Prakarana 14

Verse 266 (चौपाई)

काम कोह मद मान न मोहा। लोभ न छोभ न राग न द्रोहा।। जिन्ह कें कपट दंभ नहिं माया। तिन्ह कें हृदय बसहु रघुराया।। सब के प्रिय सब के हितकारी। दुख सुख सरिस प्रसंसा गारी।। कहहिं सत्य प्रिय बचन बिचारी। जागत सोवत सरन तुम्हारी।। तुम्हहि छाड़ि गति दूसरि नाहीं। राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।। जननी सम जानहिं परनारी। धनु पराव बिष तें बिष भारी।। जे हरषहिं पर संपति देखी। दुखित होहिं पर बिपति बिसेषी।। जिन्हहि राम तुम्ह प्रानपिआरे। तिन्ह के मन सुभ सदन तुम्हारे।।

Jinke andar na koi kaam hai, na gussa, na ahankaar, na dikhawa. Na lobh hai, na darr, na attachment, na kisi se dushmani. Jinka dil mein na koi dhoka hai, na dikhawa, na maya. Unke dil mein Ram basenge. Jo sabse pyaare hain aur sabka bhala chahte hain. Dukh aur sukh mein barabar rehte hain, tareef ya gaali dono se door. Sach bolte hain aur acche se soch ke baat karte hain. Jagte hain ya sote hain, tumhari sharan mein rehte hain. Tumhe chod ke koi aur raasta nahi hai. Ram unke mann mein basenge. Doosri auraton ko maa jaisa maante hain. Doosron ka paisa zehar se bhi bura maante hain. Jo doosron ki khushi dekh ke khush hote hain. Aur doosron ke dukh mein dukhi hote hain. Jinke liye Ram sabse pyaare hain, unke mann mein tumhara ghar banega.

Verse 267 (दोहा/सोरठा)

स्वामि सखा पितु मातु गुर जिन्ह के सब तुम्ह तात। मन मंदिर तिन्ह कें बसहु सीय सहित दोउ भ्रात।।130।।

Jinke liye swami, dost, baap, maa, guru sab tum hi ho. Unke mann ke mandir mein tum basna. Sita aur tumhara bhai dono unke dil mein rehna.

Verse 268 (चौपाई)

अवगुन तजि सब के गुन गहहीं। बिप्र धेनु हित संकट सहहीं।। नीति निपुन जिन्ह कइ जग लीका। घर तुम्हार तिन्ह कर मनु नीका।। गुन तुम्हार समुझइ निज दोसा। जेहि सब भाँति तुम्हार भरोसा।। राम भगत प्रिय लागहिं जेही। तेहि उर बसहु सहित बैदेही।। जाति पाँति धनु धरम बड़ाई। प्रिय परिवार सदन सुखदाई।। सब तजि तुम्हहि रहइ उर लाई। तेहि के हृदयँ रहहु रघुराई।। सरगु नरकु अपबरगु समाना। जहँ तहँ देख धरें धनु बाना।। करम बचन मन राउर चेरा। राम करहु तेहि कें उर डेरा।।

Jo doosron ki galtiyan chod ke unki acchai pakadte hain. Brahmin aur gaay ke liye takleef sahte hain. Duniya ke raaste chalte hain aur samajhdar hain. Unka mann tumhare ghar mein laga rehta hai. Tumhari acchai apni maante hain aur apni galtiyan maante hain. Har tarah se tumpe bharosa rakhte hain. Ram ke bhakt unhe pyaare lagte hain. Unke dil mein Sita ke saath basna. Jaat-paat, paisa, dharam, badi baatein, parivar, ghar, sukh sab chod dete hain. Sirf tumhe dil mein rakhte hain. Unke dil mein Ram rehte hain. Swarg, narak, moksha sab barabar hai. Jahan dekho wahi dhyan rakhte hain. Kaam, baat, mann sab tumhara hai. Ram unke dil mein ghar banate hain.

Verse 269 (दोहा/सोरठा)

जाहि न चाहिअ कबहुँ कछु तुम्ह सन सहज सनेहु। बसहु निरंतर तासु मन सो राउर निज गेहु।।131।।

Jo kabhi tumse kuch maangte nahi. Bas dil se pyar karte hain bina kisi shart ke. Unke mann mein hamesha tum raho. Wahi tumhara asli ghar hai.

