Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने / तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉપરિવિભાગમાં સત્તરમો અધ્યાય આરંભે છે। ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામુને! બ્રાહ્મણોએ દિનપ્રતિદિન કરવાં યોગ્ય સર્વ કર્મો જણાવો, જેથી બંધનમાંથી મુક્તિ થાય।

Verse 2

व्यास उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम / अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

વ્યાસે કહ્યું—તમે સૌ એકાગ્ર બની મારી વાત સાંભળો; હું ક્રમશઃ બ્રાહ્મણોના દૈનિક આચાર-વિધિનું વર્ણન કરીશ।

Verse 3

ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् / कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्

બ્રાહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને ધર્મ અને અર્થનું ચિંતન કરવું; અને તેમાંથી ઉત્પન્ન દેહક્લેશને જાણીને મનના ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવું।

Verse 4

उषः काले ऽथ संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः / स्नायान्नदीषु सुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

ઉષઃકાળ આવી પહોંચે ત્યારે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ આવશ્યક કર્મો કરીને, શુદ્ધ નદીઓમાં સ્નાન કરે અને નિયમ મુજબ શૌચ-શુદ્ધિ પૂર્ણ કરે।

Verse 5

प्रातः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

પ્રાતઃસ્નાનથી પાપ કરનાર લોકો પણ શુદ્ધ થાય છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી નિત્ય પ્રાતઃસ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 6

प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् / ऋषीणामृषिता नित्यं प्रातः स्नानान्न संशयः

તેઓ પ્રાતઃસ્નાનને શુભ અને દૃષ્ટ-અદૃષ્ટ બંને ફળ આપનારું કહી પ્રશંસા કરે છે. ઋષિઓ માટે આ નિત્ય સ્થિર આચાર છે; પ્રાતઃસ્નાન વિષે શંકા નથી।

Verse 7

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्त्रवन्ति हि / ततो नैवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्नानमादितः

સુતેલા માણસના મોઢામાં લાળ સતત વહે છે; તેથી પહેલાં સ્નાન કર્યા વિના કોઈ કર્મ (ખાસ કરીને ધાર્મિક) કરવું નહીં।

Verse 8

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् / प्रातः स्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः

અલક્ષ્મી, કાલકર્ણ, દુઃસ્વપ્ન અને અશુભ/દૂષિત વિચારો—પ્રાતઃસ્નાનથી પાપો શુદ્ધ થાય છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 9

न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम् / होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

સ્નાન વિના મનુષ્યોનું કોઈ પણ પાવનકર્મ સાચું પાવન માનવામાં આવતું નથી. ખાસ કરીને હોમ અને જપમાં; તેથી સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

अशक्तावशिरस्कं वा स्नानमस्य विधीयते / आर्द्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

જે સંપૂર્ણ વિધિ કરવા અસમર્થ હોય અથવા જેના મસ્તક પર કેશ ન હોય, તેના માટે સ્નાનનું વિધાન છે; અથવા ભીના વસ્ત્રથી દેહ પુંછવું પણ ‘કાપિલ’ શૌચ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 11

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानमेवं समाचरेत् / ब्राह्मादीनि यथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः

અસમર્થતા ઊભી થાય ત્યારે આ રીતે જ સ્નાન કરવું. મનીષીઓ કહે છે કે બ્રાહ્મ-સ્નાન વગેરે ઉચ્ચ સ્નાનો પોતાની શક્તિ મુજબ કરવાં જોઈએ।

Verse 12

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च / वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

બ્રાહ્મ-સ્નાન અને આગ્નેય-સ્નાન ઉપદેશિત છે; તેમ જ વાયવ્ય, દિવ્ય, વારુણ અને યોગિક—આ રીતે સ્નાન છ પ્રકારનું પ્રકીર્તિત છે।

Verse 13

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनम्

બ્રાહ્મ શૌચ એટલે મંત્રો સાથે કુશા અને જળબિંદુઓ વડે માર્જન (છાંટવું); આગ્નેય શૌચ એટલે ભસ્મથી પાદથી મસ્તક સુધી દેહશોધન।

Verse 14

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् / यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते

ગાયોના ખુરાંથી ઊઠતી ધૂળને ઉત્તમ વાયવ્ય-સ્નાન કહેવામાં આવ્યું છે; અને ધુપ તથા વરસાદથી જે સ્નાન થાય, તે ‘દિવ્ય’ સ્નાન કહેવાય છે।

Verse 15

वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् / यौगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णुविचिन्तनम्

જળમાં અવગાહન ‘વારુણ-સ્નાન’ કહેવાય છે. આત્માનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન ‘માનસ-સ્નાન’ છે. અને ‘યોગિક સ્નાન’ એટલે યોગ—નિત્ય વિષ્ણુચિંતન.

Verse 16

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

આ ‘આત્મ-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને બ્રહ્મવાદીઓએ સેવ્યું છે. તે મનને શુદ્ધ કરે છે; તેથી તે આંતરિક સ્નાન નિત્ય કરવું જોઈએ.

