Prakarana 1

Verse 1 (श्लोक)

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि। मङ्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।1।। भवानीशङ्करौ वन्दे श्रद्धाविश्वासरूपिणौ। याभ्यां विना न पश्यन्ति सिद्धाःस्वान्तःस्थमीश्वरम्।।2।। वन्दे बोधमयं नित्यं गुरुं शङ्कररूपिणम्। यमाश्रितो हि वक्रोऽपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते।।3।। सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ। वन्दे विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ।।4।। उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीम्। सर्वश्रेयस्करीं सीतां नतोऽहं रामवल्लभाम्।।5।। यन्मायावशवर्तिं विश्वमखिलं ब्रह्मादिदेवासुरा यत्सत्वादमृषैव भाति सकलं रज्जौ यथाहेर्भ्रमः। यत्पादप्लवमेकमेव हि भवाम्भोधेस्तितीर्षावतां वन्देऽहं तमशेषकारणपरं रामाख्यमीशं हरिम्।।6।। नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद् रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि। स्वान्तःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथा- भाषानिबन्धमतिमञ्जुलमातनोति।।7।।

varṇānām arthasaṅghānāṁ rasānāṁ chandasām api | maṅgalānāṁ ca karttārau vande vāṇī-vināyakau ||1|| bhavānī-śaṅkarau vande śraddhā-viśvāsa-rūpiṇau | yābhyāṁ vinā na paśyanti siddhāḥ svāntaḥstham īśvaram ||2|| vande bodhamayaṁ nityaṁ guruṁ śaṅkara-rūpiṇam | yam āśrito hi vakro 'pi candraḥ sarvatra vandyate ||3|| sītā-rāma-guṇa-grāma puṇyāraṇya-vihāriṇau | vande viśuddha-vijñānau kabīśvara-kapīśvarau ||4|| udbhava-sthiti-saṁhāra-kāriṇīṁ kleśa-hāriṇīm | sarva-śreyas-karīṁ sītāṁ nato 'haṁ rāma-vallabhām ||5|| yan-māyā-vaśavartiṁ viśvam akhilaṁ brahmādi-deva-asurā yat-sattvād amṛṣaiva bhāti sakalaṁ rajjau yathāher-bhramaḥ | yat-pāda-plavam ekam eva hi bhavāmbhodhes titīrṣāvatāṁ vande 'haṁ tam aśeṣa-kāraṇa-paraṁ rāmākhyam īśaṁ harim ||6|| nānā-purāṇa-nigamāgama-sammataṁ yad rāmāyaṇe nigaditaṁ kvacid anyato 'pi | svāntaḥ-sukhāya tulasī raghunātha-gāthā- bhāṣā-nibandham ati-mañjulam ātanoti ||7||

હું વાણી અને વિનાયકને વંદન કરું છું, જે અક્ષરો અને તેમના અર્થોના સમૂહ, રસો અને છંદોના રચયિતા છે, અને મંગલના પ્રારંભકર્તા છે. હું ભવાની અને શંકરને વંદન કરું છું, જે શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસના સ્વરૂપ છે; આ બંને વિના, સિદ્ધજનો પણ હૃદયમાં વિરાજમાન ઈશ્વરને દર્શન કરતા નથી. હું સદૈવ ગુરુને વંદન કરું છું, જે બોધમય છે અને શંકરના સ્વરૂપમાં છે; કેમ કે જે વક્ર ચંદ્ર પણ તેમની શરણમાં રહીને સર્વત્ર વંદનીય બને છે. હું તે બે પવિત્ર જ્ઞાનીઓને વંદન કરું છું, જે સીતા અને રામના ગુણસમૂહના પવિત્ર વનમાં વિહાર કરે છે - કવિશ્વર વાલ્મીકિ અને કપિશ્વર હનુમાન. હું સીતાને નમન કરું છું, જે રામના પ્રિય છે, જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહારના કારણ છે, ક્લેશના નાશક છે, અને સર્વ શ્રેયસને પ્રદાન કરનાર છે. હું હરિને વંદન કરું છું, જે રામ નામના ઈશ્વર છે, સર્વ કારણોથી પરમ છે: જેની માયાથી સમગ્ર બ્રહ્માદિ દેવો અને અસુરો સહિતનું વિશ્વ વ્યાપ્ત છે; જેના સત્વથી સમસ્ત વાસ્તવિક જણાય છે, જેમ દોરિકાને સર્પ સમજવાનો ભ્રમ થાય છે; અને જેના ચરણો જ ભવસાગર પાર કરવા ઇચ્છનારાઓ માટે એકમાત્ર નૌકા છે. જે અનેક પુરાણો, વેદો અને આગમો દ્વારા સ્વીકૃત છે, અને રામાયણ તથા અન્યત્ર પણ કહેવામાં આવ્યું છે - તુલસી તેને ભાષામાં અત્યંત મનોહર રચના તરીકે રજૂ કરે છે, પોતાના હૃદયના સુખ અને પવિત્રતા માટે.

Verse 2 (दोहा/सोरठा)

जो सुमिरत सिधि होइ गन नायक करिबर बदन॥ करउ अनुग्रह सोइ बुद्धि रासि सुभ गुन सदन॥1॥ मूक होइ बाचाल पंगु चढइ गिरिबर गहन॥ जासु कृपाँ सो दयाल द्रवउ सकल कलि मल दहन॥2॥ नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन॥ करउ सो मम उर धाम सदा छीरसागर सयन॥3॥ कुंद इंदु सम देह उमा रमन करुना अयन॥ जाहि दीन पर नेह करउ कृपा मर्दन मयन॥4॥ बंदउ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि॥ महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर॥5॥

jo sumirata sidhi hoi gaṇa-nāyaka karibara badana | karau anugraha soi buddhi-rāsi subha guna sadana ||1|| mūka hoi bācāla paṅgu caṛhai giribara gahana | jāsu kṛpā̃ so dayāla dravau sakala kali-mala dahana ||2|| nīla saroruh(a) syāma taruna aruna bārīja nayana | karau so mama ura dhāma sadā chīra-sāgara sayana ||3|| kuṁda iṁdu sama deha umā-ramana karuṇā ayana | jāhi dīna para neha karau kṛpā mardana mayana ||4|| baṁdau guru pada kaṁja kṛpā-siṁdhu nara-rūpa hari | mahā-moha tama puṁja jāsu bacana rabi kara nikara ||5||

