Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds

Verse 1

नातद उवाच । श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् । अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः ॥ १ ॥

ナータダは言った。「罪を滅し、願いをかなえるガンガーの大功徳を、私は確かに聞きました。今や兄よ、布施（ダーナ）を受けるにふさわしい者の相（しるし）を説いてください。」

Verse 2

सनक उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २ ॥

サナカは言った。「あらゆるヴァルナにとって、ブラーフマナの位は至上の師である。ゆえに、施しの不滅の果を望む者は、ブラーフマナに供物を捧げるべきである。」

Verse 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः । न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम् ॥ ३ ॥

ブラーフマナは、いずこからの贈与（プラティグラハ）であれ恐れなく受けてよい。だがクシャトリヤとヴァイシャは、決して贈与を受けてはならない。

Verse 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ४ ॥

布施は、残酷な者、子なくして家の責を負わぬ者、偽りの行いに耽る者、また定められたダルマの務めを捨てた者に与えられると、果報を結ばず無益となる。

Verse 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः । नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ५ ॥

布施は、他人の妻に溺れる者、他人の財を貪る者、あるいはただ星を指し示すのみで（ダルマなき占星）生きる者に与えると、果を結ばず無益となる。

Verse 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः । अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ६ ॥

布施は、嫉妬に心を奪われた者、恩を知らぬ者、欺く者、また供養に値せぬ者のために祭祀を行う者に与えると、果報を結ばず無益となる。

Verse 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च । रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ७ ॥ नामैका द । वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ८ ॥

布施は、常に物乞いする者、暴力をなす者、邪悪な者、また享楽の品を売り買いする者に与えると、果を結ばず無益となる。

Verse 8

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली । परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ९ ॥

布施は、歌を商いとして生計を立てる者、妻が不貞なる者、また他者に苦しみを与える者に与えると、果報を結ばず無益となる。

Verse 9

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १० ॥

剣によって生計を立てる者、筆（書記の業）によって生計を立てる者、寺院祭司（devala）、村全体のために祭式を行う者、あるいは走って使いをする者—そのような者に施しを与えると、その布施は果報を結ばない。

Verse 10

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ११ ॥

他人のために料理して生計を立てる者、雇われの詩人、棍棒を携える乱暴者、あるいは禁じられたものを食する者に施すなら、その布施は無果となる。

Verse 11

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १२ ॥

シュードラ（Śūdra）の食を食べる者、シュードラの遺体を火葬する者、また淫らな女の食を食べる者に施すなら、その布施は果を結ばない。

Verse 12

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्म्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १३ ॥

ヴィシュヌ（Viṣṇu）の聖名を売り物にする者、サンディヤー（Sandhyā）の作法を捨てた者、また不当な受領（duṣ-pratigraha）によって「焼かれた」者に施すなら、その布施は無果となる。

Verse 13

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम् ॥ १४ ॥

昼寝を常とする者、邪な淫行にふける者、またサンディヤー（Sandhyā、暁・黄昏）の時刻に常習的に食する者に施すなら、その布施は果報を結ばない。

Verse 14

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः । कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १५ ॥

大罪に染まり、親族に見捨てられた者――それが「クンダ」あるいは「ゴーラ」と呼ばれる者であっても――に施した布施は、功徳を結ばず無果となる。

Verse 15

परिवित्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः । स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम् ॥ १६ ॥

「パリヴィッタ」（先を越された者）、狡猾な者、「パリヴァットリ」（他を押しのけた者）、怠慢な者、女色に屈した者、あるいは極悪の者に与えた布施もまた、功徳を結ばず無果となる。

Verse 16

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः । चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १७ ॥

酒を飲み肉を食らう者、女色に溺れる者、甚だしく貪る者、盗人、あるいは中傷する者に与えた布施は、たとえ施しても無果となる。

Verse 17

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा । न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम । सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद ॥ १८ ॥