Verse 17

शक्तश्चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथैव च / प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

જો વિદ્વાન સમર્થ હોય તો તે વિધિપૂર્વક વારુણકર્મ તથા પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરે. પછી દંતકાષ્ઠ ધોઈને, નિયમ મુજબ તેને ચાવી/વાપરે.

Verse 18

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत् / मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्

આચમન કરીને અને સંયમિત રહીને નિત્ય પ્રાતઃસ્નાન કરવું જોઈએ. (સ્નાનસ્થળ/જળમાપ) મધ્યમા આંગળી જેટલી જાડાઈનું અને બાર આંગળ પ્રમાણનું હોવું જોઈએ.

Verse 19

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत् / क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसंभवं शुभम् / अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

દંતકાષ્ઠ છાલসহ હોવું જોઈએ; તેના અગ્રભાગથી દાંત સાફ કરવા. ક્ષીરવૃક્ષમાંથી મળેલું અને માલતીમાંથી મળેલું કાષ્ઠ શુભ છે; ખાસ કરીને અપામાર્ગ, બિલ્વ અને કરવીર.

Verse 20

वर्जयित्वा निन्दितानि गृहीत्वैकं यथोदितम् / परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधानवित्

નિંદિત વસ્તુઓ ત્યજી, શાસ્ત્રોક્ત પ્રમાણે માત્ર તે એક (અનુમત) વસ્તુ જ ગ્રહણ કરવી. પાપદિન પરિહરી, વિધાનવિદ્ પુરુષે નિયમપૂર્વક ભોજન કરવું.

Verse 21

नोत्पाटयेद्दन्तकाष्टंनाङ्गुल्या धावयेत् क्वचित् / प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तज्जह्याच्छुचौदेशे समाहितः

દંતકાષ્ઠને ખેંચીને ઉપાડવું નહીં, અને ક્યારેય આંગળીથી દાંત ઘસવા નહીં. તેને ધોઈને તોડી, મન સમાધાન રાખી શુચિ સ્થાને ત્યાગ કરવો.

Verse 22

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / आचम्य मन्त्रवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः

સ્નાન કરીને દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃગણને વિધિપૂર્વક તર્પણથી સંતોષવા. દરરોજ મંત્રપૂર્વક આચમન કરીને ફરી આચમન કરી વાણી સંયમિત રાખવી.

Verse 23

संमार्ज्य मन्त्रैरात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आपो हिष्ठा व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

જળબિંદુઓથી સિંচিত કુશ વડે મંત્રપૂર્વક પોતાનું પરિમાર્જન કરવું. પછી ‘આપો હિષ્ઠા’ સૂક્ત, વ્યાહૃતિઓ, સાવિત્રી (ગાયત્રી) તથા શુભ વારુણ મંત્રોથી શુદ્ધિ કરવી.

Verse 24

ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्रीं वेदमातरम् / जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद् भास्करं प्रति तन्मनाः

ઓંકાર અને વ્યાહૃતિઓથી યુક્ત વેદમાતા ગાયત્રીનો જપ કરીને, પછી મન ભાસ્કર (સૂર્ય) પર સ્થિર રાખી જલાંજલિ અર્પણ કરવી.

Verse 25

प्राक्कूलेषु समासीनो दर्भेषु सुसमाहितः / प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्यामिति श्रुतिः

પૂર્વમુખે નદીકાંઠે દર્ભાસન પર બેસી, મનને સુસંયમિત રાખી, ત્રિવિધ પ્રાણાયામ કરીને પછી સંધ્યાનું ધ્યાન કરવું—એવું શ્રુતિ કહે છે.

Verse 26

या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला / ऐश्वरी तु पराशक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा

એ ‘સંધ્યા’ જ જગતની જનની છે—માયાથી પર, નિષ્કલ અને નિરવયવ. તે જ ઐશ્વર્યમય પરાશક્તિ છે, જેના પરથી તત્ત્વત્રય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 27

ध्यात्वार्ऽकमण्डलगतां सावित्रीं वै जपन् बुधः / प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्

સૂર્યમંડળમાં સ્થિત સાવિત્રીનું ધ્યાન કરીને જપ કરતો બુદ્ધિમાન વિપ્ર સદા પૂર્વમુખે રહી સંધ્યોપાસના આચરે.

Verse 28

संध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु / यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्

જે સંધ્યા વિના રહે છે તે સદા અશુચિ રહે છે અને સર્વ કર્મોમાં અનર્હ બને છે; તે બીજું જે કંઈ કરે, તેનું ફળ તેને મળતું નથી.

Verse 29

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः / उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

એકનિષ્ઠ ચિત્તવાળા, શાંત, વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ વિધિપૂર્વક સંધ્યાની ઉપાસના કરીને પૂર્વે જ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી.