જેના સ્મરણથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે - ગણેશ, ગણોના નાયક, ગજમુખવાળા - એ બુદ્ધિના ભંડાર, શુભ ગુણોના ધામ મારા પર કૃપા કરે. જેની કૃપાથી મૂંગા વાચાળ બને છે અને પંગુ ગિરિશિખરો ચડે છે - હે દયાળુ, કળિયુગના મલના દહનકર્તા, મારા પર તરલો. નીલકમળ જેવા શ્યામ, તરુણ, અરુણકમળ જેવા નયનવાળા - જે ક્ષીરસાગરમાં શયન કરે છે, તે સદૈવ મારા હૃદયમાં નિવાસ કરે. કુંદ અને ચંદ્ર જેવા શરીરવાળા - શિવ, ઉમાના પ્રિય, જેમના નયન કરુણાના ધામ છે, જે દીનો પર પ્રેમ ધરાવે છે, હે મદનના મર્દનકર્તા, મારા પર કૃપા કરો. હું ગુરુના ચરણકમળને વંદન કરું છું, જે કૃપાના સિંધુ છે, મનુષ્ય સ્વરૂપમાં હરિ છે; જેમના વચન સૂર્યકિરણોના સમૂહ જેવા છે, મહામોહના ઘોર અંધકારને નાશ કરનાર છે.

Verse 3 (चौपाई)

बंदउ गुरु पद पदुम परागा। सुरुचि सुबास सरस अनुरागा।। अमिय मूरिमय चूरन चारू। समन सकल भव रुज परिवारू।। सुकृति संभु तन बिमल बिभूती। मंजुल मंगल मोद प्रसूती।। जन मन मंजु मुकुर मल हरनी। किएँ तिलक गुन गन बस करनी।। श्रीगुर पद नख मनि गन जोती। सुमिरत दिब्य द्रृष्टि हियँ होती।। दलन मोह तम सो सप्रकासू। बड़े भाग उर आवइ जासू।। उघरहिं बिमल बिलोचन ही के। मिटहिं दोष दुख भव रजनी के।। सूझहिं राम चरित मनि मानिक। गुपुत प्रगट जहँ जो जेहि खानिक।।

bandau guru pada paduma parāgā | suruci subāsa sarasa anurāgā || amiya mūrimaya cūrana cārū | samana sakala bhava ruja parivārū || sukṛti saṁbhu tana bimala bibhūtī | maṁjula maṁgala moda prasūtī || jana mana maṁju mukura mala haranī | kieṁ tilaka guna gana basa karanī || śrīgura pada nakha mani gana jotī | sumirata dibya dṛṣṭi hiyaṁ hotī || dalana moha tama so saprakāsū | baṛe bhāga ura āvai jāsū || ugharahiṁ bimala bilocana hī ke | miṭahiṁ doṣa dukha bhava rajanī ke || sūjhahiṁ rāma carita mani mānika | guputa pragata jahaṁ jo jehi khānika ||

હું ગુરુના ચરણકમળના પરાગને વંદન કરું છું - જે શુદ્ધ રુચિથી સુગંધિત છે, મધુરતાથી પરિપૂર્ણ છે, અને પ્રેમમાં નિમગ્ન છે. એ સુંદર પરાગ, અમૃત અને મોતીના ચૂર્ણ જેવો, ભવરોગના સમગ્ર પરિવારને શાંત કરે છે. એ શંભુના શરીર પરની નિર્મળ વિભૂતિ છે - સુકૃતથી ઉત્પન્ન - મંગલ અને આનંદની જનની છે. એ ભક્તોના મનરૂપી સુંદર દર્પણના મલને દૂર કરે છે; એ તિલક છે જે ગુણોના સમૂહને વશ કરે છે. શ્રીગુરુના ચરણોના નખોના મણિઓનો પ્રકાશ: તેનું સ્મરણ કરતાં હૃદયમાં દિવ્ય દૃષ્ટિ જાગે છે. એ મોહના અંધકારને નાશ કરી પોતાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત થાય છે; મહાભાગ્યે જ એ હૃદયમાં આવે છે. ત્યારે નિર્મળ નેત્રો ખુલે છે, અને ભવરાત્રિના દોષો અને દુઃખો નાશ પામે છે. અને રામચરિતના મણિ-માણિક્યો દેખાય છે - ગુપ્ત કે પ્રગટ - ખાણીના જ્ઞાન પ્રમાણે.

Verse 4 (दोहा/सोरठा)

जथा सुअंजन अंजि दृग साधक सिद्ध सुजान॥ कौतुक देखत सैल बन भूतल भूरि निधान॥1॥

jathā su-añjana añji dṛga sādhaka siddha sujāna | kautuka dekhata saila bana bhūtala bhūri nidhāna ||1||

જેમ વિવેકી સાધક ઉત્તમ અંજન લગાવી સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ પામે અને કાર્યસિદ્ધિ મેળવે; તેમ જ પૃથ્વી પર પર્વતો અને વનોને આશ્ચર્યથી નિહાળતાં જાગૃત દૃષ્ટિને ગુપ્ત ખજાનો પ્રગટ થાય—છુપાયેલું ધન પ્રચુર રૂપે મળી આવે.

Verse 5 (चौपाई)

गुरु पद रज मृदु मंजुल अंजन। नयन अमिअ दृग दोष बिभंजन।। तेहिं करि बिमल बिबेक बिलोचन। बरनउँ राम चरित भव मोचन।। बंदउँ प्रथम महीसुर चरना। मोह जनित संसय सब हरना।। सुजन समाज सकल गुन खानी। करउँ प्रनाम सप्रेम सुबानी।। साधु चरित सुभ चरित कपासू। निरस बिसद गुनमय फल जासू।। जो सहि दुख परछिद्र दुरावा। बंदनीय जेहिं जग जस पावा।। मुद मंगलमय संत समाजू। जो जग जंगम तीरथराजू।। राम भक्ति जहँ सुरसरि धारा। सरसइ ब्रह्म बिचार प्रचारा।। बिधि निषेधमय कलि मल हरनी। करम कथा रबिनंदनि बरनी।। हरि हर कथा बिराजति बेनी। सुनत सकल मुद मंगल देनी।। बटु बिस्वास अचल निज धरमा। तीरथराज समाज सुकरमा।। सबहिं सुलभ सब दिन सब देसा। सेवत सादर समन कलेसा।। अकथ अलौकिक तीरथराऊ। देइ सद्य फल प्रगट प्रभाऊ।।

guru pada raja mṛdu mañjula añjana | nayana amia dṛga doṣa bibhañjana || tēhiṁ kari bimala bibēka bilōcana | baranauṁ rāma carita bhava mōcana || bandauṁ prathama mahīsura caranā | mōha janita saṁsaya saba haranā || sujana samāja sakala guna khānī | karauṁ pranāma saprēma subānī || sādhu carita subha carita kapāsū | nirasa bisada gunamaya phala jāsū || jō sahi dukha parachidra durāvā | bandanīya jēhiṁ jaga jasa pāvā || muda maṅgalamaya santa samājū | jō jaga jaṅgama tīratharājū || rāma bhakti jahaṁ surasari dhārā | sarasai brahma bicāra pracārā || bidhi niṣēdhamaya kali mala haranī | karama kathā rabinandani baranī || hari hara kathā birājati bēnī | sunata sakala muda maṅgala dēnī || baṭu bisvāsa acala nija dharamā | tīratharāja samāja sukaramā || sabahiṁ sulabha saba dina saba dēsā | sēvata sādara samana kalēsā || akatha alaukika tīratharāū | dēi sadya phala pragaṭa prabhāū ||

