
Sukta 10.73
Likely Gaurivīti Śāktya (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.73)
Triṣṭubh
This Triṣṭubh hymn praises Indra’s birth, growth, and victorious force, highlighting how the Maruts (as comrades and amplifiers of might) strengthen him for the overthrow of obstructing powers. Moving from cosmogonic imagery and martial triumph to inner illumination, the seers ask Indra to roll away darkness, fill the eye with vision, and release them from bonds like hidden treasure.
Mantra 1
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः । अवर्धन्निन्द्रं मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दधनद्धनिष्ठा ॥
इंद्र पैदा हुआ, बहुत ताकतवाला था। जल्दी जीतने के लिए और ज़ोर दिखाने के लिए। वो खुश था, बहुत स्ट्रॉन्ग था, हर काम में कॉन्फिडेंट था। मरुत देवियों ने भी इंद्र की ताकत बढ़ा दी। जब माँ ने उस हीरो को सही जगह लगाया, तब उसके अंदर ताकत का खज़ाना बैठ गया।
Mantra 2
द्रुहो निषत्ता पृशनी चिदेवैः पुरू शंसेन वावृधुष्ट इन्द्रम् । अभीवृतेव ता महापदेन ध्वान्तात्प्रपित्वादुदरन्त गर्भाः ॥
द्रुह भी अंधेरे में बैठा था, पृशनी भी थी। उन सबने इंद्र की ताकत बढ़ा दी, बहुत सारे लोगों ने साथ दिया। जैसे कोई छुपा हुआ खज़ाना अंधेरे से बाहर आता है, वैसे ही वो सब ऊपर आने लगे। बड़े कदम से वो अंधेरे से बाहर निकले।
Mantra 3
ऋष्वा ते पादा प्र यज्जिगास्यवर्धन्वाजा उत ये चिदत्र । त्वमिन्द्र सालावृकान्त्सहस्रमासन्दधिषे अश्विना ववृत्याः ॥
जब इंद्र के बड़े कदम आगे बढ़ते हैं जीतने के लिए, तब ताकत और भी बढ़ जाती है। जो भी वहीं है वो भी स्ट्रॉन्ग होता है। इंद्र ने हज़ार लोगों को सही जगह बैठा दिया। अश्विन देव भी उसकी तरफ मुड़ गए थे, उसके साथ चले।
Mantra 4
समना तूर्णिरुप यासि यज्ञमा नासत्या सख्याय वक्षि । वसाव्यामिन्द्र धारयः सहस्राश्विना शूर ददतुर्मघानि ॥
जल्दी-जल्दी सब मिलकर यज्ञ के पास आते हैं। नसत्य, वो दोनों भाई, दोस्ती के लिए साथ चलते हैं। इंद्र, तुम दोनों तरफ से धन पकड़े हो। अश्विन, वो हज़ारों घोड़े वाले, वो शक्ति देते हैं। यह सब मिलके बड़े काम करते हैं।
Mantra 5
मन्दमान ऋतादधि प्रजायै सखिभिरिन्द्र इषिरेभिरर्थम् । आभिर्हि माया उप दस्युमागान्मिहः प्र तम्रा अवपत्तमांसि ॥
इंद्र खुश होके सत्य से ऊपर उठा। वो अपने दोस्तों के साथ आया, कुछ बड़ा काम करने के लिए। उसकी शक्ति इतनी बड़ी थी कि दुश्मन पे छा गया। अंधेरा दूर हो गया, दिखने लगा सब साफ।
Mantra 6
सनामाना चिद्ध्वसयो न्यस्मा अवाहन्निन्द्र उषसो यथानः । ऋष्वैरगच्छः सखिभिर्निकामैः साकं प्रतिष्ठा हृद्या जघन्थ ॥
पुराने-पुराने बड़े दुश्मन भी इंद्र के सामने नहीं टिक पाए। जैसे सुबह की रोशनी आती है, वैसे ही वो आगे बढ़ता गया। अपने दोस्तों के साथ मिलके रास्ता बनाया। दिल में जो दर्द था, उसको मार दिया।
Mantra 7
त्वं जघन्थ नमुचिं मखस्युं दासं कृण्वान ऋषये विमायम् । त्वं चकर्थ मनवे स्योनान्पथो देवत्राञ्जसेव यानान् ॥
इंद्र ने नमुचि को मार गिरा दिया। यह वो शक्ति थी जो यज्ञ में रास्ता रोकती थी। रिशि के लिए रास्ता साफ कर दिया। मनु के लिए ऐसे रास्ते बनाए जैसे सीधे भगवान की तरफ जाते हैं।