Verse 270 (चौपाई)

एहि बिधि मुनिबर भवन देखाए। बचन सप्रेम राम मन भाए।। कह मुनि सुनहु भानुकुलनायक। आश्रम कहउँ समय सुखदायक।। चित्रकूट गिरि करहु निवासू। तहँ तुम्हार सब भाँति सुपासू।। सैलु सुहावन कानन चारू। करि केहरि मृग बिहग बिहारू।। नदी पुनीत पुरान बखानी। अत्रिप्रिया निज तपबल आनी।। सुरसरि धार नाउँ मंदाकिनि। जो सब पातक पोतक डाकिनि।। अत्रि आदि मुनिबर बहु बसहीं। करहिं जोग जप तप तन कसहीं।। चलहु सफल श्रम सब कर करहू। राम देहु गौरव गिरिबरहू।।

Muni ne apna ashram dikhaya. Pyar se baat ki aur Ram ko accha laga. Muni ne kaha, suno Suryavanshi ke rajkumar. Main tumhe ek aisa ashram batata hoon jahan is samay rehna accha hai. Chitrakoot parvat par raho. Wahan sab kuch theek rahega. Pahad sundar hai, jungle accha hai. Haathi, sher, hiran, chidiyan sab khelte hain. Nadi pavitra hai, purani kitabon mein likhi hai. Atri rishi ki patni ne apne tap se layi thi. Iska naam Mandakini hai. Yeh sab paap dhokar le jaati hai. Atri aur doosre bade rishi wahan rehte hain. Yog, jap, tap karte hain. Chalo tumhara kaam poora hoga. Ram, is pahad ko apna ghar bana lo.

Verse 271 (दोहा/सोरठा)

चित्रकूट महिमा अमित कहीं महामुनि गाइ। आए नहाए सरित बर सिय समेत दोउ भाइ।।132।।

Bade rishi ne Chitrakut ki bahut badai gaayi. Phir Ram, Sita aur Lakshman, yeh dono bhai, wahan aaye aur nadi mein nahaye.

Verse 272 (चौपाई)

रघुबर कहेउ लखन भल घाटू। करहु कतहुँ अब ठाहर ठाटू।। लखन दीख पय उतर करारा। चहुँ दिसि फिरेउ धनुष जिमि नारा।। नदी पनच सर सम दम दाना। सकल कलुष कलि साउज नाना।। चित्रकूट जनु अचल अहेरी। चुकइ न घात मार मुठभेरी।। अस कहि लखन ठाउँ देखरावा। थलु बिलोकि रघुबर सुखु पावा।। रमेउ राम मनु देवन्ह जाना। चले सहित सुर थपति प्रधाना।। कोल किरात बेष सब आए। रचे परन तृन सदन सुहाए।। बरनि न जाहि मंजु दुइ साला। एक ललित लघु एक बिसाला।।

Ram ne Lakhan se kaha ki yahan acchi jagah hai, yahin kahin base kar lete hain. Lakhan ne dekha aur acchi jagah chuni. Woh charon taraf ghooma jaise dhanush ke saath indradhanush hota hai. Nadi, taalab, pedon ki chhaon, paani aur jungle, sab accha tha. Yahan aake Kali yug ke saare buraayi door ho jaati thi. Chitrakut aisa lag raha tha jaise ek shikari jo kabhi chookta nahi, dukh aur takleef ko maar deta hai. Aisa bol ke Lakhan ne jagah dikhayi. Zameen dekh ke Ram ko sukoon mila. Ram ke mann mein khushi aayi. Devataon ko pata chal gaya aur woh chale gaye, devataon ke sardar ke saath. Kol aur Kirat log bhi wahan aaye. Unhone patton se acche- acche ghar banaye. Do hall itne sundar the ki bataana mushkil hai, ek chhota aur pyaara, doosra bada aur khula.

Verse 273 (दोहा/सोरठा)

लखन जानकी सहित प्रभु राजत रुचिर निकेत। सोह मदनु मुनि बेष जनु रति रितुराज समेत।।133।।

Lakhan aur Janaki ke saath Prabhu us pyaare ghar mein chamke. Woh aisa lag raha tha jaise pyaar ka devta bana ho, rishi ka bhes pehne, Rati aur ritu ka raja uske saath khada ho.