ગુરુચરણની ધૂળનું કોમળ, મનોહર અંજન હું આંખોમાં અંજું છું—એ અમૃત છે, જે દૃષ્ટિના દોષોને ચકનાચૂર કરે છે. આ રીતે નિર્મળ વિવેકની સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ પામી, સંસારચક્રથી મુક્તિ આપનાર શ્રી રામના ચરિત ગાવા હું પ્રવૃત્ત થાઉં છું. પ્રથમ હું બ્રાહ્મણો અને સદ્ગુરુઓના ચરણોને નમું છું, જે મોહજન્ય સર્વ સંશય દૂર કરે છે. પ્રેમભરી વાણીથી હું સજ્જનોની સત્તસંગતિને વંદન કરું છું—સર્વ ગુણોની અક્ષય ખાણ. સંતોનું આચરણ કપાસ સમ છે: બહારથી સાદું અને નિરસ, પણ અંદરથી નિર્મળ—અને ઉત્તમતા ભરેલું ફળ આપે છે. જે કષ્ટ સહે, પરના દોષ છુપાવે, અને તેથી જગતમાં સારા યશને પામે—એ જ વંદનીય છે. સંતસમાગમ આનંદમય અને મંગલમય છે—પૃથ્વી પર ચાલતું ‘તીર્થરાજ’. જ્યાં રામભક્તિ ગંગાધારા સમ વહે છે, ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાનની શિક્ષા મધુર બની વ્યાપક રીતે પ્રસરે છે. શાસ્ત્રવિધિ અને સંયમથી બંધાયેલું, કલિનું મલ ધોઈ નાખનાર—રઘુનાથના ધર્મમય ચરિતનું આ પાવન ગાન છે. ત્યાં હરિની કથા અને હર (શિવ)ની કથા પવિત્ર સંગમ સમ મળે છે; તેને સાંભળવાથી સર્વ આનંદ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. તેમની શ્રદ્ધા વડ સમ દૃઢ છે, પોતાના ધર્મમાં અચળ—તેમનો સમુદાય જ પુણ્યમય ‘તીર્થરાજ’ છે. સર્વ માટે સહજ, સર્વ કાળે અને સર્વ દેશમાં, ભક્તિપૂર્વક સેવનીય—અને દુઃખનો અંત કરનાર. અવર્ણનીય, અલૌકિક છે આ સર્વોચ્ચ તીર્થ: તેની પ્રગટ શક્તિ તત્કાળ ફળ આપે છે.

Verse 6 (दोहा/सोरठा)

सुनि समुझहिं जन मुदित मन मज्जहिं अति अनुराग। लहहिं चारि फल अछत तनु साधु समाज प्रयाग।।2।।

suni samujhahiṁ jana mudita mana majjahiṁ ati anurāga | lahahiṁ cāri phala achata tanu sādhu samāja prayāga ||2||

સાંભળી અને યથાર્થ રીતે સમજીને લોકો હૃદયે આનંદિત થાય છે અને અતિ પ્રેમથી સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે. તેઓ ચતુર્વિધ ફળ પામે છે; દેહ રહે ત્યાં સુધી પણ તેમની સ્થિતિ અખંડ રહે છે—આવો છે સંતસમાજનો પ્રયાગ, સજ્જનોની પવિત્ર સત્તસંગતિ.

Verse 7 (चौपाई)

मज्जन फल पेखिअ ततकाला। काक होहिं पिक बकउ मराला।। सुनि आचरज करै जनि कोई। सतसंगति महिमा नहिं गोई।। बालमीक नारद घटजोनी। निज निज मुखनि कही निज होनी।। जलचर थलचर नभचर नाना। जे जड़ चेतन जीव जहाना।। मति कीरति गति भूति भलाई। जब जेहिं जतन जहाँ जेहिं पाई।। सो जानब सतसंग प्रभाऊ। लोकहुँ बेद न आन उपाऊ।। बिनु सतसंग बिबेक न होई। राम कृपा बिनु सुलभ न सोई।। सतसंगत मुद मंगल मूला। सोइ फल सिधि सब साधन फूला।। सठ सुधरहिं सतसंगति पाई। पारस परस कुधात सुहाई।। बिधि बस सुजन कुसंगत परहीं। फनि मनि सम निज गुन अनुसरहीं।। बिधि हरि हर कबि कोबिद बानी। कहत साधु महिमा सकुचानी।। सो मो सन कहि जात न कैसें। साक बनिक मनि गुन गन जैसें।।

majjan phala pekhi-a tatakālā | kāka hohiṃ pika bakau marālā || suni ācaraja karai jani koī | sat-saṅgati mahimā nahiṃ goī || bālmīka nārada ghaṭ-jonī | nija-nija mukhani kahī nija honī || jalacara thalacara nabhacara nānā | je jaṛa cetana jīva jahānā || mati kīrati gati bhūti bhalāī | jaba jehiṃ jatana jahāṃ jehiṃ pāī || so jānanba sat-saṅga prabhāū | lokahuṃ beda na āna upāū || binu sat-saṅga bibeka na hoī | rāma kṛpā binu sulabha na soī || sat-saṅgata muda maṅgala mūlā | soi phala sidhi saba sādhana phūlā || saṭha sudharahiṃ sat-saṅgati pāī | pāras parasa kudhāta suhāī || bidhi-basa sujana kusaṅgata parahīṃ | phani-mani sama nija guna anusarhīṃ || bidhi hari hara kabi kobida bānī | kahata sādhu mahimā sakucānī || so mo-sana kahi jāta na kaisēṃ | sāka-banik mani guna-gana jaisēṃ ||