Verse 30

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः / विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम्

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ધર્મકાર્યોમાં સંધ્યા-પ્રણતિ છોડીને અન્યત્ર પ્રયત્ન કરે છે, તે અનેક નરકોને પામે છે।

Verse 31

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत् / उपासितो भवेत् तेन देवो योगतनुः परः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી સંધ્યા-ઉપાસના કરવી જોઈએ; તેનાથી યોગતનુ પરમ દેવ સાચે ઉપાસિત થાય છે।

Verse 32

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् / सावित्ररिं वै जपेद् विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः

વિદ્વાન નિત્ય સાવિત્રી (ગાયત્રી) જપે—ઉત્તમ રીતે હજાર વાર, મધ્યમ રીતે સો વાર, અને ન્યૂનતમ દસ વાર—શુદ્ધ અને સંયમી બની પૂર્વમુખે ઊભો રહીને।

Verse 33

अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः / मन्त्रैस्तु विविधैः सौरेरृग्यजुः सामसंभवैः

પછી મનને એકાગ્ર કરીને ઉદયમાન આદિત્યના સમક્ષ ઊભા રહી, ઋગ્-યજુઃ-સામમાંથી ઉત્પન્ન વિવિધ સૌર મંત્રોથી તેની પૂજા કરવી।

Verse 34

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् / कुर्वोत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेनैव मन्त्रतः

મહાયોગી દેવદેવ દિવાકર પાસે ઉપસ્થિત થઈ, એ જ મંત્ર સાથે ભૂમિ પર મસ્તક મૂકી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો।

Verse 35

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे / निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे / नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे

ૐ। હે સર્વવ્યાપી શાંત સ્વરૂપ, ત્રિવિધ કારણોના હેતુ! હું મારું આત્મસમર્પણ કરું છું—જ્ઞાનસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર। કરુણામય તેજસ્વી સૂર્ય, બ્રહ્મસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર।

Verse 36

त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम् / भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः / पुरुषः सन्महो ऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्

તમે જ પરમ બ્રહ્મ—જળ, જ્યોતિ, રસ અને અમૃત. તમે જ ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ તથા ઓંકાર. સર્વ સનાતન રુદ્રો તમે જ છો. તમે પુરુષ, સત્ય અને મહાન; તેથી હે કપર્દિન, હું તમને પ્રણામ કરું છું।

Verse 37

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत् / नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः

તમે જ આ સમગ્ર વિશ્વ—અनेक રીતે સત્-અસત્ રૂપે અને જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય તે બધું. રુદ્રરૂપે અને સૂર્યરૂપે તમને નમસ્કાર; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું।

Verse 38

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमो नमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः

હે પ્રચેતસ, તમને નમસ્કાર; હે અતિ ઉદાર દાતા, તમને નમસ્કાર. રુદ્રને વારંવાર નમસ્કાર; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું।

Verse 39

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः / अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

હે હિરણ્યબાહુ, તમને નમસ્કાર; હે હિરણ્યપતિ, સમૃદ્ધિના સ્વામી, તમને નમસ્કાર. હે અંબિકાપતિ, તમને નમસ્કાર; હે ઉમાપતિ, તમને નમસ્કાર।

Verse 40

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने / विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

નીલગ્રીવને નમસ્કાર; પિનાકધારી તમને નમસ્કાર. વિલોહિત, ભર્ગ (પાપહર તેજસ્વી) અને સહસ્રાક્ષ પ્રભુને પ્રણામ.

Verse 41

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमो ऽस्तु ते / नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमो ऽस्तु ते

હંસ-સ્વરૂપે તમને નિત્ય નમસ્કાર; આદિત્ય-સ્વરૂપે તમને નમસ્કાર. વજ્રહસ્તને નમસ્કાર; ત્ર્યંબક (ત્રિનેત્ર) પ્રભુને નમસ્કાર.

Verse 42

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् / हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम्

હું તમારી શરણું લઉં છું—વિરૂપાક્ષ, મહાન પરમેશ્વર—જે હિરણ્મય તત્ત્વ બની દેહ-ગૃહમાં ગુપ્ત રહી સર્વ દેહધારીઓના આત્મા રૂપે વસે છે.

Verse 43

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् / विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम्

હું તમને નમસ્કાર કરું છું—પરમ જ્યોતિ, બ્રહ્મ, પરમ ગતિ. તમે જ વિશ્વ છો; તમે પશુપતિ, ભીમ પ્રભુ છો, જેમનું શરીર નર-નારી બંને સ્વરૂપે છે.

Verse 44

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने / उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि

સૂર્ય-રૂપ રુદ્ર, ભાસ્વાન પરમેષ્ઠીને નમસ્કાર. ઉગ્ર, સર્વભક્ત (સર્વ પ્રત્યે ભક્તિસમાન કરુણ) પ્રભુ—હું સદૈવ તમારી શરણું લઉં છું.