Verse 274 (चौपाई)

अमर नाग किंनर दिसिपाला। चित्रकूट आए तेहि काला।। राम प्रनामु कीन्ह सब काहू। मुदित देव लहि लोचन लाहू।। बरषि सुमन कह देव समाजू। नाथ सनाथ भए हम आजू।। करि बिनती दुख दुसह सुनाए। हरषित निज निज सदन सिधाए।। चित्रकूट रघुनंदनु छाए। समाचार सुनि सुनि मुनि आए।। आवत देखि मुदित मुनिबृंदा। कीन्ह दंडवत रघुकुल चंदा।। मुनि रघुबरहि लाइ उर लेहीं। सुफल होन हित आसिष देहीं।। सिय सौमित्र राम छबि देखहिं। साधन सकल सफल करि लेखहिं।।

Us waqt devata, Naag, Kinnar aur charon disha ke rakshak Chitrakut aaye. Sabne Ram ko pranaam kiya. Devata khush the kyunki unhone Ram ko dekh liya. Phool barsaate hue devata bole ki aaj hum dhanya ho gaye. Apni-dukh ki baat batake woh khush hoke apne ghar chale gaye. Jab Raghu kul ke chand Chitrakut mein base, toh sun-sun ke rishi wahan aaye. Rishiyon ki toli ne unhe dekh ke khushi hui aur unka pranaam kiya. Rishiyon ne Ram ko dil se laga liya aur ashirwad diya ki sab kaam safal ho. Sita, Lakshman aur Ram ki khubsurti dekh ke woh bole ki ab hamari saadhan poora ho gayi.

Verse 275 (दोहा/सोरठा)

जथाजोग सनमानि प्रभु बिदा किए मुनिबृंद। करहि जोग जप जाग तप निज आश्रमन्हि सुछंद।।134।।

Prabhu ne rishiyon ki toli ka sahi samman kiya aur unka vidai kiya. Woh sab apne-ashram wapas gaye, mann khush kar ke, wahan jaake yog, jap aur tap karte hain.

Verse 276 (चौपाई)

यह सुधि कोल किरातन्ह पाई। हरषे जनु नव निधि घर आई।। कंद मूल फल भरि भरि दोना। चले रंक जनु लूटन सोना।। तिन्ह महँ जिन्ह देखे दोउ भ्राता। अपर तिन्हहि पूँछहि मगु जाता।। कहत सुनत रघुबीर निकाई। आइ सबन्हि देखे रघुराई।। करहिं जोहारु भेंट धरि आगे। प्रभुहि बिलोकहिं अति अनुरागे।। चित्र लिखे जनु जहँ तहँ ठाढ़े। पुलक सरीर नयन जल बाढ़े।। राम सनेह मगन सब जाने। कहि प्रिय बचन सकल सनमाने।। प्रभुहि जोहारि बहोरि बहोरी। बचन बिनीत कहहिं कर जोरी।।

Kol aur Kirat logon ko yeh khabar mili. Woh itne khush hue jaise unke ghar nayi khazana aa gayi ho. Unhone apni tokriyan kand, mool aur phal se bhar li. Phir chale gaye jaise koi gareeb sona lootne ja raha ho. Jin logon ne Raghukul ke dono bhaiyon ko dekha, unse raasta poocha. Sab Raghukul ke swami ke baare mein sun-sun ke aaye. Phir sabne Ram ji ko dekha. Haath jod ke unke saamne jhuke. Prabhu ko bade pyaar se dekha. Woh wahan-kahan khade ho gaye jaise koi photo ho. Unka sharir khushi se kaanp gaya aur aankhon mein paani aa gaya. Sab Ram ke pyaar mein doob gaye. Ram ne pyaar se baat ki aur sabki izzat ki. Baar-baar haath jod ke Prabhu ko pranaam kiya. Aur jhuk ke naram-naram baat ki.

Verse 277 (दोहा/सोरठा)

अब हम नाथ सनाथ सब भए देखि प्रभु पाय। भाग हमारे आगमनु राउर कोसलराय।।135।।

Ab Prabhu, aapke charan dekh ke hum sabko ek malik mil gaya. Kosala ke raja, humara yahan aana bahut bhagya wali baat hui.