પવિત્ર સ્નાનનું ફળ તત્કાળ દેખાય છે: કાગડો કોયલ બને છે, બક હંસ બને છે. આ સાંભળીને કોઈ આશ્ચર્ય ન કરે; સત્સંગનો મહિમા છુપાયેલો નથી. વાલ્મીકિ, નારદ અને ઘટજન્ય મુનિ - દરેકે પોતાના મુખે પોતાની કથા કહી છે. જળચર, થલચર, નભચર - અનેક પ્રકારના જીવ, જડ કે ચેતન, જગતમાં જ્યાં જ્યાં છે - બુદ્ધિ, કીર્તિ, ગતિ, ઐશ્વર્ય, કલ્યાણ - જ્યારે, જેના દ્વારા, જ્યાં પ્રાપ્ત થાય છે. તે સત્સંગનું પ્રભાવ જાણવું; લોક અને વેદમાં બીજો ઉપાય નથી. સત્સંગ વિના વિવેક ઉત્પન્ન થતો નથી; અને રામકૃપા વિના તે સુલભ નથી. સત્સંગ આનંદ અને મંગલનું મૂળ છે; તેનાથી સિદ્ધિફળ મળે છે, અને સર્વ સાધનો ફલે છે. સત્સંગ પામીને દુર્જન પણ સુધરે છે, જેમ પારસના સ્પર્શથી કુધાતુ સુંદર બને છે. વિધિના વશ સજ્જન પણ કુસંગમાં પડે છે, પણ સર્પના ફણા પરના મણિ જેવા તેમના સ્વભાવિક ગુણો અનુસરે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, કવિઓ અને વિદ્વાનો, તેમની વાણી સાધુઓના મહિમાનું વર્ણન કરતાં સંકોચ પામે છે. તો હું જેવો તેને કેવી રીતે કહી શકું - જેમ શાકવેચાર મણિના ગુણો ગણે તેમ.

Verse 8 (दोहा/सोरठा)

बंदउँ संत समान चित हित अनहित नहिं कोइ। अंजलि गत सुभ सुमन जिमि सम सुगंध कर दोइ।।3(क)।। संत सरल चित जगत हित जानि सुभाउ सनेहु। बालबिनय सुनि करि कृपा राम चरन रति देहु।।3(ख)।।

bandaũ santa samāna citta hita anhita nahĩ koi | añjali-gata subha sumana jimi sama sugandha kara doi ||3(ka)|| santa sarala citta jagata hita jāni subhāu sanehu | bāla-binaya suni kari kṛpā rāma carana rati dehu ||3(kha)||

હું સંતોને નમું છું, જેમના મન સમ છે—કોઈ મિત્ર નથી, કોઈ શત્રુ નથી. જેમ જોડેલા હાથમાં ધરેલા સુગંધિત પુષ્પો—બન્ને હાથે સમાન સુવાસ ભરાય. (૩ક) હે સંતો, હૃદયે સરળ, અને સ્વભાવ તથા સ્નેહથી જ જગતહિત માટે રચાયેલા— બાળકની વિનમ્ર વિનંતી સાંભળી કૃપા કરો, અને મને શ્રી રામના ચરણોમાં પ્રેમ દાન કરો. (૩ખ)

Verse 9 (चौपाई)

बहुरि बंदि खल गन सतिभाएँ। जे बिनु काज दाहिनेहु बाएँ।। पर हित हानि लाभ जिन्ह केरें। उजरें हरष बिषाद बसेरें।। हरि हर जस राकेस राहु से। पर अकाज भट सहसबाहु से।। जे पर दोष लखहिं सहसाखी। पर हित घृत जिन्ह के मन माखी।। तेज कृसानु रोष महिषेसा। अघ अवगुन धन धनी धनेसा।। उदय केत सम हित सबही के। कुंभकरन सम सोवत नीके।। पर अकाजु लगि तनु परिहरहीं। जिमि हिम उपल कृषी दलि गरहीं।। बंदउँ खल जस सेष सरोषा। सहस बदन बरनइ पर दोषा।। पुनि प्रनवउँ पृथुराज समाना। पर अघ सुनइ सहस दस काना।। बहुरि सक्र सम बिनवउँ तेही। संतत सुरानीक हित जेही।। बचन बज्र जेहि सदा पिआरा। सहस नयन पर दोष निहारा।।

bahuri bandi khala gana satibhāẽ. je binu kāja dāhinehu bāẽ.. para hita hāni lābha jinha kerẽ. ujarẽ haraṣa biṣāda baserẽ.. hari hara jasa rākeśa rāhu se. para akāja bhaṭa sahasa-bāhu se.. je para doṣa lakhahiṁ sahasākhī. para hita ghṛta jinha ke mana mākhī.. teja kṛsānu roṣa mahiṣesā. agha avaguna dhana dhanī dhanesā.. udaya keta sama hita sabahī ke. kuṁbhakarana sama sovat nīke.. para akāju lagi tanu pariharahīṁ. jimi hima upala kṛṣī dali garahīṁ.. bandauṁ khala jasa śeṣa sa-roṣā. sahasa badana baranai para doṣā.. puni pranavauṁ pṛthu-rāja samānā. para agha sunai sahasa dasa kānā.. bahuri sakra sama binavauṁ tehī. santata sura-anīka hita jehī.. bacana bajra jehi sadā piārā. sahasa nayana para doṣa nihārā..

ફરી હું નિષ્ઠાપૂર્વક દુર્જનોના વર્ગને વંદન કરું છું - જે કોઈ કારણ વિના જમણે-ડાબે વળે છે. તેમને પરનું હિત નુકસાન જણાય છે અને પરનું નુકસાન લાભ જણાય છે; તેઓ વિપરીત હર્ષ અને શોકમાં વાસ કરે છે. હરિ અને હરના યશને તેઓ રાહુ ચંદ્રને જેમ ગ્રાસે છે; પરના અકાજ માટે તેઓ સહસ્રબાહુ જેવા યોદ્ધા છે. તેઓ હજાર આંખોથી પરના દોષો જુએ છે, પણ પરના હિત પર તેઓ ઘી પરની માખી જેમ બેસે છે. તેમનો તેજ અગ્નિ છે, તેમનો ક્રોધ મહાદેવ જેવો છે; તેઓ પાપ અને અવગુણોને કુબેરના ધન જેમ સંચય કરે છે. સર્વના હિત માટે તેઓ ઉદયના કેતન જેવા છે (દેખાવમાં જ), પણ નિદ્રામાં કુંભકર્ણ જેવા છે. પરના નાશ માટે તેઓ પોતાનું શરીર પણ ત્યજે છે - જેમ કરાંજના હિમખંડો પાકને ચેરી નાશ કરે છે. હું આવા દુર્જનોના યશને વંદન કરું છું: જેમ ક્રોધિત શેષ હજાર મુખે પરના દોષો વર્ણવે છે. ફરી હું પૃથુરાજા જેવે પ્રણામ કરું છું - જે દસ હજાર કાને પરના પાપ સાંભળે છે. ફરી હું ઇન્દ્ર જેવા તે એકની પ્રાર્થના કરું છું - જે સદૈવ દેવકુળના હિતમાં રત છે: જેનો પ્રિય વ્યવહાર વજ્ર જેવા વચનો છે, અને જેની હજાર આંખો પરના દોષો પર ટકેલી છે.

