Adhyaya 12

Verse 1

नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः

ナーラダは言った。「その後、プṛथāの子よ、彼らは自制に安住する大聖仙を見た。」（ここに『クールマの由来』と名づけられた第十一章は終わる。）

Verse 2

जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्

その時彼らはローマシャを見た。日に三度の沐浴によって黄褐色となった結髪（ジャター）を頭上に戴き、酥油（ギー）を注がれた火のように赫々と燃え輝いていた。

Verse 3

सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्

その最勝のブラーフマナは、左手に日除けのための草束を持ち、右手にアクシャマーラー（数珠）を携え、親愛と慈善の道を歩んでいた。

Verse 4

अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते

地を歩む生きものを、荒い言葉などによってさえ傷つけず、また真言の持誦（ジャパ）によって成就に至る者—そのような者を「マイトラ（慈友）の聖仙」と呼ぶ。

Verse 5

बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्

彼を見て、鶴と獣の王と鳥と梟と禿鷲と亀とは、カラーパ村におられる久遠の苦行の宝蔵にひれ伏して礼拝した。

Verse 6

स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्

歓迎と座の供養、しかるべきもてなしによって彼に甚だしく敬われ、彼らは相応に満ち足りて、胸中にある用向きを彼に告げた。

Verse 7

कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः

亀は言った。「この方は地上の王インドラデュムナ、人々の中の第一の導き手である。名声が衰えたゆえに、創造主ヴェーダス（梵天）が天の高みから彼を落としたのだ。」

Verse 8

मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्

善き者の中の最上よ。マールカンデーヤらに近づいて名声の回復を得たのち、彼は再び堕ちる恐れゆえに戦慄すべき天界を望まない。

Verse 9

भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्

「あなたのご加護により、彼はこの生において大いなる興隆を望んでおります。ゆえに、福徳ある御方よ、私はこの王—あなたの弟子—を促し、あなたの御前へお連れしました。正しく、彼が何を願うべきかお告げください。」

Verse 10

परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्

他者を助け奉ることこそ、聖なるサードゥたちに定められた誓戒である。とりわけ、導かれるべき者で、弟子の行いを受け入れた者において然り。

Verse 11

अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च

導くにふさわしからぬ罪人について、善き人々は疑いなく説く。彼らと交われば憎しみを生み、さらには一方または他方に死すら招く、と。

Verse 12

अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्

この牟尼は常に怠らず、導くに足る者へ助けの手を差し伸べる。まことに、あなたはこのようにダルマを知る—われらが他の仕方で知り得ようか。

Verse 13

लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्

ローマシャは言った。「おおクールマ（亀）よ、今日あなたが我らに語ったことはすべてまことに相応しい。ダルマ・シャーストラにかなっており、古の教えを我らに思い起こさせた。」

Verse 14

ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः

語りなさい、王よ、まったくの安心をもって—胸に宿る疑いを明かしなさい。誰があなたに何を告げたのか。残りを語れ、我は疑いなく説き明かそう。

Verse 15

इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः

インドラデュムナは言った。「おお福徳なる御方よ、まず私の最初の問いにお答えください。夏の盛り、太陽が真上にある時でさえ、なぜあなたの庵には涼しき蔭の宿りがないのですか。」

Verse 16

कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः

たとえ小さな庵ほどの蔭であっても—草を結び、自らの手で頭上にかざすだけのものでも—それで十分とされる。

Verse 17

लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः

ローマシャは言った。「死は必定であり、この身は必ず崩れ落ちる。無常のただ中に立つ者が、いったい誰のために家を建てるというのか。」

Verse 18

यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति

死が友となった者—あるいは不死の至上の甘露アムリタを飲み干した者—その者にのみ、「これは明日、我がものとなる」と言うことがふさわしい。

Verse 19

इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः

この日は、かつては幾千のユガを経た遥かな未来にあると思われた。だがそれが「今日」として到来した。ならば、死が定める限界について何を語り得ようか。

Verse 20

कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद

この結果は原因に随う。この身は精液より生じた。告げよ——洗っても黒さの消えぬ炭のように、いかにして清浄に至り得ようか。

Verse 21

तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम

またそのために罪も犯される——内なる六つの敵に征服された者たちによって。王の中の最勝者よ、かかる行いをしながら、いかで恥じぬのか。

Verse 22

तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्

ここにて彼のブラフマンより生まれ、二つの「砂」（男と女）の和合より起こる者は、ヴェーダの宣説を読み聞きするといえども——いかにして真に賢く生き得ようか。

Verse 23

तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः

それでもなお、ヴァイシュナヴィー・マーヤーは無分別の者を惑わす。たとえ百年生きる者であっても、死が己が心に宿ることを悟らない。

Verse 24

दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्

王よ、歯は定まらず、福徳（ラクシュミー）も定まらず、若さと命もまた定まらぬ。ここにある一切が揺らぎ無常であると深く知り、人はダーナ（布施）を修すべし。人の家（家住）もまた不安定である。