Verse 45

एतद् वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवमनुत्तमम् / प्रातः काले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

આ ‘સૂર્યહૃદય’ નામના અનુત્તમ સ્તવનો જપ કરીને, પ્રાતઃકાળે તથા મધ્યાહ્ને ભક્તિપૂર્વક દિવાકરને નમસ્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 46

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये / प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

બ્રહ્માએ દર્શાવેલું આ સૂર્યહૃદય પુત્રને અથવા શિષ્યને—ધાર્મિક દ્વિજને જ—આપવું જોઈએ; અન્યને નહીં।

Verse 47

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् / ब्राह्मणानां हितं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

આ સર્વ પાપોનું શમન કરનારું, વેદસારથી ઉત્પન્ન; પુણ્ય અને મંગલમય, બ્રાહ્મણોના હિતકારક અને ઋષિસંઘો દ્વારા સેવિત છે।

Verse 48

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि / प्रज्वाल्य विह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्

પછી ઘેર આવી વિપ્રે વિધિ મુજબ આચમન કરવું; ત્યારબાદ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને, નિયમસર જાતવેદસ (અગ્નિ) માં આહુતિ આપવી।

Verse 49

ऋत्विक्पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः / प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर्वा यताविधि

વિશેષ અનુમતિ મેળવીને, ઋત્વિકનો પુત્ર—અથવા પત્ની, શિષ્ય કે સહોદર ભાઈ—વિધિ મુજબ આહુતિ આપી શકે છે।

Verse 50

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः / अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः

વિધિપૂર્વક પવિત્ર કરેલા હાથો અને શુદ્ધ અંતઃકરણ સાથે, સ્વચ્છ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી, નિર્ધારિત આસનમાં સ્થિર રહી, એકાગ્ર મન અને સંયત ઇન્દ્રિયો વડે પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 51

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः / राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्

દર્ભ વિના, અથવા યજ્ઞોપવીત (પવિત્ર સૂત્ર) વિના જે કર્મ થાય, તે સર્વે રાક્ષસ સ્વભાવનું બને છે અને ન આ લોકમાં ન પરલોકમાં ફળ આપે છે।

Verse 52

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत् / दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्

દેવતાઓને નમસ્કાર કરવો, અર્પણયોગ્ય વસ્તુઓમાં શ્રેષ્ઠ ભાગ નિવેદન કરવો, તેમને પુષ્પાદિ અર્પણ કરવું અને વૃદ્ધજનોને પણ આદરપૂર્વક અભિવાદન કરવું।

Verse 53

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत् / वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः

દ્વિજએ ગુરુની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના-સેવા કરવી અને તેમના હિતનું આચરણ કરવું; ત્યારબાદ પ્રયત્નપૂર્વક, પોતાની શક્તિ અનુસાર, વેદનો અભ્યાસ (અધ્યયન-પાઠ) કરવો।

Verse 54

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत् / अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः / वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि वेशिषतः

દ્વિજોત્તમે જપ કરવો, શિષ્યોને અધ્યાપન કરાવવું, ઉપદેશોને ધારણ કરીને તેમનો વિચાર કરવો. ધર્માદિ શાસ્ત્રોનું અવલોકન કરવું; વિશેષ કરીને વૈદિક નિગમો અને વેદાંગોનું અધ્યયન કરવું।

Verse 55

उपेयादीश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये / साधयेद् विविधानर्थान् कुटुम्बार्थे ततो द्विजः

પછી યોગ-ક્ષેમની નિશ્ચિત સિદ્ધિ માટે દ્વિજએ ઈશ્વરનો આશ્રય લેવો જોઈએ; અને ત્યારબાદ કુટુંબપાલન માટે ધર્મસંમત ઉપાયોથી વિવિધ અર્થ ઉપાર્જન કરવું જોઈએ।

Verse 56

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् / पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धमेव च

પછી મધ્યાહ્ન સમયે સ્નાન માટે શુદ્ધિકારક માટી લાવવી; સાથે પુષ્પ, અક્ષત, કુશ, તલ અને શુદ્ધ ગોમય પણ એકત્ર કરવું।

Verse 57

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च / स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्त्रवणेषु च

નદીઓમાં, દેવખાત જેવા પવિત્ર ખાડા/નહેરોમાં, તળાવો અને સરોવરોમાં, તેમજ પાણી ભરેલા ખાડાઓ અને કુદરતી ઝરણા-ધારાઓમાં નિત્ય સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 58

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन / पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वासंभवे पुनः

બીજાના પાણીપાનના સ્થળોમાં ક્યારેય સ્નાન ન કરવું. અશૌચના સ્પર્શથી ફરી સ્નાન કરવું પડે તો, પહેલાં માટીના પાંચ પિંડ ઉપાડી પછી ફરી સ્નાન કરવું।

Verse 59

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि / अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च

એક વાર માટીથી માથું ધોવું; બે વાર નાભિ ઉપરનો ભાગ; ત્રણ વાર નાભિ નીચેનો દેહ; અને એ જ રીતે છ વાર પગ ધોવા।

Verse 60

मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्वार्द्रामलकमात्रिका / गोमयस्य प्रमाणं तत् तेनाङ्गं लेपयेत् ततः

મૃત્તિકા પણ વિધિમાં કહેલી છે—ભીંજેલા આમળા જેટલી માત્રા. ગોમયનું પણ એ જ પ્રમાણ; તેનાથી અંગ પર લેપ કરીને પછી વિધિ કરવી.

Verse 61

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः / प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

તીર્થના કાંઠે ઊભા રહી, એ જ લિંગ-ચિહ્નો સાથે મંત્રોચ્ચારથી લેપ લગાવી, પછી તેને ધોઈ, વિધિપૂર્વક આચમન કરીને; ત્યારબાદ એકાગ્ર મનથી સ્નાન કરવું.