Verse 10 (दोहा/सोरठा)

उदासीन अरि मीत हित सुनत जरहिं खल रीति। जानि पानि जुग जोरि जन बिनती करइ सप्रीति।।4।।

udāsīna ari mīta hita sunata jarahiṁ khala rīti | jāni pāni juga jori jana binatī karai sa-prīti ||4||

દુષ્ટોની નીચ પ્રકૃતિ એવી છે: કોઈનું સારા સમાચાર સાંભળતાં—તે નિરસ હોય, શત્રુ હોય, મિત્ર હોય કે હિતેચ્છુ—અંતરમાં દાઝે છે. આ જાણીને સજ્જન બંને હાથ જોડીને પ્રેમભરી વિનમ્રતાથી પોતાની અરજ અર્પે છે.

Verse 11 (चौपाई)

मैं अपनी दिसि कीन्ह निहोरा। तिन्ह निज ओर न लाउब भोरा।। बायस पलिअहिं अति अनुरागा। होहिं निरामिष कबहुँ कि कागा।। बंदउँ संत असज्जन चरना। दुखप्रद उभय बीच कछु बरना।। बिछुरत एक प्रान हरि लेहीं। मिलत एक दुख दारुन देहीं।। उपजहिं एक संग जग माहीं। जलज जोंक जिमि गुन बिलगाहीं।। सुधा सुरा सम साधू असाधू। जनक एक जग जलधि अगाधू।। भल अनभल निज निज करतूती। लहत सुजस अपलोक बिभूती।। सुधा सुधाकर सुरसरि साधू। गरल अनल कलिमल सरि ब्याधू।। गुन अवगुन जानत सब कोई। जो जेहि भाव नीक तेहि सोई।।

maiṁ āpanī disi kīnh nihorā | tinh nija or na lāuba bhorā || bāyasa pali-ahiṁ ati anurāgā | hohiṁ nirāmiṣ kabahuṁ ki kāgā || bandaũ santa asajjana caranā | dukha-prada ubhaya bīca kachu baranā || bichurata eka prāna hari lehīṁ | milata eka dukha dāruna dehīṁ || upajahiṁ eka saṅga jaga māhīṁ | jalaja joṅka jimi guna bilagāhīṁ || sudhā surā sama sādhū asādhū | janaka eka jaga jaladhi agādhū || bhala anabhala nija nija karatūtī | lahata sujasa apaloka bibhūtī || sudhā sudhākara surasari sādhū | garala anala kalimala sari byādhū || guna avaguna jānata saba koī | jo jehi bhāva nīka tehi soī ||

મેં મારી તરફથી વિનંતી કરી; તેમણે પોતાના કર્તવ્ય તરફ થોડોય વળ્યા નહીં. જો કોઈ કાગડાને અત્યંત પ્રેમથી પાળે, તો પણ શું તે ક્યારેય માંસાહાર છોડી શકે - કાગડો કાગડો જ રહે. હું સાધુ અને દુર્જન બંનેના ચરણોને વંદન કરું છું - બંને દુઃખદાયી છે; તેમની વચ્ચે કંઈક કહેવાનું છે. એકના વિયોગથી પ્રાણ હરણ થાય છે; બીજાના મિલનથી ભયંકર દુઃખ મળે છે. તેઓ જગતમાં સાથે જન્મે છે, પણ તેમના ગુણો અલગ છે - જેમ કમળ અને જોક. અમૃત અને મદ્ય, સાધુ અને અસાધુ: તેમના જનક એક છે - આ જગત, એક અગાધ સાગર. દરેક પોતાના કર્મો પ્રમાણે, સારા કે ખરાબ, સુયશ અને પરલોકના ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અમૃત, ચંદ્ર, ગંગા, સાધુ; વિષ, અગ્નિ, કળિના મલ, વ્યાધ - સર્વ ગુણ અને અવગુણ જાણે છે; દરેક પોતાના હૃદયના સ્વભાવ પ્રમાણે સારો લાગે છે.

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

भलो भलाइहि पै लहइ लहइ निचाइहि नीचु। सुधा सराहिअ अमरताँ गरल सराहिअ मीचु।।5।।

bhalo bhalāihi pai lahai lahai nicāihi nīcu | sudhā sarāhi'a amaratā̃ garala sarāhi'a mīcu ||5||

સજ્જન સજ્જનતાથી જ શુભ ફળ પામે; દુર્જન પોતાની નીચ રીતથી નીચતા જ મેળવે. અમૃત અમરત્વ આપનાર હોવાથી વખાણાય છે, અને વિષ માત્ર મરણ લાવનાર તરીકે જ પ્રશંસાય છે.

Verse 13 (चौपाई)

खल अघ अगुन साधू गुन गाहा। उभय अपार उदधि अवगाहा।। तेहि तें कछु गुन दोष बखाने। संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने।। भलेउ पोच सब बिधि उपजाए। गनि गुन दोष बेद बिलगाए।। कहहिं बेद इतिहास पुराना। बिधि प्रपंचु गुन अवगुन साना।। दुख सुख पाप पुन्य दिन राती। साधु असाधु सुजाति कुजाती।। दानव देव ऊँच अरु नीचू। अमिअ सुजीवनु माहुरु मीचू।। माया ब्रह्म जीव जगदीसा। लच्छि अलच्छि रंक अवनीसा।। कासी मग सुरसरि क्रमनासा। मरु मारव महिदेव गवासा।। सरग नरक अनुराग बिरागा। निगमागम गुन दोष बिभागा।।

khala agha aguṇa sādhū guṇa gāhā | ubhaya apāra udadhi avagāhā || tēhi tēṁ kachu guṇa dōṣa bakhānē | saṅgraha tyāga na binu pahicānē || bhalēu pōca saba bidhi upajāē | gani guṇa dōṣa bēda bilagāē || kahahiṁ bēda itihāsa purānā | bidhi prapañcu guṇa avaguṇa sānā || dukha sukha pāpa punya dina rātī | sādhu asādhu sujāti kujātī || dānava dēva ū̃ca aru nīcū | amia sujīvanu māhuru mīcū || māyā brahma jīva jagadīsā | lacchi alacchi raṅka avanīsā || kāsī maga surasari kramanāsā | maru mārava mahidēva gavāsā || saraga naraka anurāga birāgā | nigamāgama guṇa dōṣa bibhāgā ||