罪に耽り、常に善人に非難される者からは受け取ってはならず、最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）も彼らと言葉を交わすべきではない。だが正しい行いに励む者には、慎みと真摯な努力をもって施すべきである、ナ―ラダよ。

Verse 18

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् । याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम् ॥ १९ ॥

信心（シュラッダー）をもって施し、主ヴィシュヌへの供養として捧げられる布施は――たとえ相応しい受者の求めに応じて与えるものであっても――最上の施しとなる。

Verse 19

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥ २० ॥

おおナーラダよ、来世であれこの世であれ果報を望む心をもって、ふさわしい受者に施される布施は、「カーミヤ（欲求に基づく）」の中位の布施と記憶される。

Verse 20

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥ २१ ॥

侮辱を添えて、あるいは害意をもって、また他者の不正な作法に従って与えられる布施は中位とされる。さらに、怒りのうちに、信を欠き、ふさわしくない者に捧げる布施も中位と記憶される。

Verse 21

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥ २२ ॥

ヴェーダを知る者の中でも最勝の聖仙たちは言う。最下は供物（バリ）によって諸力を鎮めるための祭祀、中は自己の目的成就のため、そして最上はただハリ（ヴィシュヌ）の御歓喜のために行うものである。

Verse 22

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥ २३ ॥

財には三つの行き先がある。布施として施されるか、享楽に費やされるか、あるいは滅失によって失われるかである。

Verse 23

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥ २४ ॥

施して享楽のために溜め込まぬ者の財は、破滅の因とはならない。おおブラーフマナよ、財はダルマにかなうときのみ果を結ぶ。ダルマとは、マーダヴァ（ヴィシュヌ）を満悦させるものなのである。

Verse 24

तरवः किं न जीवन्ति तेऽपि लोके परार्थकाः । यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

この世において樹木もまた生きているではないか。樹木も他者のために存在し、根と果実によって衆生を益する働きをなす。

Verse 25

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः । परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा ॥ २६ ॥

おお、婆羅門の中の最勝者よ。人が他者のために生きぬなら、それは死せるに等しい。身の労や財によっても他人のために尽くさぬ者は、まことに生きているとは言えぬ。

Verse 26

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः । अत्रेतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः ॥ २७ ॥

そのような者は、心によっても言葉によっても、最も重い罪をなす者と知るべきである。ここに一つの譬えの物語を語ろう—ナーラダよ、その真実をよく聴け。

Verse 27

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् । गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २८ ॥

その章では、布施（ダーナ）などの相と、それに伴う法（ダルマ）の務めが説かれる。さらにガンガーの大いなる功徳と相まって、一切の罪を滅する教えとなる。

Verse 28

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् । आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः ॥ २९ ॥

ここに、功徳の因となるバギーラタのダルマに関する対話を語ろう。かつてサガラの系統に生まれた、バギーラタという王がいた。

Verse 29

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥ ३० ॥

彼はこの大地を—尊き諸大陸とそれを囲む大海を備えたまま—治め、常にあらゆるダルマに帰依し、真実に堅く、武勇の光を放っていた。

Verse 30

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः । प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः ॥ ३१ ॥

美しさにおいてはカーマのごとく、ヤジュニャ（祭祀）においては慧眼の施主。堅忍は雪山ヒマラヤに等しく、正義においてはその王はダルマそのものに比肩した。

Verse 31

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥ ३२ ॥

おお牟尼よ、彼はあらゆる吉祥の相を具え、諸シャーストラの真意に通達し、万般の繁栄を備え、すべての者に歓喜を授ける者であった。

Verse 32

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥ ३३ ॥

彼は常に客人をもてなすことに励み、つねにヴァースデーヴァへの礼拝に没頭していた。勇猛にして徳の宝蔵、親愛に富み、慈悲深く、確かな理解力を備えていた。

Verse 33

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥ ३४ ॥

このような王バギーラタであると知って、ダルマラージャ（ヤマ）は歓喜し、ああ最勝のバラモンよ、ある時彼に会うために訪れた。

Verse 34

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम् ॥ ३५ ॥

ダルマラージャが到来すると、王はシャーストラに定められた作法に従い、しかるべく敬いもてなした。するとダルマは満悦して、王に語りかけた。

Verse 35

धर्मराज उवाच । राजन्धर्मविदां श्रेष्टप्रसिद्धोऽसि जगत्र्रये । धर्मराजोऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः ॥ ३६ ॥

