Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં અષ્ટાદશ અધ્યાય. વ્યાસે કહ્યું—પૂર્વમુખે અથવા સૂર્યાભિમુખે, શુદ્ધ આસન પર બેસીને અને પગ જમીન પર રાખીને ભોજન કરવું જોઈએ।

Verse 2

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः

પૂર્વમુખે ભોજન કરવાથી આયુષ્ય વધે છે; દક્ષિણમુખે કરવાથી યશ મળે છે। પશ્ચિમમુખે કરવાથી શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે છે; અને ઉત્તરમુખે ભોજન કરવાથી ઋત—સત્ય અને ધર્મની શક્તિ—પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 3

पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः

દિવસના પાંચમા ભાગમાં જ, પાત્રને જમીન પર રાખીને ભોજન કરવું જોઈએ; પ્રજાપતિ મનુ કહે છે કે આ ઉપવાસ સમાન પુણ્ય આપે છે।

Verse 4

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्

ઉપલિપ્ત અને શુદ્ધ સ્થાને પગ અને હાથ ધોઈ; આચમન કરીને, મુખ ભીનું રાખી અને ક્રોધરહિત રહી, વિધિપૂર્વક ભોજન કરવું।

Verse 5

महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्

મહાવ્યાહૃતિઓ ઉચ્ચારીને જળથી અન્નને પરિધિ આપી સંસ્કાર કરવો; પછી “તમે અમૃતનું ઉપસ્તરણ છો” કહીને આપોશન ક્રિયા કરવી।

Verse 6

स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्

પછી ઓંકાર અને “સ્વાહા” જોડાયેલી પ્રથમ આહુતિ પ્રાણને અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ અપાનને, અને પછી વ્યાનને આહુતિ આપવી।

Verse 7

उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः

પછી ઉદાન માટે આહુતિ કરવી અને સમાન માટે પાંચમી આહુતિ પણ અર્પણ કરવી; એમના તત્ત્વને જાણી દ્વિજએ તેને આત્મામાં જ હોમ કરવો।

Verse 8

शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्

પછી બાકી રહેલું અન્ન ત્યાં હાજર લોકો સાથે ઇચ્છાનુસાર ભોજન કરવું; અને એ જ મનથી દેવસ્વરૂપ આત્મા—પ્રજાપતિ—નું ધ્યાન કરવું।

Verse 9

अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः

“તું અમૃતનું આવરણ છે” એમ જપ કરીને વિધિ મુજબ ઉપરથી જળનું આચમન કરવું. આચમન કર્યા પછી “આ ગાય છે” એવા મંત્રથી નિયમપૂર્વક ફરી આચમન કરવું.

Verse 10

द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः

અથવા સર્વપાપનાશિની શુદ્ધિ-મંત્રને ત્રણ વાર આવર્તન કરીને, પછી “તું પ્રાણોની ગાંઠ છે” એમ ભાવ કરીને હૃદયને સ્પર્શ કરવો; ત્યારબાદ વિધિ આગળ વધારવી.

Verse 11

आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः

આચમન કરીને માત્ર અંગૂઠા જેટલું જળ લઈ, પછી જમણા પગના અંગૂઠા પર હાથનું જળ ટપકાવવું—હાથ ઊંચો રાખીને મનને સમાધાન અને સાવધાન રાખવું.

Verse 12

हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि

“શ્રદ્ધાયામ્…” આદિ મંત્રથી અર્પિત આહુતિનું વિધિપૂર્વક અનુમંત્રાણ કરવું. પછી પવિત્ર અક્ષર “ઓં” દ્વારા, “બ્રહ્મણે” મંત્રથી પોતાના આત્માને બ્રહ્મમાં જોડવું.

Verse 13

सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

બધા યાગોમાં આત્મયાગ (અંતર્યાગ) સર્વોચ્ચ ગણાયો છે. જે આ વિધાનથી તેને કરે છે, તે બ્રહ્મનું અક્ષય પદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, શુચિ બની, માળા‑સુગંધ અને યોગ્ય અલંકારોથી શોભિત થઈ ભોજન કરવું. આ સાંજે—અપરાહ્ન અને સંધ્યા વચ્ચેના સમયે—વિશેષ કરીને સંધ્યા‑ઉપાસના સમયે કરવું જોઈએ.

Verse 15

नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः

સૂર્યગ્રહણ પહેલાં દિવસે ભોજન ન કરવું, અને ચંદ્રગ્રહણ પહેલાં સાંજે પણ ન ખાવું. ગ્રહણકાળે ભોજન ન કરવું; ગ્રહણ મુક્ત થયા પછી સ્નાન કરીને પછી ભોજન કરવું.

Verse 16

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि

ચંદ્રમા મુક્ત (ઉદિત) હોય તો ભોજન કરી શકાય, જો ‘મહાનિશા’ (નિયત ઉપવાસ‑રાત્રિ) ન હોય. પરંતુ સૂર્ય‑ચંદ્ર બંને ઉદિત ન હોય અથવા અસ્ત ગયા હોય, તો બીજા દિવસે તેમને જોઈને પછી જ ભોજન કરવું.