દુર્જન પાપ અને અવગુણોનું ગાન કરે છે; સાધુ ગુણોનું ગાન કરે છે - બંને અગાધ સાગરમાં ડૂબે છે. તેથી કેટલાક ગુણો અને દોષોનું વર્ણન કરવું જોઈએ: પારખ વિના ન સ્વીકાર ન ત્યાગ શક્ય. વિધાતાએ સર્વ પ્રકારે સારા અને ખરાબનું સર્જન કર્યું છે; વેદો પોતે ગુણ અને અવગુણને અલગ કરી ગણે છે. વેદો, ઇતિહાસ અને પુરાણો કહે છે: જગતનો વિવિધ વ્યવહાર ગુણો અને અવગુણોથી ભરેલો છે. દુઃખ અને સુખ, પાપ અને પુણ્ય, દિવસ અને રાત; સાધુ અને અસાધુ, સુજાત અને કુજાત; દાનવ અને દેવ, ઊંચા અને નીચા; અમૃત જે જીવન આપે છે, અને વિષ જે મૃત્યુ લાવે છે; માયા અને બ્રહ્મ, જીવ અને જગદીશ; લક્ષ્મી અને અલક્ષ્મી, રંક અને રાજા; કાશીનો માર્ગ, ગંગા, અને કર્મનાશા; મરુભૂમિ અને મહાદેવનું ધામ; સ્વર્ગ અને નરક, અનુરાગ અને વૈરાગ્ય - શાસ્ત્ર અને આગમ ગુણ અને દોષના ભેદ દર્શાવે છે.

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

जड़ चेतन गुन दोषमय बिस्व कीन्ह करतार। संत हंस गुन गहहिं पय परिहरि बारि बिकार।।6।।

jaṛa cetana guna doṣamaya bisva kīnha karatāra | santa haṃsa guna gahahiṃ paya parihari bāri bikāra ||6||

વિધાતાએ આખું જગત જડ-ચેતન, ગુણ-દોષના સંમિશ્રણરૂપે રચ્યું છે. પરંતુ સંતો હંસ સમા ગુણને જ ગ્રહણ કરે છે—દૂધ લઈ લે છે—અને દૂષિત વિકૃતિનું પાણી ત્યજી દે છે.

Verse 15 (चौपाई)

अस बिबेक जब देइ बिधाता। तब तजि दोष गुनहिं मनु राता।। काल सुभाउ करम बरिआई। भलेउ प्रकृति बस चुकइ भलाई।। सो सुधारि हरिजन जिमि लेहीं। दलि दुख दोष बिमल जसु देहीं।। खलउ करहिं भल पाइ सुसंगू। मिटइ न मलिन सुभाउ अभंगू।। लखि सुबेष जग बंचक जेऊ। बेष प्रताप पूजिअहिं तेऊ।। उधरहिं अंत न होइ निबाहू। कालनेमि जिमि रावन राहू।। किएहुँ कुबेष साधु सनमानू। जिमि जग जामवंत हनुमानू।। हानि कुसंग सुसंगति लाहू। लोकहुँ बेद बिदित सब काहू।। गगन चढ़इ रज पवन प्रसंगा। कीचहिं मिलइ नीच जल संगा।। साधु असाधु सदन सुक सारीं। सुमिरहिं राम देहिं गनि गारी।। धूम कुसंगति कारिख होई। लिखिअ पुरान मंजु मसि सोई।। सोइ जल अनल अनिल संघाता। होइ जलद जग जीवन दाता।।

asa bibeka jaba dei bidhātā | taba taji doṣa gunahiṃ manu rātā || kāla subhāu karama bariāī | bhaleu prakṛti basa cukai bhalāī || so sudhāri harijana jimi lehīṃ | dali dukha doṣa bimala jasu dehīṃ || khalau karahiṃ bhala pāi susaṅgū | miṭai na malina subhāu abhaṅgū || lakhi subeṣa jaga baṃcaka jeū | beṣa pratāpa pūji’ahiṃ teū || udharahiṃ anta na hoi nibāhū | kālanemi jimi rāvan rāhū || kiehuṃ kubeṣa sādhu sanamānū | jimi jaga jāmavaṃta hanumānū || hāni kusaṅga susaṅgati lāhū | lokahuṃ beda bidita saba kāhū || gagana caṛhai raja pavana prasaṅgā | kīcahiṃ milai nīca jala saṅgā || sādhu asādhu sadana suka sārīṃ | sumirahiṃ rāma dehiṃ gani gārī || dhūma kusaṅgati kārikha hoī | likhia purāna maṃju masi soī || soi jala anala anila saṅghātā | hoi jalada jaga jīvana dātā ||

જ્યારે વિધાતા આવો વિવેક પ્રદાન કરે, ત્યારે દોષો ત્યજી મન ગુણોમાં રમતું થાય છે. પણ કાળ, સ્વભાવ, કર્મ અને તેમની પ્રબળતા - પ્રકૃતિના વશ - સજ્જન પણ સજ્જનતાથી ચ્યુત થઈ શકે છે. તે દોષને હરિજનો સુધારે છે: તેઓ દુઃખ અને દોષનો નાશ કરી નિર્મળ યશ આપે છે. દુર્જન પણ સુસંગ પામીને ભલું કરી શકે છે; પણ તેનો અંતરિક્ત મલિન સ્વભાવ સહેલાઈથી નથી જતો. સુંદર વેશ જોઈને જગત છેતરનારને પણ પૂજે છે; વેષનો એવો પ્રતાપ છે. પણ અંતે સાચો ઉદ્ધાર નથી થતો, સ્થિરતા નથી મળતી - જેમ કાલનેમિ, રાવણ, રાહુ. કુવેશમાં પણ સાધુનો સન્માન મળી શકે છે, જેમ જગતે જામવંત અને હનુમાનનો આદર કર્યો. કુસંગનું હાનિ અને સુસંગતિનો લાભ - લોક અને વેદમાં સર્વને જાણ છે. પવનના સંગથી ધૂળ આકાશમાં ચડે છે; અને નીચા જળના સંગથી કીચડ બને છે. સાધુ કે અસાધુના ઘરમાં સુગ અને સારિકા પણ: કોઈ રામનું સ્મરણ કરે છે, કોઈ ગાળો ભણે છે. ધૂમ કુસંગતિથી કાજલ બને છે; પણ તે જ કાજલ સુંદર શાહી બને છે જેમાં પુરાણો લખાય છે. તે જ જળ, અગ્નિ અને વાયુના સંઘાતથી જળદ બને છે - જગતને જીવન આપનાર.