ダルマラージャは言った。「王よ、汝は三界において、ダルマを知る者のうち最勝として名高い。ゆえにこのダルマラージャは、汝の名声を聞き、汝に会うために来たのだ。」

Verse 36

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् । द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवोत्कुष्टगुणप्रियाः ॥ ३७ ॥

徳を喜び、すぐれた資質を愛する賢者たちは、正道に励み、あらゆる生きとし生けるものの利益に尽くす、真実の人を拝見したいと願う。

Verse 37

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते । वसन्ति तत्र नियतं गुणास्सन्तश्च देवताः ॥ ३८ ॥

王よ、名声と正しい統治・行いと繁栄とが行き渡るところには、必ず徳が宿り、善き人々と神々もまたそこに住まう。

Verse 38

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव । सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥

ああ、王よ、大いなる幸運に恵まれし者よ。汝の行いはまことに麗しく、称賛に値する。あらゆる生きものの福利を願うといった徳は、我らのような者の中にさえ稀である。

Verse 39

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः । प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४० ॥

かく語り終えたダルマに、バギーラタは伏して礼拝し、謙虚さと歓喜に満ちて、やわらかな言葉で申し上げた。

Verse 40

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर । कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥ ४१ ॥

バギーラタは言った。「おおバガヴァン、あらゆるダルマを知る御方、平等の眼をもつ御方、神々の主よ。大いなる慈悲に動かされ、私の問いにお答えください。」

Verse 41

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥ ४२ ॥

説かれたダルマにはどのような種類があるのですか。ダルマに堅く立つ者はどの世界に至るのですか。説かれた刑罰・苦しみはいくつあり、それらはどのような人々に対して特に宣告されているのですか。

Verse 42

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥ ४३ ॥

おお幸いなる高貴な御方よ、これらすべてを詳しくお説きください。あなたが敬うべき者は誰か、戒めるべき者は誰か、そしてその仕方はいかなるものか。

Verse 43

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः श्रृणु भक्तितः ॥ ४४ ॥

ダルマラージャは言った。「善い、善いぞ、大いなる बुद्धि の者よ。汝の理解は清らかで、確かに得られている。今、真実に即してダルマとアダルマを説こう—信愛をもって聴け。」

Verse 44

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः । तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः ॥ ४५ ॥

功徳の世界へ至らしめる多種多様なダルマが説かれ、また同様に、見るだに恐ろしい無数の責め苦も語られている。

Verse 45

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः । तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४६ ॥

たとえ幾千万の世紀を費やしても、詳説し尽くすには足りない。ゆえに、ダルマとアダルマを見分けるしるしを要約して語ろう。

Verse 46

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् । तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ४७ ॥

二度生まれの者（バラモン）に生計を施すことは、きわめて大いなる功徳と称えられる。さらに、アートマンの知を究めた賢者に与える布施は、不滅となり尽きぬ果を結ぶ。

Verse 47

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् । यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४८ ॥

家住の者に、シャーストラの知者に、あるいは徳を備えた学識あるシュロートリヤに施すとしても—施したのち受者の苦悩を払い除く者よ、その功徳の果を聞け。

Verse 48

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः । निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते ॥ ४९ ॥

その二度生まれの者は、母方・父方の両系において無数の家系により高められ、ヴィシュヌの御住処ヴィシュヌ・バヴァナに入り、そこで一劫（カルパ）のあいだ歓喜して過ごす。