Verse 62

अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैः / भावपूतस्तदव्यक्तं ध्यायन् वै विष्णुमव्ययम्

શુભ વારુણ મંત્રોથી—એ જ લિંગ-ચિહ્નો સાથે—જળને અભિમંત્રિત કરીને, જેના ભાવ શુદ્ધ થયા છે તે તે અવ્યક્ત તત્ત્વનું, એટલે અવિનાશી વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે.

Verse 63

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः / तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः

જળ નારાયણમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે અને એ જ ફરી તેમનું આયન—આશ્રય—છે. તેથી સ્નાનકાળે બુદ્ધિમાન ભક્તે દેવ નારાયણનું સ્મરણ કરવું.

Verse 64

प्रोच्य सोंकारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये / आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

આદિત્ય સાથે પવિત્ર ‘ઓં’કાર ઉચ્ચારી, જળાશયમાં ત્રણ વાર ડૂબકી મારવી. આચમન કરીને, મંત્રવિદ આ જ મંત્રથી ફરી આચમન કરે.

Verse 65

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः / त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

તમે સર્વ ભૂતોમાં અંતરથી વિચરો છો, હૃદય-ગુહામાં નિવાસ કરીને સર્વતોમુખ છો. તમે જ યજ્ઞ છો, તમે જ વષટ્કાર; તમે જ જળ, તમે જ જ્યોતિ, તમે જ રસ અને અમૃત છો.

Verse 66

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम् / सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथा चैवाघमर्षणम्

અથવા વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ) અને પ્રણવ (ૐ) સહિત ત્રિપદા ગાયત્રીનું ત્રણ વાર પાઠ કરવો. અથવા વિદ્વાન સાવિત્રી (ગાયત્રી-મંત્ર)નો જપ કરે અને તેમ જ અઘમર્ષણનો પણ.

Verse 67

ततः संमार्जनं कुर्यादापो हि ष्ठा मयोभुवः / इदमापः प्रवहत व्याहृतिभिस्तथैव च

પછી ‘આપો હિષ્ઠા મયોભુવઃ’ કહી સંમાર્જન (છાંટવું અને પુંછવું) કરવું, કારણ કે જળ ખરેખર જીવનદાયક અને આનંદદાયક છે. ‘ઇદમાપઃ પ્રવહત’ એમ કહી, વ્યાહૃતિઓ સાથે તેમ જ કરવું.

Verse 68

ततो ऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः / अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्

પછી ‘આપો હિષ્ઠા’ વગેરે જળ-મંત્રોથી તે તીર્થને અભિમંત્રિત કરવું. ત્યારબાદ જળમાં અંદર જઈ ડૂબેલી સ્થિતિમાં પાપનાશક અઘમર્ષણનો ત્રણ વાર જપ કરવો.

Verse 69

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तद्विष्णोः परमं पदम् / आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्

અથવા ત્રિપદા સાવિત્રી (ગાયત્રી)— ‘તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્’— નો પાઠ કરવો. અથવા પ્રણવ (ૐ)નું આવર્તન કરવું, અથવા દેવ હરિનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું.

Verse 70

द्रुपदादिव यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः / अन्तर्जले त्रिरावर्त्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

યજુર્વેદમાં પ્રતિષ્ઠિત ‘દ્રુપદા…’થી આરંભ થતો તે મંત્ર, જળમાં નિમગ્ન રહી ત્રણ વાર જપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપે છે.

Verse 71

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते / विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्वपातकैः

હાથમાં જળ લઈને માર્જનવિધિનો નિયત મંત્ર જપીને, તે પવિત્ર જળને મસ્તકના શિખર પર સ્થાપિત કરવાથી સર્વ પાતકોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 72

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः / तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

જેમ અશ્વમેધ—યજ્ઞોમાં રાજા—સર્વ પાપો દૂર કરે છે, તેમ અઘમર્ષણ સૂક્ત પણ સર્વ પાપોનું અપનોદન કરે છે.

Verse 73

अथोपतिष्ठेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम् / प्रक्षिप्यालोकयेद् देवमुद्वयं तमसस्परि

પછી આદિત્યદેવની ઉપાસનામાં ઊભા રહે; મસ્તક ઉપર પુષ્પયુક્ત અંજલિ ધારણ કરે. પુષ્પ અર્પણ કરીને, તમસથી પર ઉદય થતા દેવનું દર્શન કરે.

Verse 74

उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः / हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

‘ઉદુત્યં ચિત્રમ્…’ તથા ‘તચ્ચક્ષુઃ…’—આ મંત્રો છે. આ મંત્રોથી, અને વિશેષ કરીને સાવિત્રી (ગાયત્રી) દ્વારા, શુચિધામમાં નિવાસ કરનાર હંસસ્વરૂપ (સોઽહમ્) અંતરાત્માનું ચિંતન કરવું.

