Adhyaya 1: Praise of Varāha and Pṛthivī’s Foundational Questions
Varāha-stutiḥ tathā Pṛthivyā praśnāḥ
Cosmogony-Dialogue (Sṛṣṭi–Pralaya Inquiry) and Earth-Centered Theological Cosmology
અધ્યાય મંગલાચરણથી શરૂ થઈ વરાહની વિસ્તૃત સ્તુતિ કરે છે—જે સમુદ્રના ગર્ભમાંથી પૃથ્વીને ઉઠાવી જગતનો ઉદ્ધાર કરે છે. સૂત સ્મૃત પ્રસંગ વર્ણવે છે: વરાહરૂપે વિષ્ણુ દ્વારા ઉદ્ધરાયેલી પૃથ્વી ભગવાનને તેમના વારંવાર અવતાર લેવાના કારણ અને સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા વિશે પૂછે છે. તે મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, વામન, પરશુરામ અને રામ અવતારોનું સ્મરણ કરીને ક્રમબદ્ધ પ્રશ્નો કરે છે—ઉદ્ધાર પછી સૃષ્ટિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, કેવી રીતે ટકે છે, આરંભ અને અંતનું કારણ શું, યુગોની ગણના કેવી રીતે, અને પરમ સિદ્ધિ કોને મળે. વરાહના હાસ્યથી તેમના અંદરનું વિશ્વદર્શન પ્રગટ થાય છે; પછી પૃથ્વી ચતુર્ભુજ વિષ્ણુને શેષશય્યા પર શયન કરતા અને નાભિકમળ પર બ્રહ્માને જોઈ, ભૂમિક્ષેમ માટે રક્ષાસ્તુતિ તથા અંગન્યાસસદૃશ આવાહનમંત્રોનું પાઠ કરે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 1
Verse 1
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृद्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः॥ १.२ ॥
એ આદિદેવ વરાહ મારા શત્રુઓને દૂર કરે. જેમના અનંત રૂપ અને વિશાળ દેહે એક વખત સમુદ્રથી ઘેરાયેલી, પર્વતો અને નદીઓ સહિતની શુભ ધરતીને દાંતના અગ્ર પર માટીના ગાંઠા જેવી ઉઠાવી; એ જ કૃષ્ણ, વિષ્ણુ, દેવોના સ્વામી, કંસાસુરનો વૈરી અને મુર, નરક તથા દશાનનનો સંહારક—સર્વનો આધાર છે.
Verse 2
यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत्कोलरूपी। विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानो न पापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ॥ १.३ ॥
સંસારના સમુદ્રમાં—મૃત્યુ, જરા અને વ્યાધિના મગરો તથા ભયંકર તરંગોથી ભીત—નાવની જેમ ભક્તોના ભયને હરનાર; વરાહરૂપે મુર, નરક અને દશાનનનો અંત કરનાર; એ સર્વેશ્વર વિષ્ણુને અહીં શુદ્ધબુદ્ધિજન લીલાથી પ્રાપ્ત કરી મુક્તાત્મા બને છે. શત્રુપક્ષને હાંકી કાઢનાર એ ક્ષિતીશ મંગલ કરો; પાપ ન થાઓ.
Verse 3
सूत उवाच । यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा । उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ १.४ ॥
સૂત બોલ્યા—જે સમયે પૂર્વે વિષ્ણુએ વરાહરૂપ ધારણ કરીને ધરતીને ઉદ્ધરાવી, ત્યારે તે ધરતીએ ભક્તિપૂર્વક પરમેશ્વરને પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 4
धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव॥ १.५ ॥
ધરણી બોલી—હે વિભો! દરેક કલ્પે તમે જ મને ઉદ્ધરીને ઉપર લાવો છો. પરંતુ હે કેશવ! હું ન તો તમારું સ્વરૂપ જાણું છું, ન તો આદિસૃષ્ટિ જાણું છું.
Verse 5
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥ १.६ ॥
જ્યારે વેદો નષ્ટ થયા, ત્યારે તમે મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને રસાતલમાં પ્રવેશ કરી તેમને બહાર કાઢ્યા અને બ્રહ્માને અર્પણ કર્યા.