Verse 49

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै ॥ ५० ॥

大地の塵は数えられ、雨の滴も数えられる。されど、梵の行い（brahma-vṛtti）に住して生ずる功徳の果は、創造主（ヴィダートリ）といえども真に数え尽くすことはできない。

Verse 50

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः ॥ ५१ ॥

ブラーフマナは、あらゆる神々の姿を具える者であると称えられる。その命を支える施しを与える者に生ずる福徳（puṇya）を、いったい誰が語り尽くせようか。

Verse 51

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ ५२ ॥

経典により定められた務めを常に行う者は、すべての祭祀（マカ）を行ったも同然である。彼はあらゆる聖なる渡し場（ティールタ）で沐浴し、また彼によって一切の苦行（tapas）が成就したのである。

Verse 52

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ ५३ ॥

「与えよ」と言ってブラーフマナたちの生計を切に勧める者は、その施しの果報を彼自身も得る。これ以上の多言を何としよう。

Verse 53

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा । वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा ॥ ५४ ॥

池（貯水のためのタダーガ）を造らせる者は、自ら造ろうとも他者に造らせようとも、その功徳の量を語り尽くすには、たとえ百年の寿命を得てもなお足りない。

Verse 54

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् । कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

王よ、たとえ一人の旅人がその池の水を飲むだけでも、その池を造らせた者の一切の罪は必ず滅する。これに疑いはない。

Verse 55

एकाहमपि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि ॥ ५६ ॥

たとえ一日であっても、人が地に水を注ぎ供養する行をなすなら、その者は一切の罪より解き放たれ、天界に百年住する。

Verse 56

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च ॥ ५७ ॥

力に応じて池を造る助けとなる者は、いずれの凡夫も同じ功徳を得る。また、喜んで人々を勧め励ます者も、その果報を得る。

Verse 57

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् । तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः ॥ ५८ ॥

池から泥をすくい出して外へ捨てる者は、たとえわずかでも、あるいは芥子粒ほどの量であっても、無数（コーティ） の罪から解き放たれ、天界に百年とどまる。

Verse 58

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम । तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ ५९ ॥

王の中の最勝者よ、神々、あるいは尊ぶべき師たちを喜ばせる者は、聖なる池の功徳にあずかる。これは聖伝（シュルティ）の永遠の教えである。

Verse 59

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम । यं श्रृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६० ॥

おお、王の中の最勝者よ。今、汝に聖なる由来の物語を語ろう。これを聞く者は一切の罪より解き放たれる—疑いはない。

Verse 60

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः । महाप्रतापी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः ॥ ६१ ॥

ガウダの国に、ヴィーラバドラカという王がいた。四方に名高く、威勇に満ち学識深く、常にブラーフマナを敬い供養し礼拝した。

Verse 61

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः । तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी ॥ ६२ ॥

彼はヴェーダとシャーストラに通じ、家系の正しい慣習に堅く立っていた。学者の友であり、富にも恵まれていた。福徳あふれる王妃の名はチャンパカマンジャリーであった。

Verse 62

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः । धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम् ॥ ६३ ॥

その王の大臣たちは、なされたこととなすべきことを吟味し、ダルマ・シャーストラに則って、法（ダルマ）の事柄を常に確固として裁定した。

Verse 63

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् । विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्यघातकम् ॥ ६४ ॥

贖罪法（プラーヤシュチッタ）や医療、また占星による法（ダルマ）の決定を、害をもたらす破壊的教説に拠って説く者は、「ブラフマン殺し」と呼ばれる重罪人である。

Verse 64

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्मकान् । आचार्येभ्यः सदा भूपः श्रृणोति विधिपूर्वकम् ॥ ६५ ॥

かくして王は、マヌおよび他の法制定者が説いたダルマに従うと心に定め、常に師たちから、定められた作法に則って正しく聴聞する。

Verse 65

न कोऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्येऽवरोऽपि च । धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः ॥ ६६ ॥