Verse 16 (दोहा/सोरठा)

ग्रह भेषज जल पवन पट पाइ कुजोग सुजोग। होहि कुबस्तु सुबस्तु जग लखहिं सुलच्छन लोग।।7(क)।। सम प्रकास तम पाख दुहुँ नाम भेद बिधि कीन्ह। ससि सोषक पोषक समुझि जग जस अपजस दीन्ह।।7(ख)।। जड़ चेतन जग जीव जत सकल राममय जानि। बंदउँ सब के पद कमल सदा जोरि जुग पानि।।7(ग)।। देव दनुज नर नाग खग प्रेत पितर गंधर्ब। बंदउँ किंनर रजनिचर कृपा करहु अब सर्ब।।7(घ)।।

graha bheṣaja jala pavana paṭa pāi kujoga sujoga | hohi kubastu subastu jaga lakhahi sulacchana loga ||7(ka)|| sama prakāsa tama pākha duhũ nāma bheda bidhi kīnh | sasi soṣaka पोṣaka samujhi jaga jasa apajasa dīnh ||7(kha)|| jaṛa cetana jaga jīva jata sakala rāma-maya jāni | bandaũ saba ke pada kamala sadā jori juga pāni ||7(ga)|| deva danuja nara nāga khaga preta pitara gandharba | bandaũ kĩnara rajanicara kṛpā karahu aba sarba ||7(gha)||

ગ્રહ, ઔષધ, જળ, પવન, વસ્ત્ર—જ્યારે એમને અશુભ કે શુભ સંયોગ મળે, ત્યારે જગતમાં તે હાનિકારક કે હિતકારી બને છે; વિવેકી જન ભેદ ઓળખે છે. પ્રકાશ અને અંધકાર સ્વરૂપે તો સમાન જ છે; વિધાતાએ બે પક્ષને નામનો ભેદ આપ્યો છે. તેમ જ, ચંદ્રને ક્યારેક શોષક, ક્યારેક પોષક માની, જગત યશ કે અપયશ આપે છે. જાણીને કે જડ-ચેતન સર્વ, અને જગતના સર્વ પ્રાણી, સર્વથા શ્રીરામથી વ્યાપ્ત છે, હું સદા જોડેલા કરોથી સર્વના કમળચરણોને નમું છું. દેવ, દાનવ, મનુષ્ય, નાગ, પક્ષી, ભૂત-પ્રેત, પિતૃગણ, ગંધર્વ—કિન્નરોને તથા નિશાચર સમૂહને પણ નમું છું: હે સર્વે, હવે કૃપાળુ થાઓ.

Verse 17 (चौपाई)

आकर चारि लाख चौरासी। जाति जीव जल थल नभ बासी।। सीय राममय सब जग जानी। करउँ प्रनाम जोरि जुग पानी।। जानि कृपाकर किंकर मोहू। सब मिलि करहु छाड़ि छल छोहू।। निज बुधि बल भरोस मोहि नाहीं। तातें बिनय करउँ सब पाही।। करन चहउँ रघुपति गुन गाहा। लघु मति मोरि चरित अवगाहा।। सूझ न एकउ अंग उपाऊ। मन मति रंक मनोरथ राऊ।। मति अति नीच ऊँचि रुचि आछी। चहिअ अमिअ जग जुरइ न छाछी।। छमिहहिं सज्जन मोरि ढिठाई। सुनिहहिं बालबचन मन लाई।। जौ बालक कह तोतरि बाता। सुनहिं मुदित मन पितु अरु माता।। हँसिहहि कूर कुटिल कुबिचारी। जे पर दूषन भूषनधारी।। निज कवित केहि लाग न नीका। सरस होउ अथवा अति फीका।। जे पर भनिति सुनत हरषाही। ते बर पुरुष बहुत जग नाहीं।। जग बहु नर सर सरि सम भाई। जे निज बाढ़ि बढ़हिं जल पाई।। सज्जन सकृत सिंधु सम कोई। देखि पूर बिधु बाढ़इ जोई।।

ākara cāri lākh caurāsī | jāti jīva jala thala nabha bāsī || sīya rāma-maya saba jaga jānī | karauṁ pranāma jori juga pānī || jāni kṛpākara kiṅkara mohū | saba mili karahu chāḍi chala chohū || nija budhi bala bharosa mohi nāhīṁ | tāteṁ binaya karauṁ saba pāhīṁ || karana cahauṁ raghupati guna gāhā | laghu mati mori carita avagāhā || sūjha na ekau aṅga upāū | mana-mati raṅka manoratha rāū || mati ati nīca ūṁci ruci āchī | cahi-a amia jaga jurai na chāchī || chamihahiṁ sajjana mori ḍhiṭhāī | sunihahiṁ bāla-bacana mana lāī || jau bālaka kaha totari bātā | sunahiṁ mudita mana pitu aru mātā || haṁsihahi kura kuṭila kubicārī | je para dūṣana bhūṣana-dhārī || nija kavita kehi lāga na nīkā | sarasa hou athavā ati phīkā || je para bhaniti sunata haraṣāhī | te bara puruṣa bahuta jaga nāhīṁ || jaga bahu nara sara sari sama bhāī | je nija bāṛhi baṛhahiṁ jala pāī || sajjana sakṛta siṅdhu sama koī | dekhi pūra bidhu bāṛhai joī ||