Verse 75

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः / सावित्रीं वै जपेत् पश्चाज्जपयज्ञः स वै स्मृतः

અન્ય વૈદિક, સૂર્યસંબંધિત અને પાપનાશક મંત્રો સાથે જપ કરીને, ત્યારબાદ સાવિત્રી (ગાયત્રી)નો જપ કરવો. એ જ જપયજ્ઞ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 76

विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैव च / शतरुद्रीयमथर्वशिरः सौरांश्च शक्तितः

તે વિવિધ પવિત્રકર્મો તથા ગુહ્ય મંત્રવિદ્યાઓ પણ ઉપદેશે છે; અને શક્તિ અનુસાર શતરુદ્રીય, અથર્વશિર અને સૌર સ્તોત્રો પણ (શીખવે છે)।

Verse 77

प्राक्कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राङ्मुखः शुचिः / तिष्ठंश्चेदीक्षमाणोर्ऽकं जप्यं कुर्यात् समाहितः

પૂર્વ કાંઠે કૂશાસન પર બેસીને, પૂર્વમુખ અને શુદ્ધ રહી—જરૂર પડે તો ઊભા રહીને પણ—સૂર્યને નિહાળી, સમાધાન ચિત્તે નિર્ધારિત જપ કરવો.

Verse 78

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवः / कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा स्मृता

સ્ફટિક, ઇન્દ્રાક્ષ અને રુદ્રાક્ષના મણકાઓથી, તથા પુત્રજીવને મૂળ/મુખ્ય મણિ રાખીને અક્ષમાળા બનાવવી; તે ‘ઉત્તમથી પણ ઉત્તમ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 79

जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयेद् बुधः / न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

જપકાળે બુદ્ધિમાન સાધકે ન બોલવું અને અન્ય વસ્તુઓ તરફ ન જોવું. માથું-ગરદન ન હલાવવી અને દાંત પણ ન દેખાડવા.

Verse 80

गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः / एकान्ते सुशुभे देशे तस्माज्जप्यं समाचरेत्

ગુહ્યક, રાક્ષસ અને કેટલાક સિદ્ધ બળપૂર્વક સાધનાનું ફળ હરી લે છે; તેથી એકાંત અને અતિ શુભ સ્થાને મંત્રજપ કરવો જોઈએ।

Verse 81

चण्डालाशौचपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् / तैरेव भाषणं कृत्वा स्नात्वा चैव जपेत् पुनः

ચાંડાલ, અશુચિ અથવા પતિતને જોઈને આચમન કરીને ફરી જપ કરવો; પરંતુ તેમની સાથે વાતચીત થઈ જાય તો સ્નાન કરીને જ ફરી જપ કરવો।

Verse 82

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने / सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानीस्तु कामतः

અશુચિ દેખાય ત્યારે નિત્ય નિયમપૂર્વક આચમન કરીને જપ કરવો. શક્તિ મુજબ સૌર મંત્રો અને ઇચ્છા મુજબ પાવમાની શુદ્ધિ સૂક્તો પણ જપવા।

Verse 83

यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् / अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः

જો વસ્ત્ર ભીંજાયેલા હોય તો પાણીના મધ્યમાં ઊભા રહી જપ કરવો; નહિંતર શુદ્ધ ભૂમિ પર દર્ભાસન પર બેસી મનને એકાગ્ર કરીને જપ કરવો।

Verse 84

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ / आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत्

પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ કરીને પછી ભૂમિ પર નમસ્કાર કરવો; અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ આચમન કરીને, શક્તિ પ્રમાણે સ્વાધ્યાય તથા જપ કરવો।

Verse 85

ततः संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / अदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि वः

ત્યારબાદ દેવો, ઋષિઓ તથા પિતૃગણોને તર્પણ આપવું. આરંભે ‘ઓં’ ઉચ્ચારી અને અંતે કહેવું—“નમો, અંતે હું તમને તૃપ્ત કરું છું।”

Verse 86

देवान् ब्रह्मःऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः / तिलोदकैः पितॄन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓને અક્ષત (અખંડ ચોખા) મિશ્રિત જળથી તર્પણ કરવું. પિતૃઓને તિલમિશ્રિત જળથી ભક્તિપૂર્વક તૃપ્ત કરવું—પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ।

Verse 87

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु / देवर्षोस्तर्पयेद् धीमानुदकाञ्जलिभिः पितन्

ડાબા હાથને આધારરૂપ રાખી અને જમણા હાથથી, બુદ્ધિમાન પુરુષ અંજલિભર જળ વડે દેવર્ષિઓ તથા પિતૃઓને તર્પણ આપી તૃપ્ત કરે।

Verse 88

यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषीतर्पणे / प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

દેવકર્મમાં યજ્ઞોપવીત ઉપવીત રીતે ધારણ કરવું; ઋષિતર્પણમાં નિવીત રીતે; અને પિતૃકર્મમાં પ્રાચીનાવીતી રીતે—પોતપોતાના તીર્થથી અને યોગ્ય ભાવથી કરવું.

