Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa

Verse 1

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: હે ભગવન્! અન્ય જન્મમાં જે આચરણ/વૃત્તાંત થયો હતો તે બધું કહો. હે દેવર્ષિ! મને મહાન કૌતૂહલ થયું છે.

Verse 2

नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥

નારદ બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! તે વેદ-સરસમાં સ્નાન કરીને અને સાવિત્રીદેવીના વચનો સાંભળતાં જ, તે ક્ષણે મને હજાર જન્મોની સ્મૃતિ જાગી. મારું પૂર્વજન્મ સાંભળો.

Verse 3

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥

હે રાજન! ‘અવંતીપુર’ નામે એક નગર છે. ત્યાં પૂર્વકાળે હું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ હતો; પહેલાં મારું નામ ‘સારસ્વત’ હતું અને હું વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો.

Verse 4

बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥

કૃત (સત્ય) યુગ નામના બીજા યુગમાં તે રાજા અનેક સેવકો અને પરિવારથી ઘેરાયેલો, બહુ ધાન્ય-સંપન્ન અને પરમ બુદ્ધિમાન હતો.

Verse 5

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥

પછી મેં એકાંતમાં વિચાર્યું—“આ બધું લઈને હું શું કરું? આ બધું તો દ્વંદ્વથી બંધાયેલું છે. પુત્રોને સોંપીને હું પ્રસ્થાન કરું.” તપ માટે દૃઢ સંકલ્પ કરીને તે ઝડપથી સારસ્વત સરોવર તરફ ગયો.

Verse 6

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥

આ રીતે વિચાર કરીને મેં કર્મકાંડના વિધાનથી કેશવની ઉપાસના કરી. શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ અને દેવતાઓ પૂજાય છે, અને યજ્ઞોથી અન્ય લોકો પણ તેમ જ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 7

ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥

પછી હે રાજન, તપ માટે દૃઢ મન કરીને હું નીકળ્યો અને સારસ્વત નામના તે સરોવર પાસે ગયો, જે પુષ્કર તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 8

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥

ત્યાં જઈને મેં ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુને—પુરાતન, પરમ પુરુષ, શિવમય—આરાધ્યા અને નારાયણાત્મક જપ કર્યો.

Verse 9

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥

હે રાજન, બ્રહ્મના પરમ પારથી યુક્ત એવા પરમ સ્તવનો જપ કરતાં, ત્યારે ભગવાન મારી ઉપર પ્રસન્ન થઈને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.

Verse 10

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥

પ્રિયવ્રત બોલ્યા—હે સત્તમ, બ્રહ્મના પરમ પારનું સ્વરૂપ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે દેવર્ષિ, કૃપા કરીને, પૂર્ણ શાંત બુદ્ધિથી કહો.

Verse 11

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥

નારદ બોલ્યા—પરાત્પર, અમૃતસ્વરૂપ, પુરાતન અને અનંતવીર્ય એવા વિષ્ણુને હું નિત્ય નમસ્કાર કરું છું; તેઓ પરમ પાર, આદિપુરુષ, પરમ આશ્રય અને સર્વ પરત્વોના પારગામી છે.

Verse 12

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥

હું ઈશ્વર હરિને નમસ્કાર કરું છું—તે પ્રાચીન, અપ્રતિમ, સ્વયં પુરાણસ્વરૂપ છે; પરા-અપરથી પરે, પાર ઉતારનાર, ઉગ્ર તેજવાળો અને ગંभीर બુદ્ધિઓમાં પ્રધાન છે।

Verse 13

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥

વિશુદ્ધ ભાવથી હું નારાયણની સ્તુતિ કરું છું—તે પરાત્પર પણ છે અને પરમ પણ; તે પ્રધાન તત્ત્વ, પરમ આશ્રય, શુદ્ધ અને વિશાળ પદ; પરાત્પરેશ, આદ્ય પુરુષ, પુરાણ પુરુષ છે।

Verse 14

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥

પૂર્વકાળે તેમણે આ જગત-નગરને જાણે શૂન્ય સમું સર્જ્યું; પછી પોતાની સ્થિરતા વડે પુરુષ—જે પ્રધાન તત્ત્વ છે—તેનો આધાર બન્યો। લોકપ્રસિદ્ધ, નિર્મલ, પ્રાચીન નારાયણ જ મારી શરણ બને।

Verse 15

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥

હું સદા તે મહાનુભાવ વિષ્ણુની સ્તુતિ કરું છું—તે પરમ પાર, અપાર રૂપવાળો, પ્રાચીન, નીતિમાનોમાં પ્રધાન છે; ધૈર્ય-ક્ષમાશીલ, શાંતિધર, પૃથ્વીનો સ્વામી અને સદા શુભ છે।

