァーパラでは真実の行いがしるしとなる。だがカリ・ユガでは、布施（ダーナ）こそが第一の修行である。

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

クリタ・ユガにおいては、創造はあたかも心より生まれ、生活の営みは本質の味わいに満ちて直に輝き出た。衆生は光明の性を具え、満ち足り、常に歓喜し、欠乏なく享受した。

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

彼らの間に「下」も「上」もなく、吉祥なる衆生は差別なき存在であった。そのクリタ・ユガにおいて、寿命も安楽も姿かたちも、すべて等しかった。

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

不快もなく、対立もなく、憎しみもなく、疲労すらなかった。山々と大海のほとりに住みつつ、彼らはまことに慈悲を愛する者であった。

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

その時、ヴァルナとアーシュラマの秩序は保たれ、務めの混乱はなかった。彼らは他を観想せず、常にただ至上のシヴァのみを念じた。

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

やがて時の第四の分に至り、かつての「味わいに満ちた歓喜」は失われた。すると彼らのために、「樹」「馬」「家」と呼ばれるものが現れ出た。

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

衣は現れ、果実もまた生じ、装身具も現れた。さらにそれらの中に、彼らのために、香り・色・味を具えたものが生まれた。

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

壺ごとに蜜があった——蜂の作る最上の蜜で、大いなる力を宿す。これによって、クリタの世の終わりに衆生は命を支えた。

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

人々は喜びに満ち、よく養われ、長寿で、まことに熱病を離れていた。やがて時が経つにつれ、彼らの味覚は増していった。

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

ユガの性質ゆえ、またシヴァの禅定の臨在が薄らぐにつれ、彼らは力ずくでその樹々を取り囲み、蜂の作る甘露たる蜜を奪い取った。

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

その振る舞いは貪りの過失より生じ、ところどころで、願いを叶えるカルパヴリクシャの樹々は蜜とともに失われていった。

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

その豊かさがわずかに残るのみとなると、対立する二つの相が起こった。寒さと暑さ、そして心の憂いに悩まされ、彼らは甚だしく苦しんだ。

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

身を守るために、彼らはあちらこちらに住まいを築いた。やがてトレーター・ユガにおいて、彼らの新たな生業と成就の道が再び現れた。

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

雨によって薬草が生じた――里にあるものも森に生まれるものも合わせて十四種。水と大地の交わりにより、耕さず播かずとも自ずと実り熟した。

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

季節の花と果が現れ、樹木と灌木も生まれた。それらによって彼らの生は支えられた――穀物によって、また花と果によっても。

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

そして再び、彼らのあいだに至るところで欲情と貪りが起こった。時の力に駆られて、彼らは河川と聖地と山々を奪い取った。

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

樹木・灌木・薬草は、それぞれの力に応じてたちまち屈服させられ、しかも逆なる転変によって、十四種の薬草が滅び去った。

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

その薬草たちは苦しめられ、地母に礼拝してその内に入り、民は悩まされた。そこでプリトゥ・ヴァイニャは、まことに一切衆生の利益のために、大地を「乳搾り」した。

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

その時より、薬草や作物は鋤で耕す耕作によって生じ、以後、人々は農と交易によって生計を立て、クシャトリヤに守護された。

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

トレーターの世には、ヴァルナとアーシュラマの確立、そしてヤジュニャ（祭祀）の遂行が説かれる。だがサダーシヴァへの禅定の没入を捨て、分別なき者は他の手段で解脱を求める。

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

花のごとく飾られた言葉に頼り、執着ゆえに真の成就ではなく天界を求める。ドヴァーパラの世には、かくして人々の間に見解の相違が起こる。

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

心と行いと言葉によっても、生計はただ困難のうちにのみ成就する。貪りと不堅忍—シヴァを捨て去ること—は、諸ダルマの混乱と混淆をも招く。

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

ドヴァーパラの時代に、ヴァルナとアーシュラマの秩序の崩壊が起こり始める。そのとき諸ヴィヤーサによって、一つのヴェーダは四部に編成される—ドヴァーパラ以後、かくのごとし。

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

唯一のヴェーダは、ドヴィジャ（再生の者）のために四つの部として作られる。さらにイティハーサとプラーナも、世の尊厳と導きのために区別される。

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

それらは、ブラーフマ、パードマ、ヴァイシュナヴァ、シャイヴァ、そしてバ―ガヴァタと名づけられる。さらにナーラディーヤがあり、マールカンデーヤが第七である。

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

アーグネーヤは第八と説かれ、バヴィシュヤは第九として記憶される。ブラフマヴァイヴァルタが第十、そしてリンガもまた第十一である。