Verse 6
अन्यत्सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने । धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ॥ १.७ ॥
બીજા એક સમયે દેવો અને અસુરો સાથે થયેલા સમુદ્રમંથનમાં, હે મધુસૂદન, તમે કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને મંદર પર્વતને ધારણ કર્યો।
Verse 7
पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात् ॥ १.८ ॥
પછી ફરી વરાહરૂપ ધારણ કરીને, હું રસાતલ તરફ જઈ રહી હતી ત્યારે, ભગવાને એક જ દાંતથી મહાર্ণવમાંથી મને ઉઠાવી બહાર કાઢી ઉદ્ધાર કર્યો।
Verse 8
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः । अबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ॥ १.९ ॥
અને વધુ: વરદાનથી ગર્વિત હિરણ્યકશિપુ પૃથ્વીને પીડિત કરતો હતો; તમે તેને પાતાળ કર્યો. અને હે ભગવન, વામનરૂપે તમે બલિને બાંધી દીધો।
Verse 9
पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ॥ १.१० ॥
હે દેવ, અગાઉ પણ પ્રભુ, તમે જામદગ્ન્ય રામ (પરશુરામ) બની વારંવાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહોણી કરી હતી।
Verse 10
पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ॥ १.११ ॥
ફરી રાક્ષસ રાવણ પણ ક્ષાત્રતેજથી નાશ પામ્યો; પરંતુ હે દેવ, તમારા આ અદભુત વર્તનનું રહસ્ય હું કશુ જ જાણતો નથી।
Verse 11
उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पालयते चापि केन च॥ १.१२ ॥
મને ઉદ્ધરીને તમે સૃષ્ટિ કેવી રીતે સર્જો છો? અને તમારા દ્વારા રચાયેલી તે સૃષ્ટિ ખરેખર કેવી છે? તેને રચ્યા પછી તે એકવાર પણ કોના દ્વારા ધારણ થાય છે અને કોના દ્વારા પાલિત તથા રક્ષિત થાય છે?
Verse 12
केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ॥ १.१३ ॥
હે દેવ, હે સર્વવ્યાપી! કયા ઉપાયથી તમે વારંવાર સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાઓ છો? અને સૃષ્ટિનો આરંભ કેવી રીતે થાય છે તથા તેનો અંત કેવી રીતે થાય છે?
Verse 13
कथं युगस्य गणना संख्या अस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वा अवस्थ महेश्वर ॥ १.१४ ॥
યુગની ગણતરી કેવી રીતે કરાય—તેનું સંખ્યામાન શું છે અને તે ચતુર્યુગના ક્રમમાં કેવી રીતે અનુસરે છે? તે યુગોમાં કયા વિશેષ લક્ષણો છે, અને આ ચક્રમાં તેમની સ્થિતિ શું છે, હે મહેશ્વર?
Verse 14
यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ॥ १.१५ ॥
કોણ યજમાન હતા, કોણ રાજાઓ હતા, અને કોણ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા? આ બધું મને સંક્ષેપમાં કહો; મારી ઉપર કૃપા કરો.
Verse 15
इत्युक्तः क्रोधरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ॥ रुद्रान् देवान् सवासवः सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः ॥ १.१६ ॥
આ રીતે ક્રોધરૂપે કહ્યા પછી પરમેશ્વર હસ્યા. તેઓ હસતા હતા ત્યારે જગદ્ધાત્રી (પૃથ્વી)એ તેમના ઉદરમાં રુદ્રોને, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને, અને મહર્ષિઓ સાથે સિદ્ધોના સમૂહોને જોયા.
Verse 16
सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोकानन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ॥ १.१७ ॥
તે ધરણી ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સહિત સાત લોકોને અનંત વિસ્તારમાં અંતઃસ્થિત, દરેક પોતપોતાના ધાર્મિક નિયમમાં સ્થિર એવા સમસ્ત રૂપે જોઈ રહી; અને પૃથ્વી સર્વ અંગોમાં કંપતી રહી।
Verse 17
उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ॥ १.१८ ॥
જ્યારે મહાત્માએ નેત્ર ઉન્મીલિત કર્યા અને નિર્મળ સર્વાંગી ધરણી દ્વારા તેઓ દૃષ્ટ થયા, ત્યારે તેણીએ તેમને પોતાના ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે મહાસમુદ્ર પર જાણે સુપ્ત હોય તેમ જોયા।
Verse 18
शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम् ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ॥ १.१९ ॥
શેષપર્યંકશય્યા પર સુપ્ત દેવ જનાર્દનને જોઈ, અને તેમના નાભિકમળમાં અંતઃસ્થિત ચતુર્મુખ બ્રહ્માને પણ નિહાળી, દેવી ધાત્રી કૃતાંજલિ થઈ સ્તુતિ બોલી।
Verse 19
धरण्युवाच । नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे । नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ॥ १.२० ॥
ધરણી બોલી—કમલપત્રાક્ષ, તમને નમસ્કાર; પીતવાસસે, તમને નમસ્કાર. દેવોના શત્રુઓનો વિનાશ કરનાર પરમાત્મન, તમને નમસ્કાર।
Verse 20
शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ॥ १.२१ ॥
શેષપર્યંકશયન, વક્ષસ્થળે શ્રી ધારણ કરનાર—હે સર્વદેવેશ, તમને નમસ્કાર; હે મોક્ષદાતા, તમને નમસ્કાર।
Verse 21
नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलासनजन्मने॥ १.२२ ॥
શારઙ્ગ ધનુષ, ખડ્ગ અને ચક્ર ધારણ કરનાર, જન્મ-મૃત્યુથી રહિત પ્રભુને નમસ્કાર. નાભિમાંથી ઉદ્ભવેલા મહાન કમળમાંથી કમલાસન (બ્રહ્મા) જન્મે તેવા જનકને નમસ્કાર.