Verse 25

इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः

かくして、世の輪廻の精髄は不安定にして揺れ動くものと悟ったならば、王よ——いったい誰のために、クタジャ（kuṭaja）のような小さき物に至るまで財を集め、抱え込むのか。

Verse 26

इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव

インドラデュムナは言った。「三界に聞こえるところによれば、長寿（永遠）なるはただ福徳具足の主のみ。ゆえにこそ我は来たのだ——それなのに、なぜ汝の言葉はこのようなのか。」

Verse 27

लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्

ローマシャは言った。「各カルパごとに、我が身より毛が一本ずつ抜け落ちる。すべて尽きる時、我が滅び——我が死——が訪れる。」

Verse 28

पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः

「我が膝のあたりを見よ。二指の幅ほど毛が失われた。身の変化を見て、我は恐れを覚える。死が定めなら、家や財に何の益があろうか。」

Verse 29

नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः

ナーラダは言った。かくのごとき言葉を聞いて、王は笑い、甚だ驚きつつ、そのような長寿の理由を彼に尋ねた。

Verse 30

इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा

インドラデュムナは言った。「おお、バラモンよ、汝に問う。いかにして汝の寿命はかくもあるのか。この大いにして久しく存する威力は、布施（ダーナ）の果か、あるいは苦行（タパス）の果か。」

Verse 31

लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्

ローマシャは言った。「聞け、王よ。前生より起こった、シヴァのダルマに満ちた、功徳清らかにして罪を滅する聖なる物語を、我は語ろう。」

Verse 32

अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्

「かつて我はシュードラとして、地上にて甚だ貧しかった。飢えに激しく責められつつ、大地の面をさまよい歩いた。」

Verse 33

ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः

「そのとき我は、格子の囲いの中ほどに据えられた大いなるリンガを見た。真昼には、遠くよりその供養のための水の貯え（聖水の器）もまた目にした。」

Verse 34

ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः

「そこで我は中に入り、その聖なる水を飲み、シヴァ派（シャーンバヴァ）の作法にて沐浴した。さらにそのリンガを灌頂して清め、吉祥なる蓮華をもってプージャーを修した。」

Verse 35

अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम

そのとき、飢えと疲労で喉がからからに乾いた私は、あの聖なるシュリーカṇṭハ（Śrīkaṇṭha）に礼拝して頭を垂れた。さらに道を進んだが、王の中の最勝者よ、私は途中で命を終えた。

Verse 36

ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्

その後、私はブラーフマナの家に生まれ、前世を憶える子として世に出た。かつて一度、シヴァ・リンガ（Śiva-liṅga）を沐浴させ、蓮華をもって供養したゆえである。

Verse 37

स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः

前の体験を想い起こし、この世はただの戯れにすぎず、虚妄で、真実に似た影に過ぎず、無明によって織りなされたものだと悟った。かく知って、私は沈黙を守る道に入った。

Verse 38

तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्

そのブラーフマナが老境に至り、正しくマヘーシュヴァラ（Maheśvara）を礼拝し終えると、「我は成就した」と語った。かくして私の名は「イーシャーナ（Īśāna）」と定められた。

