પાર્વતી in the Ramcharitmanas

હું વાણી અને વિનાયકને વંદન કરું છું, જે વર્ણોના, અર્થસમૂહના, રસોના, છંદોના અને સઘળા મંગલના નિર્માતા છે। હું ભવાની અને શંકરને વંદન કરું છું, જે શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસના સ્વરૂપ છે, જેમના વિના સિદ્ધ પુરુષો પણ પોતાના હૃદયમાં વાસ કરતા ઈશ્વરને જોઈ…

ફરી હું શારદા, દેવોની નદી ગંગાને વંદન કરું છું - બંને પવિત્ર છે અને તેમના ચરિત્ર મનોહર છે। એક સ્નાન અને પાનથી પાપ હરે છે, બીજી કહેવાથી અને સાંભળવાથી અજ્ઞાન હરે છે। ગુરુ, પિતા, માતા - મહેશ અને ભવાનીને પ્રણામ કરું છું, જે દીનોના બંધુ અને…

સ્વપ્નમાં પણ અને જાગૃત અવસ્થામાં પણ જો શિવ અને ગૌરી મારા પર પ્રસન્ન થાય, તો મેં જે કહ્યું છે તે તરત સત્ય થાય, અને સામાન્ય ભાષામાં રચેલ મારા કાવ્યનો પ્રભાવ પ્રગટ થાય.

હું રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામના નામને વંદન કરું છું, જે અગ્નિ, સૂર્ય અને ચંદ્રનું કારણ છે. તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું સ્વરૂપ છે, વેદોનો પ્રાણ છે; તે નિર્ગુણ અને અનુપમ છે, સર્વ ગુણોનો ભંડાર છે. તે જ મહામંત્ર છે જે મહેશ પોતે જપે છે, અને…

સમજતા નામ અને નામી સમાન લાગે છે; તેમનામાં પરસ્પર પ્રેમ છે, અને પ્રભુ નામનું અનુસરણ કરે છે. નામ અને રૂપ ઈશ્વરની બે ઉપાધિ છે, બંને કહેવામાં અતીત અને અનાદિ છે; તેને યોગ્ય સમજથી જ સાધી શકાય. કોણ મોટું અને કોણ નાનું છે, એમ કહેવું અપરાધ છે…

નામની કૃપાથી શંભુ અવિનાશી છે; તેમનો સાજ-સામાન અમંગલ હોવા છતાં તે મંગળની ખાણ છે. શુક, સનકાદિ, સિદ્ધ, મુનિ અને યોગી, નામની કૃપાથી બ્રહ્મસુખના ભોગી છે. નારદે નામનો પ્રતાપ જાણ્યો; જગતને હરિ પ્રિય છે, અને તે સ્વયં હરિ અને હરને પ્રિય છે. નામ…

જે રીતે ભવાનીએ પ્રશ્ન પૂછ્યા, અને જે વિધિથી શંકરે તેનું વર્ણન કર્યું। તે બધું કારણ સહિત હું ગાઉં, અદ્ભુત કથાપ્રબંધ રચીને। જેણે આ કથા પહેલા ન સાંભળી હોય, તે સાંભળીને આશ્ચર્ય ન કરે। જ્ઞાની જે અલૌકિક કથા સાંભળે છે, તે રીતે જાણીને આશ્ચર્ય કરતા…

આ માનસ જે રીતે બન્યું, જે કારણે જગમાં તેનો પ્રચાર થયો, તે બધા પ્રસંગ હવે ઉમા અને વૃષકેતુનું સ્મરણ કરીને કહું છું.

રામની ભક્તિરૂપી સ્વર્ગનદી ગંગામાં જઈને મળે છે, અને રામની સુકીર્તિથી સુશોભિત સરયૂ તેમાં મળી જાય છે. રામ અને તેમના ભાઈઓના યુદ્ધનું પવિત્ર યશ સુંદર મહાનદી સોન છે, જે તેમાં મળી ગયું છે. બે નદીઓની વચ્ચે ભક્તિરૂપી દેવનદીની ધારા વૈરાગ્ય અને વિવેક…

એકબીજાને જોવું, બોલવું, મળવું, પ્રેમ અને હસવું, અને ચારે ભાઈઓનો સારો ભાઈપ્રેમ - આ જળની મધુરતા અને સુગંધ છે.