Verse 278 (चौपाई)

धन्य भूमि बन पंथ पहारा। जहँ जहँ नाथ पाउ तुम्ह धारा।। धन्य बिहग मृग काननचारी। सफल जनम भए तुम्हहि निहारी।। हम सब धन्य सहित परिवारा। दीख दरसु भरि नयन तुम्हारा।। कीन्ह बासु भल ठाउँ बिचारी। इहाँ सकल रितु रहब सुखारी।। हम सब भाँति करब सेवकाई। करि केहरि अहि बाघ बराई।। बन बेहड़ गिरि कंदर खोहा। सब हमार प्रभु पग पग जोहा।। तहँ तहँ तुम्हहि अहेर खेलाउब। सर निरझर जलठाउँ देखाउब।। हम सेवक परिवार समेता। नाथ न सकुचब आयसु देता।।

Dhanya hai woh zameen, ban ka raasta aur pahad jahan-jahan aapne paer rakhe. Dhanya hai woh chidiya aur hiran jo jungle mein ghoomte hain. Unka janam safal ho gaya kyunki unhone aapko dekh liya. Hum sab apne parivar ke saath dhanye hain. Aapka darshan dekh ke humari aankhen bhar gayi. Humne soch-vichar ke ek accha jagah bas liya hai. Yahan hum har ritu mein khush rehenge. Hum har tarah se aapki seva karenge. Sher, saanp aur baagh sab pakad lenge. Jungle, pahad aur gufa sab humare hain. Har kadam par aapke charno ko pranaam karte hain. Wahan-wahan aapko shikar khilayenge. Talab, jharna aur paani ke jagah dikhayenge. Hum aapke sevak hain, poora parivar lekar. Prabhu, aap hukum dene mein mat sharmayein.

Verse 279 (दोहा/सोरठा)

बेद बचन मुनि मन अगम ते प्रभु करुना ऐन। बचन किरातन्ह के सुनत जिमि पितु बालक बैन।।136।।

Ved ke bol aur rishiyon ke mann bhi Prabhu ki daya ko nahi paa sakte. Kirat logon ki baat sun ke Prabhu khush ho gaye. Jaise baap apne bacche ki baat sun ke khush hota hai.

Verse 280 (चौपाई)

रामहि केवल प्रेमु पिआरा। जानि लेउ जो जाननिहारा।। राम सकल बनचर तब तोषे। कहि मृदु बचन प्रेम परिपोषे।। बिदा किए सिर नाइ सिधाए। प्रभु गुन कहत सुनत घर आए।। एहि बिधि सिय समेत दोउ भाई। बसहिं बिपिन सुर मुनि सुखदाई।। जब ते आइ रहे रघुनायकु। तब तें भयउ बनु मंगलदायकु।। फूलहिं फलहिं बिटप बिधि नाना। मंजु बलित बर बेलि बिताना।। सुरतरु सरिस सुभायँ सुहाए। मनहुँ बिबुध बन परिहरि आए।। गंज मंजुतर मधुकर श्रेनी। त्रिबिध बयारि बहइ सुख देनी।।

Samajh lo ki Ram sirf pyaar se pyaar karte hain. Jo yeh jaante hain, woh isse apne mann mein rakhein. Phir Ram ne jungle ke sab jeevon ko khush kar diya. Naram baat bol ke aur pyaar se unka khayal rakha. Sirf jhuka ke unse vida li. Prabhu ke gun gaate-gaate ghar chale gaye. Is tarah Sita ke saath dono bhai jungle mein rehne lage. Devta aur rishi sab khush the. Jis din Raghukul ke swami wahan aaye, us din se ban mangal ho gaya. Ped-phool phalne lage, anek tarah se. Sundar bel-pat ban gaye jaise chaon ki chhat. Swarg ke ped jaisa lagne laga. Mano devta apne bagh chhod ke aaye ho. Ek ke baad ek sundar kunjiyan bani. Madhumakkhiyan gunjne lagi. Tin tarah ki hawa chalti thi jo sukh deti thi.

Verse 281 (दोहा/सोरठा)

नीलकंठ कलकंठ सुक चातक चक्क चकोर। भाँति भाँति बोलहिं बिहग श्रवन सुखद चित चोर।।137।।

Neelkanth, kalakanth, tota, chataka, chakwa aur chakora, yeh sab pakshi alag-alag tarah se bolte hain. Unki awaaz kaan ko sukh deti hai aur dil chura leti hai.