ダルマによって国土を護るその王の治世では、最も卑しい者でさえ不正に従う者とはならない。

Verse 66

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने ॥ ६७ ॥

かくして天界にも比すべき均衡が生じ、その正しい王権に吉祥をもたらした。ある時、その王は大いなる森へ狩猟に赴いた。

Verse 67

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् । दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै ॥ ६८ ॥

大臣や従者に囲まれ、王は日が真上に来る正午まで歩き巡った。だが運命のめぐり合わせで、狩りの慰みも得られず、その場でひどく疲れ果てた。

Verse 68

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप । ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् ॥ ६९ ॥

王よ、苦しみに沈むその君主の前に一つの湖が現れた。だがそれが実は干上がっているのを見て、彼はその場で思い巡らした。

Verse 69

किमयं सरसीश्रृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता । कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः ॥ ७० ॥

「この湖の峰々の上に横たわるこの地は何であり、誰がこれを造ったのか。ここにいかにして水があり、この王がそれによって命を保てるのか。」

Verse 70

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम । हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवाप्तवान् ॥ ७१ ॥

そのとき、王の中の最上なる方よ、彼女に一つの知恵が生じた。掘り進め、手のひらほどの深さの穴を掘ると、水を得た。

Verse 71

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत । मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः ॥ ७२ ॥

その水を王が飲むと、渇きは完全に満たされた。大地の主よ、「理解の海」と名高い大臣たちもまた、同じく満ち足りた。

Verse 72

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः । राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा ॥ ७३ ॥

その「智慧の海」と呼ばれる者、ダルマとアルタに通暁する者が王に告げた。「王よ、昔この蓮池（プシュカリニー）は雨の水で満ちていたのです。」

Verse 73

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम । तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मेऽनघ ॥ ७४ ॥

「今日、彼女を縛り、さらに連れ去ろうという決意が私に起こりました。ゆえに、神よ、罪なき清浄なる御方よ、どうかお喜びになり、授けられた事について私に許しをお与えください。」

Verse 74

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः । मुमुदेऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥ ७५ ॥

その大臣の言葉を聞くや、王の中の最勝なる王はこの上なく歓喜し、みずから成し遂げんと決して立ち上がった。

Verse 75

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि । ततो राजाज्ञया सोऽपि बुद्धिसागरको मुदा ॥ ७६ ॥

その場で王は、諸大臣の中よりまさにその者を吉祥の務めに任じた。ついで王命により、ブッディ・サーガラもまた喜びをもってこれを遂行した。

Verse 76

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः । धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम् ॥ ७७ ॥

功徳をなすこと最勝の者は、湖を海のごとくせんと起ち、四方にわたり五十弓の長さに至るほど広大に拡げた。

Verse 77

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् । तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ७८ ॥

彼は石を積んで堤となし、深く、よく保たれる湖を造った。その湖を完成させると、すべてを王に奏上した。

Verse 78

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वेऽपि वनचारिणः । पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम् ॥ ७९ ॥

それ以来、王よ、森を行き交う者たち—渇いた旅人—は皆、そこでまことに吉祥にして清らかな水を得るようになった。

Verse 79

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः । प्रमृतो गतवाँल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो ॥ ८० ॥

ある時、定められた寿命の終わりに、その大臣――智慧の大海なる者――は世を去り、諸世界の主にして我が主君の御世界へと赴いた。

Verse 80

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः । चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ८१ ॥

それゆえ、その目的のために、私はダルマ――正義を記録する書記――に問い、チトラグプタはそれらの行いをすべて余すところなく私に告げた。

Verse 81

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः । तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति ॥ ८२ ॥

王よ、彼こそが汝の正法の事業における導師である。ゆえにここにおいて、名を「ダルマ」という天の車に乗るにまことにふさわしい。

Verse 82

इत्युक्ते चित्रगुप्तेन समाज्ञप्तो मया नृप । विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः ॥ ८३ ॥