પોતાની બુદ્ધિ અનુસાર આ ઉત્તમ જળના ગુણો ગણીને મનને તેમાં સ્નાન કરાવીને, ભવાની અને શંકરનું સ્મરણ કરી કવિ એક સુંદર કથા કહે છે. હવે રઘુપતિના ચરણ કમળ હૃદયમાં ધારણ કરીને અને તેમની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, બંને મહાન મુનિઓના મિલનની અને તેમના સુંદર…

હે નાથ, જેમ મારો ભારી ભ્રમ દૂર થાય, એવી એ કથા વિસ્તારથી કહો. યાજ્ઞવલ્ક્ય હસતાં બોલ્યા: રઘુપતિ પ્રભુની મહાનતા તમને સુપરિચિત છે. તમે મન, કર્મ અને વાણીમાં રામના ભક્ત છો, મેં તમારી ચતુરાઈ સમજી લીધી. તમે રામના ગૂઢ ગુણ સાંભળવા માંગો છો, એટલે અતિ…

એક વાર ત્રેતા યુગમાં શંભુ કુંભજ ઋષિ પાસે ગયા। તેમની સાથે જગજનની ભવાની સતી હતા। ઋષિએ તેમને અખિલેશ્વર જાણીને પૂજ્યા। મુનીશ્વરે રામકથા કહી, મહેશે સાંભળીને પરમ સુખ અનુભવ્યું। ઋષિએ હરિભક્તિ વિશે પૂછ્યું, શંભુએ તેમને અધિકારી જાણીને કહ્યું।…

જતા શિવ હૃદયમાં વિચારતા હતા કે કેવી રીતે દર્શન થાય. પ્રભુ ગુપ્ત રૂપે અવતર્યા છે, જઊં તો બધા જાણી જાય. શંકરના હૃદયમાં અત્યંત વિક્ષોભ હતો, સતી તે રહસ્ય જાણતી ન હતી. તુલસી કહે છે: મનમાં દર્શનનો લોભ હતો, ભય પણ હતું, અને નેત્ર લાલચી હતા.

રાવણે માંગણી કરી હતી કે તેનો મૃત્યુ મનુષ્યના હાથે થાય, અને પ્રભુએ બ્રહ્માના વચનને સત્ય કરવા ઇચ્છ્યું. જો હું ન જાઉં તો પસ્તાવો રહે; વિચાર કરતાં શિવને કોઈ ઉપાય ન બનતો. આ રીતે ઈશ્વર ચિંતામાં ડૂબી ગયા; તે જ સમયે દશાનન ત્યાં ગયો, અને નીચ…

તે સમયે શંભુએ રામને જોયા, અને તેમના હૃદયમાં અત્યંત વિશેષ હર્ષ ઉત્પન્ન થયો. તેઓ નયન ભરીને તે છબિના સિંધુને નિહાળ્યા, પણ અયોગ્ય સમય જાણીને પોતાની ઓળખ આપી નહીં. "જય સચ્ચિદાનંદ, જગતના પાવન!" એમ કહીને મનોજ નાશક આગળ ચાલ્યા ગયા. શિવ સતી સાથે…

વિષ્ણુ, જે દેવોના હિત માટે મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે, તે સર્વજ્ઞ છે, જેમ ત્રિપુરારી શિવ. શું તે, જ્ઞાનના ધામ, શ્રીપતિ અને અસુરોના શત્રુ, અજ્ઞાનીની જેમ પોતાની પત્નીને શોધતા ફરશે? છતાં શંભુની વાત ખોટી ન થઈ શકે, કારણ સૌ જાણે છે કે શિવ સર્વજ્ઞ…

જોકે શિવે તેમને ઘણી વાર ઉપદેશ આપ્યો, તો પણ તે તેમના હૃદયમાં ન ઉતર્યો. ત્યારે મહેશે, હરિની માયાનું બળ જાણીને, હસીને કહ્યું.

શ્રી રામના કોમળ અને ગૂઢ અર્થવાળા વચન સાંભળીને સતીને અત્યંત સંકોચ થયો। સતી ભયભીત થઈને મહેશ પાસે ચાલી, તેના હૃદયમાં મોટી ચિંતા હતી।

મેં શંકરની વાત ન માની, અને પોતાના અજ્ઞાનને રામ પર આરોપ્યું. હવે પાછા જઈને શું ઉત્તર દઉં? તેના હૃદયમાં અત્યંત ભયંકર દાહ ઉત્પન્ન થયો. રામે જાણ્યું કે સતી દુઃખી થઈ, અને પોતાનો કંઈક પ્રભાવ પ્રગટ કરી બતાવ્યો. સતીએ માર્ગે જતાં એક આશ્ચર્ય જોયું…