Mantra 8
त्वमेतानि पप्रिषे वि नामेशान इन्द्र दधिषे गभस्तौ । अनु त्वा देवाः शवसा मदन्त्युपरिबुध्नान्वनिनश्चकर्थ ॥
इंद्र, तुमने यह सब शक्तियाँ अपने नाम से भरी हैं। तुमने सबको अपने हाथ में लिया है। देवता तुम्हारे पीछे चल के खुश हैं। तुमने उनको ऊपर उठाया और जीतने वाली शक्ति दी है।
Mantra 9
चक्रं यदस्याप्स्वा निषत्तमुतो तदस्मै मध्विच्चच्छद्यात् । पृथिव्यामतिषितं यदूधः पयो गोष्वदधा ओषधीषु ॥
जब उसका चक्र पानी में लगता है, तो उसपर शहद डाल के ढक देना चाहिए। जब धरती पर कोई बड़ा बोझ पड़ता है, तो भगवान दूध गायों में और जड़ी-बूटियों में डाल देता है।
Mantra 10
अश्वादियायेति यद्वदन्त्योजसो जातमुत मन्य एनम् । मन्योरियाय हर्म्येषु तस्थौ यतः प्रजज्ञ इन्द्रो अस्य वेद ॥
लोग कहते हैं वो घोड़े से आया है। मैं समझता हूँ वो ताकत से पैदा हुआ। वो इच्छा की ताकत से आया और अंदर के कमरों में खड़ा हुआ। इंद्र जानता है वो असली जगह कहाँ है जहाँ से वो पैदा हुआ।
Mantra 11
वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधयेव बद्धान् ॥
हम परिंदों की तरह इंद्र के पास बैठे हैं। हम रिशि हैं जो ऊपर जाने की कोशिश कर रहे हैं। अंधेरा हटा दो और हमें रास्ता दिखाओ। हमें छोड़ दो, जैसे कोई खजाना बंद करके रखा हो उसे खोल दो।
Indra’s potent birth and the amplification of his might—Maruts themselves ‘increase’ him as the hero is established.
The hymn moves through images of driving down ancient destructive forces and clearing a firm standing-place, with comradeship and shared desire (nikāma) as the engine of victory.
A decisive turning to illumination: darkness is to be unrolled and the inner eye filled—victory becomes vision.
The seers, like winged birds, sit near Indra and ask to be released from binding constraints, concluding in a prayer for freedom and awakened sight.
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः । अवर्धन्निन्द्रं मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दधनद्धनिष्ठा ॥सनामाना चिद्ध्वसयो न्यस्मा अवाहन्निन्द्र उषसो यथानः । ऋष्वैरगच्छः सखिभिर्निकामैः साकं प्रतिष्ठा हृद्या जघन्थ ॥apa dhvāntam ūrṇuhi pūrdhi cakṣuḥ
It praises Indra’s power and victories—especially with the Maruts as his companions—and then turns that victory inward, asking Indra to remove darkness, strengthen vision, and free the worshippers from bondage.
The Maruts represent a collective storm-force and comradeship that intensifies Indra’s strength; the hymn portrays them as helpers who ‘increase’ Indra and support the overcoming of obstacles.
Along with a request for outer protection, it is a spiritual request for inner clarity: to dispel ignorance and fear, awaken insight, and regain freedom—like being released from a binding that kept one’s treasure hidden.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.