Verse 89

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु समाचम्य च वाग्यतः / स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद् देवान् पुष्पैः पत्रैरथाम्बुभिः

સ્નાનવસ્ત્રને નિચોડી, વાણી સંયમ રાખીને આચમન કરવું. ત્યારબાદ પોતાના મંત્રોથી દેવોની અર્ચના કરવી—ફૂલ, પાંદડા અથવા જળથી પણ।

Verse 90

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् / अन्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो ऽत्वरः

ભક્તિથી—ક્રોધરહિત અને ઉતાવળ વિના—બ્રહ્મા, શંકર, સૂર્ય અને મધુસૂદન (વિષ્ણુ)ની તથા પોતાના અભિમત અન્ય દેવોની પણ યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 91

प्रदद्याद् वाथ पुष्पाणि सूक्तेन पौरुषेण तु / आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

અથવા પુરુષસૂક્તનું પાઠ કરતાં પુષ્પ અર્પણ કરવું. ખરેખર ‘આપઃ’ (જલતત્ત્વ) જ સર્વ દેવતાઓ છે; તેનાથી તેઓ સર્વે સંપૂર્ણ રીતે સમ્યક્ પૂજિત થાય છે।

Verse 92

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै दैवतानि समाहितः / नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

પ્રણવ (ૐ) પૂર્વક મનને એકાગ્ર કરી દેવતાઓનું ધ્યાન કરીને, નમસ્કાર સાથે દરેક માટે અલગ અલગ પુષ્પ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 93

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् / तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्

વિષ્ણુની આરાધના જેટલું પુણ્ય આપતું કોઈ વૈદિક કર્મ નથી. તેથી જે આદિ-મધ્ય-અંત રહિત છે એવા હરિની નિત્ય આરાધના કરવી જોઈએ।

Verse 94

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश्चतुर्ष्वपि

“તદ્વિષ્ણોઃ”થી શરૂ થતો મંત્ર અને પુરુષસૂક્ત—આ બેના સમાન કોઈ મંત્ર ચારેય વેદોમાં પણ નથી; વેદવાણીમાં એમની સરખામણી નથી।

Verse 95

निवेदयेत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि / तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

નિર્મળ તેજવાળા વિષ્ણુમાં પોતાનું આત્મસ્વરૂપ સમર્પિત કરવું. મન-આત્મા તેમાં લીન કરી શાંત થઈ ‘આ વિષ્ણુનું છે’ એવા મંત્રથી અર્પણ કરવું.

Verse 96

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् / आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

અથવા ભક્તિભાવથી પવિત્ર થયેલા મનથી ઈશાન—સનાતન ભગવાન—મહાદેવ મહેશ્વરની આરાધના કરવી.

Verse 97

मन्त्रेण रुद्रागायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः / ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः

અંતર્મુખ સમાહિત થઈ રુદ્રગાયત્રી મંત્રથી, અથવા પ્રણવ ‘ઓં’થી, અથવા ઈશાન મંત્રથી, અથવા રુદ્ર-નામ/મંત્રોથી—વિશેષે ત્ર્યંબક મંત્રથી—ધ્યાનમાં લીન થવું.

Verse 98

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् / उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत्

ફૂલ, પાન અથવા જળથી—ચંદનાદિ સાથે—મહેશ્વરની પૂજા કરવી; અને ‘નમઃ શિવાય’ ઉચ્ચારી આ જ મંત્ર સાથે દરેક અર્પણ કરવું.

Verse 99

नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितिश्वरम् / निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

મહાદેવને નમસ્કાર કરવો—જેને ‘ઋત’ અને ‘સત્ય’ કહેવાતા ઈશ્વર છે; અને તેમને જ બ્રહ્મ માની પોતાનું આત્મસ્વરૂપ પણ સમર્પિત કરવું.

Verse 100

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन् / ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

દ્વિજ પઞ્ચ-બ્રહ્મ મંત્રો જપતાં પ્રદક્ષિણા કરે. અને વ્યોમમધ્યસ્થ ઈશાન-સ્વરૂપ શિવદેવનું ધ્યાન કરે.

Verse 101

अथावलोकयेदर्कं हंसः सुचिषदित्यृचा / कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

પછી મન સ્થિર કરીને સૂર્યનું દર્શન કરે અને ‘હંસઃ સુચિષદ્…’થી શરૂ થતી આદિત્ય ઋચાનો જપ કરે. ત્યારબાદ ગૃહે જઈ વિધિપૂર્વક પઞ્ચ મહાયજ્ઞ કરે.

Verse 102

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च / मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

દેવયજ્ઞ, પિતૃયજ્ઞ, ભૂતયજ્ઞ, માનુષ્યયજ્ઞ અને બ્રહ્મયજ્ઞ—આ પાંચને પઞ્ચ યજ્ઞ કહે છે.

Verse 103

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि / कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

જો તર્પણ પહેલાં બ્રહ્મયજ્ઞ (સ્વાધ્યાય) ખરેખર ન થયો હોય, તો પહેલાં માનુષ્યયજ્ઞ કરીને પછી સ્વાધ્યાય કરવો.

Verse 104

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा / कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः

અગ્નિના પશ્ચિમ ભાગે અથવા ભૂતયજ્ઞના અંતે, કુશના પુઞ્જ પર બેસીને, હાથમાં કુશ ધારણ કરી, મન સમાહિત રાખે.