Verse 16

सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥

હું પરમેશ્વર નારાયણની સ્તુતિ કરું છું—સહસ્ર મસ્તકવાળા, અનંત પાદવાળા, અનેક બાહુવાળા, ચંદ્ર-સૂર્ય નેત્રવાળા; ક્ષર-અક્ષર બંને સ્વરૂપ, ક્ષીરસમુદ્રમાં શયન કરનાર, અમર અને પરાત્પર।

Verse 17

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥

હું તે અપ્રમેય નારાયણને નમસ્કાર કરું છું—જે ત્રિવેદોથી ગમ્ય છે, ત્રિવિધ રીતે એક જ મૂર્તિ છે, ત્રિશુક્લ-શુદ્ધિમાં સ્થિત છે, ત્રિહુતાશન (ત્રણ પવિત્ર અગ્નિ) ભેદરૂપ છે, ત્રિતત્ત્વથી લક્ષિત છે, ત્રિયુગસંબંધિત છે અને ત્રિનેત્રધારી છે।

Verse 18

कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥

હું હરિને નમસ્કાર કરું છું—જે કૃતયુગમાં શ્વેત તથા રક્તવર્ણ દેહવાળો કહેવાયો છે; ત્રેતાયુગમાં શુદ્ધ દેહવાળો પ્રાચીન રૂપ છે; દ્વાપરમાં પણ તેમ જ; અને કલિયુગમાં જેના સ્વભાવ ‘કૃષ્ણ’ (શ્યામ) થયો છે।

Verse 19

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥

હું તે પ્રાચીન વિશ્વ-તનુ પરમને નમસ્કાર કરું છું—જેણે મુખમાંથી બ્રાહ્મણોને, ભુજાઓની વચ્ચેમાંથી ક્ષત્રિયોને, ઊરુયુગ્મમાંથી વૈશ્યોને અને પગના અગ્રભાગમાંથી શૂદ્રોને સર્જ્યા।

Verse 20

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥

હું તે અપ્રમેય નારાયણને નમસ્કાર કરું છું—જે પરાત્પર છે, પારગામી છે; પ્રമേય હોવા છતાં સ્વરૂપે અપરિમેય છે; યુદ્ધોના અધિપતિ છે; કાર્યપ્રવૃત્તિમાં કૃષ્ણરૂપ છે; અને ઉંચા કરેલા હાથોમાં ગદા, ખડ્ગ અને ઢાલ ધારણ કરે છે।

Verse 21

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥

આ રીતે સ્તુતિ પામીને દેવશ્રેષ્ઠ પ્રસન્ન થયા; વાદળગર્જના સમાન ગંભીર વાણીથી તેમણે મને વારંવાર કહ્યું—“વર માગો.” ત્યારે મેં પણ તેમના જ દેહમાં લય (આત્મલીનતા) થવાની ઇચ્છા કરી।

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥

મારા વચનો સાંભળી દેવોના સનાતન દેવદેવે કહ્યું—હે વિપ્ર, હું તને સંસારની અક્ષય મૂળપ્રકૃતિનું વર્ણન કરીશ।

Verse 23

ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥

બ્રહ્માનો કાળમાન એક હજાર યુગ છે; તેમાંથી જ તારો ઉદ્ભવ થાય છે. તેમ જ તને નામ પ્રાપ્ત થશે અને તેનું યોગ્ય પ્રયોજન નિર્ધારિત થશે।

Verse 24

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥

‘નાર’ શબ્દનો અર્થ ‘પાનિય જળ’ કહેવાયો છે. તું પિતૃઓને સદા જળ-તર્પણ આપે છે, તેથી તારો નામ ‘નારદ’ થશે।

Verse 25

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥

આમ કહી દેવ તત્ક્ષણે ઊર્ધ્વે જઈ અદૃશ્ય થયો. ત્યારબાદ હું પણ તે સમયે દેહ ત્યજી, કાળના પ્રવાહ અને તપસ્યા દ્વારા આગળ વધ્યો।

Verse 26

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥

હે પાર્થિવ, બ્રહ્માના અંગમાં લય પામી અને પછી ફરી ઉત્પત્તિ પ્રાપ્ત કરીને, (બ્રહ્માના) દિવસે તે દસ પુત્રો સાથે પુનઃ સૃષ્ટ થયો।

Verse 27

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥

અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા દેવ બ્રહ્માના ‘દિવસ’નો જે આરંભ છે, તે જ દેવોથી આરંભ કરીને સર્વ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિનો આરંભ છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 28

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥

પ્રભુશક્તિના સ્વભાવધર્મથી જ આ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ છે. હે પાર્થિવ! તું જે ‘પ્રાકૃત’ (ભૌતિક) જન્મ વિષે મને પૂછે છે, તે આ જ છે।

Verse 29

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥

અતએવ, હે નૃપ! નારાયણનું ધ્યાન કરીને મેં પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું. તેથી, હે રાજેન્દ્ર! તું પણ વિષ್ಣુ-પરાયણ, સંપૂર્ણ વિષ್ಣુભક્ત બન।