王よ、チトラグプタがこのように語ったとき、私は命を受け、智慧の海なる賢者を「ダルマ」と名づける天の車に乗せることとなった。

Verse 83

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः । मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः ॥ ८४ ॥

やがて時が過ぎ、王よ、王ヴィーラバドラカは世を去って我が住処に来たり、歓喜に満ちて恭しく礼拝し、敬礼を捧げた。

Verse 84

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप । कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम् ॥ ८५ ॥

その場で、王よ、私もまた彼にあらゆる行為（カルマ）とその果報について尋ねた。するとチトラグプタは、蓮華より生まれしブラフマーに由来するダルマを私に説き明かした。

Verse 85

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितोऽभूद्यथाश्रृणु । अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा ॥ ८६ ॥

そのとき、王よ、私はその統治者を正しく諭した—ありのままを聞きなさい。砂の山を越えた先の高き台地にて、地を護る者よ、その出来事は起こった。

Verse 86

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रलमबुनि । ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम ॥ ८७ ॥

その名をラーヴァカという猪が、掘り起こし穿って、地を二アングラほどの深さにまで広く掘り下げた。やがて時が過ぎ、王の中の最勝者よ、その同じ猪はヴァラーハのごとく、再びそこで働いた。

Verse 87

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः । ततोऽन्यदाऽमुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः ॥ ८८ ॥

初めは手一つほどの深さだけ掘り、己のくちばしで水を運び来た。のち別の時、同じ働きがカーリヤーによって成され、二手ほどの量（深さ／広がり）となった。

Verse 88

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् । पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥ ८९ ॥

大王よ、水溜まりが掘られ、その水は二か月のあいだ留まっていた。渇きに悩み苦しむ森の小さき生きものたちが、それを飲み尽くした。

Verse 89

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत । हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम् ॥ ९० ॥

そして三年の終わりに、善き誓いを守る者よ、象の鼻で三手（みて）ほどの深さの穴が掘られ、そこに豊かな水が現れた。

Verse 90

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः । भवांस्तत्र समायातो जलशोषादनन्तरम् ॥ ९१ ॥

その乳は三か月のあいだそこに留まり、森に住む生きものたちが用いた。そして水が干上がった直後に、あなたはそこへ到着した。

Verse 91

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप । ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया ॥ ९२ ॥

そこに一か月が過ぎたのち、王よ、手で掘って水が得られた。さらに彼の教えに従い、諸王の主よ、あなたは大臣たちを任じ／相談した。

Verse 92

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं तत्र महाजलम् । पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः । वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः ॥ ९३ ॥

そこでは五十弓の長さに及ぶ掘削によって大いなる水が湧き出た。さらに石で堅固に固められて広大な湖となり、あらゆる人々の益となる樹木もそこに植えられた。

Verse 93

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते । विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह ॥ ९४ ॥

それぞれの積んだ功徳によって、この五人は、世の主よ、この正法にかなう天のヴィマーナにすでに乗り込んだ。あなたもまた——さあ、ためらわずに乗り給え。

Verse 94

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप । आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक् ॥ ९५ ॥

その言葉を聞くと、ああ大地の統べる者よ、わが王はその天のヴィマーナ（天車）に乗り、王統の分け前を正しく受け継ぐ第六十六代の王となった。

Verse 95

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ ९६ ॥

かくして、池を造ることから生じる功徳の果を、汝に余すところなく説き明かした。これを聞く者は、生まれてより命の終わり（死）に至るまでの罪より解き放たれる。

Verse 96

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥ ९७ ॥

信心を具えた者が、この説示を聞くか、あるいは誦するなら、その者もまた、聖なる湖（貯水池）を造ることから生じる功徳のすべてを得る。

Verse 97

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

ここに、『シュリー・ブリハンナーラディーヤ・プラーナ』前篇（プールヴァ・バーガ）第一パーダにおける「ダルマ・アーキャーナ」と題する第十二章は終わる。