Verse 22
नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम् ॥ १.२३ ॥
વિદ્રુમ સમ લાલ મુખ અને પલ્લવ સમ શોભિત હસ્ત ધરાવનાર તમને નમસ્કાર. હું પ્રસન્નચિત્તે તમારી શરણમાં આવ્યો/આવી છું; નિર્દોષ આ સ્ત્રીનું રક્ષણ કરો.
Verse 23
पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन । दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम् । इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात् ॥ १.२४ ॥
હે જનાર્દન! ઘન નીલ અંજન સમ આકાર ધરાવતું તમારું વરાહરૂપ જોઈને હું ફરી ભયભીત થયો/થઈ છું, કારણ કે જગત્ તમારા દેહના વિસ્તારની અંદર આવી ગયું છે. હવે, હે નાથ, મારે પર દયા કરો અને મહાભયથી બચાવો.
Verse 24
केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ॥ १.२५ ॥
કેશવ મારા પગનું રક્ષણ કરે; નારાયણ મારી જાંઘનું રક્ષણ કરે. માધવ મારી કમરનું રક્ષણ કરે અને ગોવિંદ મારા ગુહ્ય અંગોનું પણ રક્ષણ કરે.
Verse 25
नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ॥ १.२६ ॥
વિષ્ણુ મારી નાભિનું રક્ષણ કરે; મધુસૂદન મારા ઉદરનું રક્ષણ કરે. ત્રિવિક્રમ મારી ઊરુઓનું રક્ષણ કરે; વામન મારું હૃદય રક્ષણ કરે.
Verse 26
श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ॥ १.२७ ॥
શ્રીધર મારા કંઠનું રક્ષણ કરે; હૃષીકેશ મારા મુખનું રક્ષણ કરે. પદ્મનાભ મારા નેત્રોનું રક્ષણ કરે અને દામોદર મારા શિરનું રક્ષણ કરે.
Verse 27
एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ १.२८ ॥
આ રીતે હરિસંબંધિત ન્યાસ કરીને, ત્યારે જગતી (પૃથ્વી) બોલી— “હે ભગવન્ વિષ્ણો, તમને નમસ્કાર”; એમ કહીને તે મૌન થઈ ગઈ.
Frequently Asked Questions
The chapter frames an Earth-centered ethic through narrative: Pṛthivī’s rescue becomes the basis for asking how the world is created, stabilized, and protected. The text positions terrestrial preservation (bhū-uddhāra and ongoing safeguarding) as a central cosmological concern, expressed through praise, inquiry, and protective recitation directed to Viṣṇu/Varāha.
No explicit tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal markers appear in this adhyāya. The temporal framework is instead kalpa-based recurrence (“kalpe kalpe”), emphasizing cyclical cosmic time rather than ritual calendrics.
Terrestrial balance is encoded through the motif of Earth’s destabilization and recovery: Pṛthivī is carried toward rasātala and restored from the mahārṇava by Varāha. The subsequent protective stuti and body-guarding invocations function as a literary model for safeguarding the integrity of the world-body (Earth) within a broader cosmological order.
The chapter references avatāra-linked figures and antagonists as cultural memory rather than genealogical lists: Hiraṇyakaśipu, Bali (bound by Vāmana), Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma), and Rāvaṇa. It also includes cosmological personnel: Śeṣa (supporting Viṣṇu) and Brahmā (four-faced, lotus-born from the navel).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.