Verse 105

शालाग्नौ लौकिके वाग्नौ जले भूभ्यामथापिवा / वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

પછી શાલાગ્નિમાં કે લોકિક અગ્નિમાં, અથવા જળમાં કે ભૂમિ પર પણ, વૈશ્વદેવ અર્પણ કરવું; એ જ દેવયજ્ઞ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 106

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते / शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

જો લોકિક અગ્નિમાં અન્ન પક્યું હોય, તો એ જ અન્ન ત્યાં જ હુતિરૂપે અર્પણ કરવું; શાલાગ્નિમાં તે દેવોનું અન્ન બને છે—આ સનાતન વિધિ છે.

Verse 107

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् / भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम्

દેવોને અન્નની હુતિ અર્પણ કર્યા પછી, બાકી રહેલા ભાગમાંથી ભૂતો માટે બલિ કાઢવી; આ જ ભૂતયજ્ઞ જાણવો, જે સર્વ દેહધારીઓને કલ્યાણ આપે છે.

Verse 108

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च / दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષે ભૂમિ પર અન્નની બલિ મૂકવી—કૂતરાઓને, શ્વપચોને, તેમજ પતિત આદિને આપવી; અને પછી પક્ષીઓને પણ અન્ન આપવું.

Verse 109

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् / भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

સાંજે અન્ન સિદ્ધ થયા પછી, પત્નીના મંત્ર સાથે બલિ અર્પણ કરવી; આ ભૂતયજ્ઞ નિત્ય છે, સાંજ અને પ્રાતઃ બન્ને સમયે કરવો વિધેય છે.

Verse 110

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् / नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

પિતૃઓને ઉદ્દેશીને એક જ ઉત્તમ બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જોઈએ. એ જ ‘નિત્ય શ્રાદ્ધ’ કહેવાય છે; આ પિતૃયજ્ઞ શુભ ગતિ આપે છે.

Verse 111

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः / वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

અથવા મનને સમાધાનમાં રાખીને, પોતાની શક્તિ મુજબ થોડું અન્ન અલગ કાઢી, વેદના તત્ત્વાર્થને જાણનાર દ્વિજ બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું.

Verse 112

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद् द्विजम् / मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृह ततः

અતિથિનું નિત્ય સન્માન કરવું અને દ્વિજ બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કરીને પૂજન કરવું. પછી પોતાના ઘરમાં આવેલા શાંત પુરુષની મન-વચન-કર્મથી શાંતિપૂર્વક સેવા કરવી.

Verse 113

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः / दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

દ્વિજ પુરુષે પોતાની શક્તિ મુજબ અતિથિને નિત્ય ઘરનું પકાવેલું ભોજન અથવા ભિક્ષા આપવી; અને આપતાં આપતાં તે અતિથિમાં પરમેશ્વરને જ ઓળખી સ્મરણ કરવું.

Verse 114

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् / पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

ભિક્ષાનું શ્રેષ્ઠ પ્રમાણ એક ગ્રાસ માત્ર કહેવાય છે; ‘પૂર્ણ’ ભાગ તેનો ચાર ગણો છે. પરંતુ ‘પુષ્કલ’—અતિશય, હાનિકારક દાન—તે પણ તેના ચાર ગણું કહેવાય છે.

Verse 115

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् / अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा

અતિથિ પોતે ગાય દોહવાના જેટલો સમય જ રાહ જુએ. ગૃહસ્થ પણ પોતાની શક્તિ મુજબ આવેલ અતિથિનું યથોચિત પૂજન‑સત્કાર કરે.

Verse 116

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे / दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

ભિક્ષુકને ભિક્ષા અને બ્રહ્મચારિને વિધિપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ. લોભ ત્યજીને યાચકોને પણ પોતાની શક્તિ મુજબ અન્નદાન કરવું જોઈએ.

Verse 117

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् / भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन्

જો તેઓમાંથી કોઈ ન મળે, તો અન્ન ગાયોને નિવેદન કરવું. પછી વાણી સંયમમાં રાખીને અને અન્નની નિંદા કર્યા વિના, બંધુઓ સાથે ભોજન કરવું.

Verse 118

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः / भृञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं सगच्छति

હે દ્વિજોત્તમો! જે દ્વિજ પંચ મહાયજ્ઞ કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તે મોહગ્રસ્ત આત્મા તિર્યક્ યોનિ—પશુજન્મને પામે છે.

Verse 119

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा / नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा

દરરોજ શક્તિ મુજબ વેદાભ્યાસ, મહાયજ્ઞોની યોગ્ય ક્રિયા અને દેવતાઓનું અર્ચન—આ બધું પાપોને શીઘ્ર નાશ કરે છે.

Verse 120

यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम् / भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

જે મોહ કે આળસથી દેવતાનું અર્ચન કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તે નરકોમાં જાય છે અને ડુક્કર યોનિમાં જન્મે છે।

Verse 121

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः / भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं सयाति परमां गतिम्

અતએવ, હે દ્વિજોઃ સર્વ પ્રયત્નથી નિર્ધારિત કર્મો કરીને, પોતાના સ્વજનો સાથે ધર્માનુસાર ભોગ કરો; તેથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।