ચોરાસી લાખ યોનિઓના ગર્ભમાંથી પસાર થઈને - જળ, થલ અને નભમાં વાસ કરતા જીવો - હું સમગ્ર જગતને સીતા અને રામમય જાણું છું; તેથી જોડેલા હાથે પ્રણામ કરું છું. મને તમારો દાસ જાણીને, હે કૃપાના સિંધુ, તમે સર્વ મળીને છલ અને વૈર ત્યજો. મારા બુદ્ધિ અને બળમાં મને વિશ્વાસ નથી; તેથી સર્વને વિનંતી કરું છું. હું રઘુપતિના ગુણોનું ગાન કરવા ઇચ્છું છું, પણ મારું લઘુ મન તેમની કથાના અવગાહનમાં ડૂબી શકતું નથી. એક પણ અંગનો ઉપાય દેખાતો નથી: મારું મન રંક છે, પણ મારી મનોકામના રાજાદિરાજા છે. મારી બુદ્ધિ અત્યંત નીચ છે, જ્યારે મારી રુચિ ઊંચી છે: હું અમૃત ઈચ્છું છું, પણ જગત છાશથી ઠંડું નથી થતું. સજ્જનો મારી ઢીઠાશ માફ કરે, અને હૃદય લગાવીને આ બાળસમાન વચનો સાંભળે. કેમ કે જો બાળક તોતરતો બોલે, તો પિતા અને માતા પ્રસન્ન મને સાંભળે છે. કઠોર, કુટિલ, કુબિચારી હસશે - જે પરના દોષ લાવવાને આભૂષણ જેવું ધારણ કરે છે. પોતાની કવિતા કોને સારી ન લાગે - ચાહે તે મધુર હોય કે અત્યંત ફીકી. પણ જે પરની વાણી સાંભળીને હર્ષ પામે છે - આવા શ્રેષ્ઠ પુરુષો જગતમાં બહુ નથી. જગતમાં અનેક લોકો તળાવ અને નદી જેવા છે, ભાઈ - જે ફક્ત પોતાના જળ વધતાં ફૂલે છે. દુર્લભ છે સજ્જન જે સાગર જેવો છે, જે પૂર જોઈને વધે છે, જેમ ચંદ્ર તિથિ પ્રમાણે વધે છે.

Verse 18 (दोहा/सोरठा)

भाग छोट अभिलाषु बड़ करउँ एक बिस्वास। पैहहिं सुख सुनि सुजन सब खल करहहिं उपहास।।8।।

bhāga choṭa abhilāṣu baṛa karauṁ eka bisvāsa | païhahiṁ sukha suni sujana saba khala karahahiṁ upahāsa ||8||

મારો ભાગ નાનો છે, પણ મારી અભિલાષા મહાન છે; તોય હું એક જ શ્રદ્ધા ધારું છું: તેને સાંભળીને સજ્જન આનંદિત થશે—અને દુર્જન તો માત્ર રમૂજ કરી ઉપહાસ કરશે.

Verse 19 (चौपाई)

खल परिहास होइ हित मोरा। काक कहहिं कलकंठ कठोरा।। हंसहि बक दादुर चातकही। हँसहिं मलिन खल बिमल बतकही।। कबित रसिक न राम पद नेहू। तिन्ह कहँ सुखद हास रस एहू।। भाषा भनिति भोरि मति मोरी। हँसिबे जोग हँसें नहिं खोरी।। प्रभु पद प्रीति न सामुझि नीकी। तिन्हहि कथा सुनि लागहि फीकी।। हरि हर पद रति मति न कुतरकी। तिन्ह कहुँ मधुर कथा रघुवर की।। राम भगति भूषित जियँ जानी। सुनिहहिं सुजन सराहि सुबानी।। कबि न होउँ नहिं बचन प्रबीनू। सकल कला सब बिद्या हीनू।। आखर अरथ अलंकृति नाना। छंद प्रबंध अनेक बिधाना।। भाव भेद रस भेद अपारा। कबित दोष गुन बिबिध प्रकारा।। कबित बिबेक एक नहिं मोरें। सत्य कहउँ लिखि कागद कोरे।।

khala parihāsa hoi hita morā | kāka kahahiṁ kalakaṇṭha kaṭhorā || haṁsahi baka dādura cātaka-hī | haṁsahiṁ malina khala bimala bataka-hī || kabita rasika na rāma-pada nehū | tinh kahaṁ sukhada hāsa-rasa ehū || bhāṣā bhaṇiti bhori mati morī | haṁsibe joga haṁseṁ nahiṁ khorī || prabhu-pada prīti na sāmuji nīkī | tinhahi kathā suni lāgahi phīkī || hari-hara pada rati mati na kutarakī | tinh kahuṁ madhura kathā raghuvara kī || rāma bhagati bhūṣita jiyaṁ jānī | sunihahiṁ sujana sarāhi subānī || kabi na houṁ nahiṁ bacana prabīnū | sakala kalā saba bidyā hīnū || ākhara aratha alaṅkṛti nānā | chaṁda prabaṁdha aneka bidhānā || bhāva-bheda rasa-bheda apārā | kabita doṣa guna bibidha prakārā || kabita bibeka eka nahiṁ moreṁ | satya kahauṁ likhi kāgada kore ||

જો દુર્જનો મારો ઉપહાસ કરે, તો પણ તે મારા હિતમાં ફરે છે: કાગડો કોયલને કઠોર કહેશે જ. બક હંસ પર હસે છે, દાદુર ચાતક પર હસે છે; એમ મલિન અને તળજી નિર્મળ બતકનો ઉપહાસ કરે છે. જે કવિતાના રસિક છે પણ રામપદના પ્રેમી નથી - તેમને આ હાસ્યરસ જ સુખદ લાગે છે. મારી ભાષા અને ભણિત સાધારણ છે, મારી બુદ્ધિ સાધી છે; જો હસવા યોગ્ય છું, તો હસો - ખેદ નહીં. જેઓ પ્રભુના ચરણોના પ્રેમને સમજતા નથી, તેમને પવિત્ર કથા ફીકી લાગે છે. પણ જેમના મનમાં કુતર્ક નથી, જે હરિ અને હરના પદોમાં રત છે - તેમને રઘુવીરની કથા મધુર લાગે છે. હૃદયમાં રામભક્તિથી સુશોભિત જાણીને, સુજન આ વચનો સાંભળી સરાહશે. હું કવિ નથી, ન વચનોમાં પ્રવીણ છું; સર્વ કળાઓ અને વિદ્યાઓથી હીન છું. અક્ષરો અને અર્થો, અનેક અલંકારો; અનેક છંદો અને વિવિધ પ્રબંધો; ભાવ અને રસના અપાર ભેદો; કવિતાના દોષો અને ગુણોના વિવિધ પ્રકારો - કવિતાના વિવેકમાં મારો એક પણ અંશ નથી: હું સત્ય કહું છું, કોરા કાગદ પર લખું છું.

Verse 20 (दोहा/सोरठा)

भनिति मोरि सब गुन रहित बिस्व बिदित गुन एक। सो बिचारि सुनिहहिं सुमति जिन्ह कें बिमल बिवेक।।9।।

bhaniti mori saba guna rahita bisva bidita guna eka | so bicāri sunihahiṁ sumati jinha keṁ bimala biveka ||9||

મારી વાણી સર્વ ગુણોથી રહિત છે—એક ગુણ સિવાય, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. શુદ્ધ વિવેક ધરાવતા સુજ્ઞજનોએ તેને સારી રીતે વિચાર કરીને પછી જ શ્રવણ કરવું. (9)