Verse 39

ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः

それからそのブラーフマナは、慈愛ゆえに私のため多くの薬を調え、「この沈黙の病（唖）を取り除こう」と固く決意した。

Verse 40

मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा

彼は多くの真言誦者や医師、さらに他の療法までも用いた。わが父母もまた、大いなるマーヤーに心を縛られ、同じようにした。

Verse 41

निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्

彼らの愚かさを見て、その時わが心に微笑が生じた。やがて若さに達すると、夜のうちに自らの家を後にした。

Verse 42

संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः

蓮華をもって正しくシャンブ（Śambhu）を礼拝し、その後わたしは床に就いた。やがて父が没すると、「愚か者」と見なされたわたしは捨て置かれた。

Verse 43

संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा

その後、親族に受け入れられ、わたしは果実のみを食として暮らした。満ち足りた心で、さまざまな蓮華をもって主を礼拝し続けた。

Verse 44

अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्

そして百年の終わりに、授願の主—月を頂くシヴァ、シャシシェーカラ—が眼前に顕現した。そこで願い申し上げた。「老いと死の滅尽をお授けください。」

Verse 45

ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते

イーシュヴァラは言った。「名と形を帯びて身を受ける者に、老いと死を離れた不死の境地はない。わたしでさえ身を捨てる時がある。ゆえに汝の寿命に定まった限りを選べ。」

Verse 46

इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये

シャンブの御言葉を聞いて、わたしはその時こう願った。「我が死はただ劫の終わり、万有が尽く滅する時にのみ来たれ。それまでは、ただ髪の抜け落ちることだけが起こりますように。」

Verse 47

ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः

それから、わたしが最も願った授けものはこうであった。「どうかあなたのガナ（gaṇa、侍従の聖なる衆）の一員とならせてください。」福徳のハラは「そのとおり」と告げ、姿を消した。

Verse 48

अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्

その時より、わたしはタパス（苦行）に堅く身を定めた。シヴァを礼拝することにより、ブラフマハティヤー（婆羅門殺し）のような罪さえも解き放たれる。

Verse 49

ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्

ブラドゥナーブジャ（bradhnābja）の蓮華であれ、他の蓮華であれ、疑いはない。かく行え、大王よ。汝もまた望むものを得るであろう。

Verse 50

हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च

ハラ（シヴァ）に帰依する人々にとって、三界に得難きものはない。されど外向きの営み—知の感官と行の感官など—を取り上げるときは、それらが修行の規律の中で占める正しい位置を悟るべきである。

Verse 51

लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ

サダーシヴァへの融解（ラヤ）は常住であり、これを「不死の道」と呼ぶ。外向きのヨーガは難事ゆえ、シヴァ自らが直にこれを説き示された。

Verse 52

पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्

五大（地水火風空）による供養は、疑いなく殊勝の果をもたらす。されどそれは、煩悩（クレーシャ）、業、業の熟（ヴィパーカ）などの潜在する傾向ともなお結びついている。

Verse 53

ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

イーシャーナを礼拝し、プラナヴァ（オーム）を唱念するなら、解脱を得ることができる。あらゆる罪が尽きるとき、観想はシヴァに堅固に定まる。

Verse 54

पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्

罪によって बुद्धि（知性）を損なわれた者には、シヴァについて一言を聞くことさえ得難い。バーラタに生まれることは稀であり、シヴァを礼拝できることもまた稀である。

Verse 55

दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्

ジャーフナヴィー（ガンガー）での沐浴は稀であり、シヴァへの帰依はそれにも増して稀である。ブラーフマナへの布施も稀であり、聖なる火を正しく供養することもまた稀である。

Verse 56

अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्

功徳の少ない者にとって、プルショーत्तマへの礼拝は得難い。

Verse 57

लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः

「ヨーガ」は十万の弓をもって数えられ、その半分がフターシャナ—聖なる火とされる。供養を受けるにふさわしい器（パートラ）は十万に一人ほどしか得難く、レーヴァー（ナルマダー）とルドラはさらに稀である—伝統の数えでは「六十」によって示される。

Verse 58

इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्

かくして、王よ、私は汝にすべてを語り尽くした。正しくマヘーシュヴァラを供養し、御心を和らげれば、寿命は長くなる—そのように宣言されている。

Verse 59

न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्

大いなる魂をもつ者には、稀なるものもなく、得難きものもなく、不可能もない。シヴァへの信愛を培った人々にとって、これは三界において確定の真理である。

Verse 60

नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति

ナンディーシュヴァラが、まさにその身をもってシヴァを礼拝し成就を得たのを見れば――王よ、誰がシャṅカラに礼拝せずにいられようか。

Verse 61

श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्

また、シュヴェータ王がシュリーカṇṭhaに礼拝すると、時（カーラ）さえも滅尽（プララヤ）へと赴いた。ならば、誰がその主を礼拝せずにいようか。

Verse 62

यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्

その御意志によってこの宇宙は生まれ、保たれ、また終末には溶け帰る――誰が彼に帰依し、避難処としないだろうか。

Verse 63

एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्

これこそが人々にとっての秘奥であり、ここにおける第一の務めである、王よ――ただシヴァ礼拝のみ。人々が障碍の道に入り込もうとも、シヴァに礼拝する者は直ちにシヴァに到る。真実はただシヴァのみ。