Varaha Purana 2.12: Adhyaya 2, Shloka 12

Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Devanagari script

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

Sanskrit recitationVaraha Purana 2.12

Transliteration

evaṁbhūtasya me devi nābhi-padme caturmukhaḥ | uttasthau sa mayā proktaḥ prajāḥ sṛja mahāmate || 2.12 ||

Translation

હે દેવી, મારી એવી સ્થિતિમાં મારી નાભિના પદ્મ પર ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) ઊભા થયા. મેં તેમને કહ્યું—“હે મહામતિ, પ્રજાઓ સર્જો।”

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• एवं-भूतस्य: of me being thus
• एवं-भूतस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: एवम् (अव्यय) + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (Genitive), एकवचन; समासः—एवंविधः भूतः (of one who is thus)

• मे: of me
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• देवि: O goddess
• देवि: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन

• नाभि-पद्मे: in the navel-lotus
• नाभि-पद्मे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक) + पद्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन; समासः—नाभेः पद्मम् (lotus in the navel)

• चतुर्मुखः: the four-faced one (Brahmā)
• चतुर्मुखः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः—चत्वारि मुखानि यस्य (four-faced, i.e., Brahmā)

• उत्तस्थौ: arose/stood up
• उत्तस्थौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उत् + स्था (धातु)
• Form: लिट् लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• मया: by me
• मया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया विभक्ति, एकवचन

• प्रोक्तः: was instructed
• प्रोक्तः: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्मणि—‘was told/was instructed’

• प्रजाः: creatures/subjects
• प्रजाः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), बहुवचन

• सृज: create
• सृज: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लोट् लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद

• महामते: O great-minded one
• महामते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महामति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; समासः—महती मतिः यस्याः/यस्य (O great-minded)

Speaker

Varāha

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Narrative
• Vaiṣṇavism
• Sanskrit Cosmology

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It reflects a widely attested Purāṇic cosmogonic motif—Brahmā arising from the nābhi-padma (navel-lotus) of a supreme being—used to frame creation as an ordered, delegated process within early medieval Sanskrit narrative theology.

Which geographic location is identified?

No geographic location is named in this verse; the setting is cosmological (the nābhi-padma motif) rather than tied to a specific terrestrial site.

What is the primary ethical instruction?

The verse emphasizes responsibility through delegated agency: creation (and by extension governance of beings) is presented as a purposeful task assigned to an appointed creator, highlighting order, duty, and intentional action rather than randomness.