Verse 17

नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः

દુર્મતિ માણસે અન્ય લોકો જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે, તેમને ભાગ આપ્યા વિના ભોજન ન કરવું. યજ્ઞ‑શિષ્ટ (યજ્ઞ પછીનું પ્રસાદ) વિના ન ખાવું; ક્રોધમાં ન ખાવું; અને મન અન્યત્ર રાખીને પણ ન ખાવું.

Verse 18

आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्

જેનું ભોજન માત્ર પોતાનાં માટે, જેનું મૈથુન માત્ર ભોગ માટે, અને જેનું અધ્યયન માત્ર જીવિકા માટે—એનું જીવન નિષ્ફળ છે.

Verse 19

यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्

જે માથું ઢાંકીને ખાય, જે ઉત્તરમુખે ખાય અને જે પાદુકા/ચપ્પલ પહેરીને ખાય—આ બધું આસુરી (અશુદ્ધ, અનિયમિત) સ્વભાવનું જાણવું।

Verse 20

नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा

અર્ધરાત્રે નહીં, મધ્યાહ્ને નહીં, અજીર્ણ અવસ્થામાં નહીં, ભીના વસ્ત્ર ધારણ કરીને નહીં; તૂટેલા/અયોગ્ય આસન પર બેસીને નહીં; સૂઈને નહીં—અને ઊભા રહીને પણ (જપ/પાઠ) ન કરવો।

Verse 21

न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि

તૂટેલા વાસણમાં નહીં, જમીન પરથી નહીં, હાથ પર રાખીને પણ ઘી ન લેવું। ઉચ્છિષ્ટ/અશુદ્ધ સ્થિતિમાં પણ ઘી ન લે; અને માથું પણ ન સ્પર્શે।

Verse 22

न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु

બ્રહ્મનું કીર્તન/પાઠ પણ અયોગ્ય રીતે ન કરવું—ન બેદરકારીથી, ન પત્ની સાથે; ન અંધકારમાં, ન ખુલ્લા આકાશ નીચે (અનાવૃત સ્થાને), અને ન દેવાલય વગેરેમાં (જ્યાં તે અનુચિત હોય)।

Verse 23

नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि

માત્ર એક જ વસ્ત્ર પહેરીને ભોજન ન કરવું; ન વાહન પર બેસીને, ન શય્યા પર સૂઈને। પાદુકા પહેરી બહાર જઈને પણ ન ખાવું; અને ન હસતાં, ન રડતાં।

Verse 24

भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्

આ રીતે ભોજન કરીને સુખપૂર્વક બેસી તે અન્નનું યોગ્ય પાચન થવા દે; અને ઇતિહાસ‑પુરાણોથી વેદના અર્થને પુષ્ટ અને સ્પષ્ટ કરવો।

Verse 25

ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति

ત્યારબાદ દ્વિજએ પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે સંધ્યા‑ઉપાસના કરવી; અને આસન પર બેસીને પશ્ચિમાભિમુખ થઈ દેવી ગાયત્રીનો જપ કરવો।

Verse 26

न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः

જે પ્રાતઃસંધ્યા કરતો નથી અને સાયંસંધ્યાનું પણ પાલન કરતો નથી, તે લોકમાં શૂદ્ર સમાન—સર્વ ધર્મકર્મથી વંચિત—ગણાય છે।

Verse 27

हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि

વિધિ મુજબ મંત્રોથી અગ્નિમાં આહુતિ આપી, યજ્ઞાવશિષ્ટ પ્રસાદ ભોજન કરીને, સેવકો‑બંધુઓ‑આશ્રિતો સહિત, રાત્રે પોતાની ઇચ્છા મુજબ સૂકા સમતલ શયનસ્થાને શયન કરવું।

Verse 28

नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्

ઉત્તરાભિમુખ થઈને ન સૂવું, પશ્ચિમાભિમુખ પણ નહીં। ખુલ્લા આકાશ નીચે નહીં, નગ્ન અવસ્થામાં પણ નહીં; અશુદ્ધ હાલતમાં નહીં, અને ક્યારેય અશુચિ આસન પર નહીં।

Verse 29

न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन

તૂટેલી ખાટ પર કે સુનસાન ઘરમાં કદી શયન ન કરવું. વાંસની ચૌકી પર કે પલાશકાષ્ઠની શય્યા પર પણ ક્યારેય સૂવું નહીં.

Verse 30

इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्

આ રીતે મેં દિનપ્રતિદિન બ્રાહ્મણોના સર્વ કૃત્યસમૂહને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું છે—જે આચરણ અપવર્ગ, એટલે અંતિમ મુક્તિનું ફળ આપે છે.

Verse 31

नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते

નાસ્તિકતા કે આળસના કારણે જે બ્રાહ્મણ પોતાના નિર્ધારિત કર્તવ્યો કરતો નથી, તે ભયંકર નરકોમાં જાય છે અને કાગડાની યોનિમાં પણ જન્મે છે.

Verse 32

नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः

પોતાના આશ્રમધર્મની વિધિ છોડીને પૂર્ણ મુક્તિનો બીજો માર્ગ નથી. તેથી પરમેષ્ઠી પ્રભુની પ્રસન્નતા માટે પોતાના કર્મો કરવાં જોઈએ.