Verse 282 (चौपाई)

केरि केहरि कपि कोल कुरंगा। बिगतबैर बिचरहिं सब संगा।। फिरत अहेर राम छबि देखी। होहिं मुदित मृगबंद बिसेषी।। बिबुध बिपिन जहँ लगि जग माहीं। देखि राम बनु सकल सिहाहीं।। सुरसरि सरसइ दिनकर कन्या। मेकलसुता गोदावरि धन्या।। सब सर सिंधु नदी नद नाना। मंदाकिनि कर करहिं बखाना।। उदय अस्त गिरि अरु कैलासू। मंदर मेरु सकल सुरबासू।। सैल हिमाचल आदिक जेते। चित्रकूट जसु गावहिं तेते।। बिंधि मुदित मन सुखु न समाई। श्रम बिनु बिपुल बड़ाई पाई।।

Mor, baagh, bandar, suar aur hiran, yeh sab dushmani chhod ke saath-saath ghoomte hain. Jab yeh ghoomte hue Ram ki khubsurti dekhte hain, hiran ke jhund khush ho jaate hain. Jahan bhi koi pavitra jungle hai duniya mein, Ram ko dekh ke sab khush ho jaate hain. Ganga, Yamuna, Surya-putri, Meru-putri aur Godavari, yeh sab dhanya hain. Saare taal, samundar, nadiyan Mandakini ki tarif karti hain. Uday aur ast giri, Kailash, Mandar, Meru aur devtaon ke sab ghar, Himalaya aur baaki sab pahad Chitrakoot ki mahima gaate hain. Vidhi khushi se bhara hua, bina mehnat kiye badi badai paa gaya.

Verse 283 (दोहा/सोरठा)

चित्रकूट के बिहग मृग बेलि बिटप तृन जाति। पुन्य पुंज सब धन्य अस कहहिं देव दिन राति।।138।।

Chitrakoot ke pakshi, hiran, bel, ped aur ghaas, yeh sab din-raat kehte hain ki humne bahut punya kiya hai, hum dhanya hain.

Verse 284 (चौपाई)

नयनवंत रघुबरहि बिलोकी। पाइ जनम फल होहिं बिसोकी।। परसि चरन रज अचर सुखारी। भए परम पद के अधिकारी।। सो बनु सैलु सुभायँ सुहावन। मंगलमय अति पावन पावन।। महिमा कहिअ कवनि बिधि तासू। सुखसागर जहँ कीन्ह निवासू।। पय पयोधि तजि अवध बिहाई। जहँ सिय लखनु रामु रहे आई।। कहि न सकहिं सुषमा जसि कानन। जौं सत सहस होंहिं सहसानन।। सो मैं बरनि कहौं बिधि केहीं। डाबर कमठ कि मंदर लेहीं।। सेवहिं लखनु करम मन बानी। जाइ न सीलु सनेहु बखानी।।

Jinke paas aankhein hain, woh Ragukul ke sabse bade ko dekh ke janam ka phal paa jaate hain aur dukh door ho jaata hai. Uske charan ki dhool ko chhoo ke achal log bhi khush ho jaate hain aur woh bhi param pad ke adhikari ban jaate hain. Woh jungle aur pahad apne aap mein sundar hai, mangal se bhara hai, sabse zyada paavan hai. Uski mahima kaise batayein? Wahan sukh ke samundar ne rehna kiya tha. Ayodhya chhod ke, ksheer samundar bhi chhod ke, jahan Sita, Lakshman aur Ram rehne aaye. Us jungle ki khubsurti koi nahi bata sakta, agar hazaron Brahma bhi ho jayein. Main kaise bataun? Kachhua uthaun ya Mandar pahad uthaun. Lakshman apne shareer, mann aur baani se uski seva karta hai, uska sheel aur pyaar bataya nahi ja sakta.

Verse 285 (दोहा/सोरठा)

छिनु छिनु लखि सिय राम पद जानि आपु पर नेहु। करत न सपनेहुँ लखनु चितु बंधु मातु पितु गेहु।।139।।

Har pal Sita Ram ke charnon ko dekhti thi, apna pyaar samajh ke. Lakshman ne sapne mein bhi kabhi apne aap ko, apne dil ko, apne mata-pita ko ya ghar ko nahi socha.